MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết Quy hoạch không gian biển là một trong những công cụ cơ bản của các quốc gia trong việc tổ chức không gian biển nhằm khai thác sử dụng hợp lý các dạng tài nguyên, bảo vệ môi trƣờng, giảm thiểu các mâu thuẫn và xung đột lợi ích giữa các ngành nghề, các tổ chức với nhau nhằm hƣớng tới sự phát triển bền vững cho vùng biển đó. Đảo Bạch Long Vỹ thuộc thành phố Hải Phòng, cách Hòn Dấu - Hải Phòng 110 km và nằm trên một trong 8 ngƣ trƣờng lớn của Vịnh Bắc Bộ. Bạch Long Vỹ là đảo xa bờ nhất của Vịnh Bắc Bộ và cũng là vùng đảo giữ vị trí chiến lƣợc quan trọng về an ninh quốc phòng và phát triển kinh tế, nơi giao lƣu thƣơng mại và dịch vụ mang ý nghĩa quốc tế và khu vực.
Bạch Long Vỹ có những đặc trƣng riêng biệt về điều kiện tự nhiên, có nguồn tài nguyên thiên nhiên giàu có với hệ sinh thái biển đa dạng và phong phú. Đó là những điều kiện thuận lợi cho việc nuôi trồng, đánh bắt hải sản, phát triển kinh tế biển và ven biển. Tuy nhiên, trong những năm gần đây, biến đổi khí hậu đã gây biến động không nhỏ đến điều kiện tự nhiên, tài nguyên, hệ sinh thái, môi trƣờng và kinh tế-xã hội vùng biển đảo Bạch Long Vỹ nhƣ làm thay đổi địa hình địa mạo (độ sâu độ cao, dịch chuyển đƣờng bờ), biến động hệ sinh thái, tài nguyên sinh vật, nguồn lợi thủy hải sản; ô nhiễm môi trƣờng; gây tổn thƣơng từ cấp độ thấp đến cao cho cộng đồng dân cƣ và các ngành kinh tế (công nghiệp-dịch vụ, nông nghiệp-thủy sản, du lịch, cơ sở hạ tầng). Việc xác định tác động của biến đổi khí hậu đối với hệ thống tự nhiên và xã hội của đảo Bạch Long Vỹ sẽ giúp các nhà quản lý có những quyết sách đúng đắn, hợp lý hơn để thích ứng với BĐKH nhằm giảm thiểu hậu quả của nó gây ra; và một trong các thích ứng đó là định hƣớng quy hoạch không gian vùng biển đảo Bạch Long Vỹ trong bối cảnh biến đổi khí hậu.
Vì vậy việc nghiên cứu ―Cơ sở khoa học cho quy hoạch không gian biển đảo Bạch Long Vỹ trong bối cảnh biến đổi khí hậu‖ là cần thiết và có ý nghĩa khoa học, thực tiễn. 1 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Mục tiêu nghiên cứu Xác lập đƣợc cơ sở khoa học cho quy hoạch không gian biển đảo Bạch Long Vỹ thích ứng với biến đổi khí hậu. Từ đó đề xuất đƣợc các các giải pháp thích ứng và giải pháp thực thi quy hoạch không gian với biến đổi khí hậu tại vùng nghiên cứu.
Nội dung nghiên cứu Để thực hiện đƣợc mục tiêu trên, luận văn cần giải quyết các nội dung sau: - Tổng quan về tình hình nghiên cứu các vấn đề liên quan đến quy hoạch không gian và biến đổi khí hậu và xác định cơ sở lý luận; - Phân tích, đánh giá đặc điểm về điều kiện tự nhiên, tài nguyên, hệ sinh thái, môi trƣờng, kinh tế- xã hội vùng nghiên cứu - Phân tích, đánh giá tác động của BĐKH làm cơ sở khoa học định hƣớng quy hoạch không gian biển đảo Bạch Long Vỹ thích ứng với biến đổi khí hậu; - Phân vùng chức năng và định hƣớng quy hoạch không gian vùng biển đảo Bạch Long Vỹ trong bối cảnh BĐKH; - Đề xuất các giải pháp thực thi quy hoạch không gian và giải pháp thích ứng với BĐKH tại vùng nghiên cứu. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu - Đối tƣợng nghiên cứu: cơ sở khoa học về điều kiện tự nhiên, tài nguyên hệ sinh thái, môi trƣờng, tai biến thiên nhiên, kinh tế xã hội của đảo Bạch Long Vỹ trong bối cảnh BĐKH. - Phạm vi nghiên cứu: Đảo Bạch Long Vỹ và phần biển đến 30m nƣớc. Quan điểm tiếp tiếp cận và phƣơng pháp nghiên cứu Luận văn tiếp cận vấn đề chủ yếu theo các hƣớng: quan điểm tiếp cận hệ thống, tổng hợp; tiếp cận lịch sử; tiếp cận phát triển bền vững và tiếp cận sinh thái học.
Cụ thể sẽ đƣợc phân tích trong chƣơng 1. Một số phƣơng pháp sử dụng để thực hiện đề tài gồm: thu thập, tổng hợp và xử lý thông tin; điều tra khảo sát thực địa; bản đồ và hệ thông tin địa lý; phƣơng pháp đánh giá mức độ dễ bị tổn thƣơng; tham vấn chuyên gia… 2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Cơ sở dữ liệu Luận văn có đầy đủ điều kiện cho việc hoàn thành nhƣ: - Học viên có đủ thời gian và kiến thức để hoàn thành luận văn. - Trong quá trình học tập và nghiên cứu tại khoa Địa lý, trƣờng Đại học Khoa học Tự nhiên, học viên đã đƣợc đào tạo và trang bị đầy đủ kiến thức cũng nhƣ tài liệu liên quan đến đề tài luận văn thông qua các môn học nhƣ: các phƣơng pháp nghiên cứu khoa học, tài nguyên thiên nhiên và phát triển bền vững, quản lý tài nguyên và quy hoạch môi trƣờng, phân tích chính sách tài nguyên môi trƣờng, đánh giá rủi ro và quản lý thiên tai, công nghệ Viễn thám và GIS trong quản lý tài nguyên môi trƣờng, … - Trong quá trình làm việc tại Hội địa chất biển Việt Nam, học viên đã tham gia các đề tài, dự án Khoa học công nghệ cấp Nhà nƣớc, đề tài cấp Liên hiệp các Hội Khoa học và kỹ thuật Việt Nam; vì thế học viên đã tích lũy đƣợc các kiến thức liên quan đến đề tài; đồng thời sử dụng chính các kết quả nghiên cứu của bản thân mình nhằm phục vụ cho việc thực hiện luận văn này.
- Trong quá trình thực hiện luận văn, học viên cũng đã tham khảo một số nguồn tài liệu từ các công trình khoa học đã đƣợc công bố của các tác giả trong và ngoài nƣớc (tài liệu tham khảo); sử dụng các dữ liệu ảnh viễn thám và dữ liệu bản đồ của vùng nghiên cứu (bản đồ địa hình, bản đồ quy hoạch kinh tế - xã hội, bản đồ ngập lụt, …) Luận văn đƣợc hoàn thành bởi sự hƣớng dẫn tận tình của TS. Đào Mạnh Tiến - Viện địa chất Biển Việt Nam hƣớng dẫn. 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ LUẬN QUAN ĐIỂM TIẾP CẬN VÀ PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu 1.
Các nghiên cứu về quy hoạch không gian Ý tƣởng ban đầu về QHKGB xuất phát cách đây kho ảng 30 năm tƣ̀ ho ạt động phân vùng chức năng (function zoning) ở Công viên biển quốc tế Dải san hô lớn (Great Barier Reef International Marine Park) thuộc biển San Hô, đông bắc Australia. Các nhà quy ho ạch đã chia không gian bi ển trong phạm vi Công viên biển quốc tế này thành các phân khu ch ức năng để quản lý, sử dụng hiệu quả và thích ứng với bản chất tự nhiên của tƣ̀ng phân khu. Những năm sau đó, phân vùng chức năng và quy hoạch không gian đƣợc á p dụng rộng raĩ trong các ho ạt động quản lý hệ thống các khu b ảo tồn biển (Marine Protected Area) toàn cầu, khu vực và các quốc gia. QHKG đã đƣợc các quốc gia bắc Mỹ, châu Âu áp d ụng sớm và đã g ặt hái đƣ ợc những thành công bƣ ớc đầu.
Ngoài ra, các nƣớc nhƣ Hà Lan , Anh, Na Uy, Trung Quốc, … cũng đã áp d ụng khá r ộng rãi và thu đƣ ợc kết quả khả quan ở một số vùng bờ và biển trọng điểm nhƣng trên quy mô còn h ạn chế, nhằm giải quyết một số mục tiêu cụ thể của m ột vùng biển quản lý. * QHKG tại Australia Australia đã quy hoa ̣ch không gian biể n ở công viên quố c tế Dải San Hô lớn đông bắ c Australia.Quản lý không gian ở công viên quố c tế Dải San Hô lớn đông bắ c Australia đƣợc thực hiện dƣ̣a trên 8 vùng khác nhau (hình 1.1), từ vùng "sử dụng chung" ít hạn chế nhất, cho phép hầu hết các hoạt động hàng hải và đánh bắt thƣơng mại nhất cho đến "vùng bảo tồn" hạn chế hầu nhƣ hoàn toàn và không đƣợc phép sử dụng [52,71,75,82,83]. 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Quy hoạch không gian biển ở công viên quốc tế Dải San Hô lớn đông bắ c Australia * Quy hoạch không gian biể n của Mỹ Trong hoạt động QHKG của mình, Hoa Kỳ đã đƣợc chia thành 9 vùng quy hoạch (hình 1.
Mỗi vùng sẽ có một cơ quan quy hoạch tƣơng ứng gồm các đại diện của liên bang, bang và các bên liên quan để cùng xác định các mục tiêu, mục đích và cuối cùng là bản quy hoạch biển và ven biển của vùng. Quy hoạch không gian biển của Mỹ 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com * Quy hoạch không gian biể n của Hà Lan Từ năm 2005, cơ quan chịu trách nhiệm về QHKGB ở Hà Lan đã đƣợc thiết lập. Ủy ban QHKGB nằm trong Bộ Kế hoạch. QHKGB là một sáng kiến của Trung tâm Chính phủ Hà Lan kể từ năm 2005.
Lĩnh vực bao gồm vận chuyển dầu khí, đƣờng ống và cáp điện, đánh bắt cá thƣơng mại, nuôi trồng hải sản, bảo tồn, và quân sự [8,75,82,83]. Quy hoạch không gian biển Hà Lan * Quy hoạch không gian biển của Anh Biển Ireland hay còn đƣợc biết đến là biển Mann hay biển Manx, là vùng biển chia cắt đảo Ireland với đảo Anh. Nó nối liền với Đại Tây Dƣơng về phía nam thông qua kênh đào St. George và kênh đào Bắc.
Anglesey là hòn đảo lớn nhất 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com trong biển Ireland, tiếp đó là đảo Man. Dự án QHKGB Ailen đƣợc triển khai từ năm 2002 thông qua phƣơng pháp tiếp cận hệ sinh thái. Nó bao gồm các hoạt động phát triển trong các lĩnh vực hàng hải và tích hợp các biện pháp bảo tồn với các kế hoạch phát triển kinh tế-xã hội. Trong đó có định ra vùng phát triển tiềm năng và vùng phát triển bền vững [71,73,74].
Quy hoạch không gian biển Ailen * Quy hoạch không gian biển của Na Uy Biển Na Uy là một vùng biển thuộc Bắc Đại Tây Dƣơng, ở tây bắc Na Uy, nằm giữa biển Bắc và biển Greenland. Vùng biển này tiếp giáp với biển Iceland về phía tây và biển Barents về phía đông bắc. Ở phần phía tây nam, nó bị phân cách với Đại Tây Dƣơng bởi một rặng núi ngầm chạy giữa Ireland và quần đảo Faroe. Về phía bắc, rặng núi Jan Mayen phân cách biển Na Uy với Bắc Băng Dƣơng.
Hoạt 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com động quản lý nguồn tài nguyên thiên nhiên biển là cơ sở nền tảng cho việc QHKGB.