CHƯƠNG 1. TỔNG QUAN VỀ QUY HOẠCH KHU NHÀ Ở CÔNG NHÂN GẮN VỚI SKBV VÀ PTCĐ. TỔNG QUAN LỊCH SỬ PHÁT TRIỂN NHÀ Ở CÔNG NHÂN THẾ GIỚI Châu Âu là cái nôi khởi đầu của phát triển công nghiệp, dẫn đến tập trung công nhân và hình thành các cộng đồng dân cư công nghiệp đầu tiên. Các cộng đồng công nghiệp dần phát triển thành các thị trấn công nghiệp, đô thị công nghiệp và lan rộng ở nhiều châu lục.
Giai đoạn giữa thế kỷ 20, hàng loạt các khu nhà ở lớn xây dựng tập trung cho người lao động được hình thành tại nhiều nước trên thế giới. Tiếp đó vài thập kỷ, sự chuyển dịch sản xuất công nghiệp sang các nước đang phát triển giai đoạn cuối thế kỷ 20 đã dẫn đến nhu cầu đô thị hóa mạnh mẽ tại các khu vực này. Việc nghiên cứu các khu nhà ở cho người lao động trên thế giới theo các giai đoạn, phân tích quá trình hình thành cũng như biến đổi của chúng qua vài thế kỷ giúp cho việc đánh giá, định vị các vấn đề hiện tại ở Việt Nam và hình dung một số viễn cảnh có thể xảy ra trong tương lai. Giai đoạn đầu thế kỷ 20 trở về trước.
Cách mạng công nghiệp lần thứ nhất cuối thế kỷ thứ 18 đánh dấu điểm khởi đầu của quá trình công nghiệp hóa tại châu Âu. Sự xuất hiện của hàng loạt nhà máy, chủ yếu trong lĩnh vực sản xuất công nghiệp như khai mỏ, tinh chế quặng, sản xuất thép và sợi dệt, với nhu cầu rất lớn về lao động, đã kéo theo hàng triệu người di cư từ nông thôn. Hàng loạt các đô thị được hình thành hoặc biến đổi mạnh mẽ dưới làn sóng của công nghiệp hóa. [108] Các nhà nước tư bản thời kỳ đó không quan tâm đến chỗ ở cho những người lao động di cư này, coi nhà ở là tài sản tư hữu và là vấn đề của các chủ lao động.
Ở những vùng xa không có dân cư, nơi chủ yếu phát triển công nghiệp phụ thuộc vào nguyên liệu thô được phát hiện tại địa phương, các chủ lao động phải xây dựng nơi ở cho công nhân. Tuy nhiên, tại các khu vực đô thị, chỗ ở của người lao động chủ yếu được cung cấp bởi dân cư lân cận khu vực nhà máy, và một phần bởi các chủ lao động. Phần lớn những khu nhà này là các dãy trọ tập trung đông người và có điều kiện sống rất thấp, thiếu vệ sinh, thiếu nước sạch. Trong thời gian này, hàng loạt các dịch bệnh hoành hành, trong đó có dịch lao, tả, sốt vàng da đã dẫn đến hàng vạn người chết, chủ yếu là người lao động trong các xóm nghèo [84], [108].
9 Khi đó, để đáp ứng nhu cầu chỗ ở hợp vệ sinh, một số nhà tư sản và chính trị gia cấp tiến đã lập ra các công ty tư nhân không vì mục đích lợi nhuận đứng ra đảm đương việc xây dựng nhà ở cho người lao động. Năm 1894, công ty đầu tiên với mục đích xây dựng NOXH cho công nhân ra đời và được thừa nhận với những quy chế ưu đãi tài chính đặc biệt [53]. Các chủ lao động muốn giữ chân công nhân và đảm bảo cho họ có sức khỏe tốt cũng đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành các công ty này. Nhà ở thời kỳ này chú trọng đến yếu tố thông thoáng, hợp vệ sinh, các khu nhà 2-4 tầng, mỗi dãy phòng được bố trí một khu vực tắm chung.
Bên cạnh đó, một số khu nhà ở công nhân được xây dựng là các dãy nhà chia lô, có sân và lối đi hẹp (2m) ở giữa. [84],[108] Có thể nhận thấy rằng, phần lớn nhà ở cho công nhân tại các khu vực này chỉ hướng đến đáp ứng nhu cầu ở và vệ sinh tối thiểu, các không gian dịch vụ công cộng, sinh hoạt cộng đồng không được chú trọng phát triển. Tầng lớp công nhân vô sản phải đối mặt với rất nhiều khó khăn do áp lực công việc và kiện sống không đảm bảo. Tuy nhiên, trong giai đoạn này, bên cạnh hình ảnh các khu nhà ở công nhân tồi tàn trong các đô thị, có một số cộng đồng công nghiệp được hình thành trên cơ sở gắn bó chặt chẽ giữa chủ doanh nghiệp và người lao động.
Có thể kể đến như cộng đồng công nghiệp khai mỏ muối tại Wieliczka và Bochnia, Ba Lan, cộng đồng công nghiệp sợi dệt tại thung lũng Derwent, Derbyshire, Anh, cộng đồng công nghiệp thực phẩm Fray Bentos, Uruguay, cộng đồng công nghiệp Saltaire, West Yorkshire, Anh, cộng đồng sản xuất bột giấy Jaala ở Phần Lan, cộng đồng công nghiệp sản xuất sắt thép và đóng tàu tại Nhật Bản và nhiều cộng đồng công nghiệp khác [39]. Các cộng đồng công nghiệp ban đầu, có quy mô nhỏ phục vụ cho một khu mỏ hoặc nhà máy, về sau phát triển với quy mô lớn dần thành các thị trấn công nghiệp. Bên cạnh các khu vực phục vụ cho sản xuất công nghiệp là các khu nhà ở công nhân, kèm theo là các công trình dịch vụ công cộng khá phong phú, do các nhà tư sản công nghiệp cung cấp. Ví dụ cộng đồng công nghiệp Saltaire, West Yorkshire, tại Anh hình thành năm 1851, ngoài các nhà máy sợt dệt có các dãy nhà ở cho công nhân được bố trí theo tuyến phố dạng ô cờ và hệ thống các công trình dịch vụ công cộng rất phong phú, bao gồm: bệnh viện, nhà thờ, công trình giáo dục (gồm 1 trường học 800 chỗ và trường dạy nghề 1000 chỗ), khối câu lạc bộ và nghiên cứu (gồm hội trường, thư viện, phòng thí nghiệm, phòng nhạc, phòng chơi thể thao), nhà dưỡng lão, nhà tắm công cộng, công viên và ga tàu hỏa [39] 10 1a.
Hình ảnh một số cộng đồng công nghiệp được xây dựng độc lập [39] 1b. Hình ảnh nhà trọ công nhân trong và ven đô thị. Nhà trọ công nhân Anh thế kỷ 18 Cộng đồng công nghiệp Saltaire, Anh, 1851. Cộng đồng CN Fray Bentos, Uruguay, 1858 Nhà trọ công nhân Anh thế kỷ 19 Khu nhà ở công nhân Mỹ đầu thế kỷ 20 Thị trấn mỏ Sewell, Chile, hình thành năm 1905 Cộng đồng công nghiệp Crespi d’Adda, Ý, 1927 Nhà ở chia lô cho công nhân Batavia Nhà ở chia lô xây dựng cho công nhân Preston Hình 1.
Một số hình ảnh về các khu nhà ở công nhân giai đoạn trước thế kỷ 20. 11 Nhìn lại toàn cảnh của các nước phát triển trong giai đoạn này, có thể nhận thấy hai bức tranh khác biệt. Bên cạnh một số cộng đồng công nghiệp được xây dựng tương đối hoàn chỉnh với sự đóng góp lớn của các nhà tư sản công nghiệp, tại các khu nhà trọ lân cận khu vực đô thị, nơi phát triển công nghiệp mật độ cao, tình trạng nhà ở xuống cấp, thiếu vệ sinh, đặt ra những thách thức lớn cho chính quyền địa phương và cho cả xã hội. Những hình ảnh này, phần nào được lặp lại ở các nước đang phát triển trong giai đoạn phát triển mạnh mẽ các KCN vài thập kỷ gần đây.
Giai đoạn từ giữa đến gần cuối thế kỷ 20. Sau chiến tranh Thế giới lần thứ 2, nhiều nước đã tham gia mạnh mẽ vào công cuộc xây dựng nhà ở cho người lao động. Với mục đích tái cấu trúc nền kinh tế và công nghiệp trong nước, kèm theo là việc giải quyết chỗ ở cho lao động, các công ty xây dựng đã được hỗ trợ rất lớn cho việc phát triển NOXH. Trong vòng 20 năm, kể từ năm 1955, 20 triệu căn NOXH đã được xây dựng tại Pháp, trong đó có đến 50% nằm trong các khu đô thị cực lớn [53].
Tại Singapore, hội đồng Nhà ở và Phát triển (HDB) được thành lập vào năm 1960 và đến đầu năm 1970, khoảng một phần ba dân số đã có nhà ở HDB [11]. Vào khoảng 1970, một phần tư nhà ở tại Đức là NOXH, số NOXH tại Anh giai đoạn này cũng chiếm 1/3 tổng số nhà ở và tại Scotlen con số này lên đến 50% [80],[81]. Cũng vào đầu những năm 1970, mỗi năm nước Áo có thêm 150.000 căn nhà mới, trong đó 50% là NOXH cho thuê, đạt đỉnh cao về tốc độ phát triển [81]. Có thể nói đây là giai đoạn phát triển mạnh mẽ nhất về mặt số lượng NOXH của nhiều quốc gia trên thế giới.
Các khu NOXH giai đoạn 1950-1970 thường có chiều cao trung bình, từ 5 đến 12 tầng. Diện tích NOXH tại Đức nửa cuối thế kỷ trước bình quân 40m2, có 2 phòng hoặc hơn. Nhà ở tại Singapore được thiết kế chủ yếu là loại căn 1 phòng (30-33m2), loại 2 phòng (35-45m2), loại 3 phòng (50-65m2). Các chung cư này nằm trong các khu nhà ở lớn tách biệt (thường vài chục khối nhà với dân số lên đên hàng vạn người), phần lớn là những đô thị nhỏ hoàn chỉnh gồm một trung tâm thị trấn, các khu ở, trạm xe bus, trường học, khu phức hợp thể thao, công viên.
So với mục tiêu giải quyết cơ bản về vệ sinh môi trường ở của giai đoạn trước, NOXH thời kỳ này tập trung vào cấu trúc căn hộ, tính riêng tư, cung cấp các tiện ích thiết yếu cho cuộc sống đô thị [11]. 12 Khu nhà ở Pruitt-Igoe tại St Louis (Mỹ) hoàn thành năm Khu nhà ở Sarcelle (Pháp) xây dựng giai đoạn1955-1970 Khu nhà ở Quarto Cagnino, Milan, xây dựng giai đoạn Khu nhà ở Sudoeste del Beso´s, Barcelona, xây dựng giai 1956. (Ảnh: Bettmann/Corbis) (Photos Henri Salesse) 1964–1973 đoạn 1959–1961 Khu nhà ở Biljmermeer, Amsterdam, xây dựng giai đoạn Khu nhà ở Gropiusstadt, Berlin, xây dựng giai đoạn 1962– Khu nhà ở Bienczyce, Nowa Huta, Cracow, xây dựng giai Khu nhà ở Margarete Close và Toa Payoh của HDB, 1966–1972. 1977 đoạn1958–1962 Singapore xây dựng giai đoạn 1961-1967 Hình 1.
Hình ảnh một số khu NOXH xây dựng tập trung quy mô lớn trong giai đoạn giữa thế kỷ 20. [85] 13 Việc xây dựng nhanh với số lượng lớn giai đoạn này đã giúp người lao động nhanh chóng có được chỗ ở ổn định. Tuy nhiên, phần lớn các khu chung cư lớn được xây dựng tại các khu vực xa trung tâm, có giá đất rẻ ở gần các khu cụm công nghiệp. Ngoài ra, vào thời đó, các nguyên tắc quy hoạch phân khu chức năng đã dẫn đến việc chia tách khu dân cư ra khỏi các khu có hoạt động kinh tế.
Điều này dẫn đến những khu đô thị bị cô lập, thiếu sức sống, đặc biệt khi hoạt động sản xuất tập trung suy giảm ở các nước châu Âu từ thập niên 80. Giai đoạn từ cuối thế kỷ 20 đến nay. Từ năm 1969, với cuộc cách mạng cộng nghiệp lần thứ 3, các quốc gia phát triển chuyển từ nền kinh tế công nghiệp sang nền kinh tế hiện đại, gắn với kinh tế dịch vụ và kinh tế số.