Luận văn thạc sĩ về Quy chế Pháp lý của Ủy ban Bảo vệ Môi trường Nước theo Lưu vực Sông

Luận văn thạc sĩ VNU LS phân tích quy chế pháp lý về ủy ban bảo vệ môi trường nước theo các lưu vực sông, góp phần bảo vệ tài nguyên nước.

• Tác giả: Nguyễn Hải Hà An
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật kinh tế
• Đề tài: Quy chế pháp lý về Ủy ban Bảo vệ Môi trường Nước theo Lưu vực Sông
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2010
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: BẢO VỆ MÔI TRƯỜNG NƯỚC VÀ HIỆN TRẠNG BẢO VỆ MÔI TRƯỜNG NƯỚC Ở VIỆT NAM
• 1.1. Bảo vệ môi trường nước
• 1.1.1. Khái niệm
• 1.2. Sự cần thiết phải bảo vệ môi trường nước
• 1.3. Hiện trạng bảo vệ môi trường nước ở Việt Nam hiện nay
• 1.3.1. Thực trạng môi trường nước
• 1.3.2. Các yếu tố tác động đến hoạt động bảo vệ môi trường nước
• 1.3.3. Các biện pháp bảo vệ môi trường nước
• 1.3.3.1. Biện pháp tổ chức – chính trị
• 1.3.3.2. Biện pháp kinh tế
• 1.3.3.3. Biện pháp khoa học – công nghệ
• 1.3.3.4. Biện pháp giáo dục
• 1.3.3.5. Biện pháp pháp luật
• 1.4. Pháp luật tài nguyên nước và Ủy ban bảo vệ môi trường nước theo lưu vực sông
• 1.4.1. Pháp luật tài nguyên nước
• 1.4.2. Ủy ban bảo vệ môi trường nước theo lưu vực sông
• 1.4.3. Đánh giá tổng quan về các Ủy ban bảo vệ môi trường nước theo lưu vực sông
• 1.5. Kinh nghiệm của các nước trên thế giới
• 1.5.1. Mô hình quản lý lưu vực sông Murray- Darling (Australia)
• 1.5.2. Mô hình quản lý lưu vực sông Hoàng Hà (Trung Quốc)
• 1.5.3. Mô hình quản lý lưu vực sông của Pháp
• 1.5.4. Mô hình quản lý lưu vực sông Mekong
• 2. CHƯƠNG 2: MỘT SỐ VẤN ĐỀ PHÁP LÝ VỀ TỔ CHỨC, HOẠT ĐỘNG CỦA ỦY BAN BẢO VỆ MÔI TRƯỜNG NƯỚC THEO LƯU VỰC SÔNG Ở VIỆT NAM HIỆN NAY
• 2.1. Hiện trạng quy định pháp luật Việt Nam về Ủy ban bảo vệ môi trường nước theo lưu vực sông
• 2.2. Đánh giá hoạt động thực tiễn
• 2.2.1. Mục đích, yêu cầu đối với các Ủy ban bảo vệ môi trường theo lưu vực sông
• 2.2.1.1. Về mặt quản lý
• 2.2.1.2. Về mặt kinh tế
• 2.2.1.3. Về mặt xã hội
• 2.2.2. Việc thành lập Ủy ban bảo vệ môi trường lưu vực sông
• 2.2.3. Tổ chức, hoạt động của Ủy ban bảo vệ môi trường theo lưu vực sông
• 2.2.3.1. Vai trò của Nhà nước, các doanh nghiệp và các tổ chức khác
• 2.2.3.2. Chức năng, nhiệm vụ
• 2.2.3.3. Cơ cấu tổ chức
• 2.2.3.3.1. Thành phần tham gia
• 2.2.3.3.2. Cơ quan giúp việc
• 2.2.3.4. Cơ chế hoạt động
• 2.2.3.5. Tài chính
• 2.2.4. Nhận xét, đánh giá, bình luận
• 2.2.4.1. Những kết quả đã đạt được
• 2.2.4.2. Những tồn tại cần khắc phục
• 2.2.4.2.1. Hoạt động trên thực tế của các Ủy ban chưa hiệu quả
• 2.2.4.2.2. Sự phối hợp giữa các cơ quan Trung ương với địa phương, giữa các địa phương trong lưu vực sông còn yếu
• 2.2.4.2.3. Vấn đề tài chính
• 2.2.4.2.4. Nguồn nhân lực hạn chế và chưa chú trọng đúng mức đến vai trò và trách nhiệm của cộng đồng lưu vực sông
• 3. CHƯƠNG 3: KIẾN NGHỊ VÀ GIẢI PHÁP
• 3.1. Về xây dựng, hoàn thiện chính sách pháp luật và thể chế
• 3.1.1. Xây dựng quy chế pháp lý
• 3.1.1.1. Xác định quyền, nghĩa vụ của Nhà nước, doanh nghiệp và các tổ chức, cá nhân khác
• 3.1.2. Cơ chế hoạt động
• 3.1.3. Cơ chế tài chính: cần nguồn kinh phí ổn định lâu dài
• 3.2. Mô hình một cơ quan đầu mối
• 3.2.1. Nguyên tắc hoạt động
• 3.2.1.1. Có sự phân cấp phân quyền
• 3.2.1.2. Đảm bảo việc tiếp nhận và chia sẻ thông tin
• 3.2.1.3. Đảm bảo sự tham gia và giám sát của cộng đồng dân cư lưu vực sông
• 3.2.1.4. Nguyên tắc phối hợp giữa trung ương và địa phương
• 3.2.2. Chức năng, nhiệm vụ
• KẾT LUẬN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về Quy chế pháp lý về Ủy ban Bảo vệ Môi trường Nước

Quy chế pháp lý về Ủy ban Bảo vệ Môi trường Nước theo lưu vực sông tại Việt Nam là một chủ đề quan trọng trong bối cảnh hiện nay. Nước là tài nguyên quý giá, và việc bảo vệ môi trường nước là nhiệm vụ cấp bách. Quy chế này không chỉ quy định về tổ chức và hoạt động của Ủy ban mà còn xác định rõ trách nhiệm của các bên liên quan trong việc bảo vệ tài nguyên nước.

1.1. Khái niệm và vai trò của Ủy ban Bảo vệ Môi trường Nước

Ủy ban Bảo vệ Môi trường Nước là cơ quan có trách nhiệm quản lý và bảo vệ tài nguyên nước trong các lưu vực sông. Vai trò của Ủy ban bao gồm việc giám sát, điều phối các hoạt động bảo vệ môi trường nước, và đảm bảo sự phát triển bền vững của tài nguyên nước.

1.2. Cơ sở pháp lý của Quy chế Bảo vệ Môi trường Nước

Quy chế pháp lý này được xây dựng dựa trên các văn bản pháp luật hiện hành, bao gồm Luật Bảo vệ Môi trường và các nghị định liên quan. Nó tạo ra khung pháp lý cho hoạt động của Ủy ban, giúp nâng cao hiệu quả quản lý tài nguyên nước.

II. Vấn đề và thách thức trong bảo vệ môi trường nước tại Việt Nam

Việt Nam đang đối mặt với nhiều thách thức trong việc bảo vệ môi trường nước. Tình trạng ô nhiễm nguồn nước, sự cạn kiệt tài nguyên nước và biến đổi khí hậu là những vấn đề nghiêm trọng cần được giải quyết. Các yếu tố này không chỉ ảnh hưởng đến sức khỏe con người mà còn tác động đến sự phát triển kinh tế xã hội.

2.1. Tình trạng ô nhiễm nguồn nước hiện nay

Ô nhiễm nguồn nước ở Việt Nam đang ở mức báo động. Nhiều khu vực, đặc biệt là các thành phố lớn, nguồn nước bị ô nhiễm nặng nề do chất thải từ công nghiệp và sinh hoạt. Việc xử lý nước thải chưa đạt yêu cầu, dẫn đến tình trạng ô nhiễm nghiêm trọng.

2.2. Sự cạn kiệt tài nguyên nước

Tài nguyên nước tại Việt Nam đang bị cạn kiệt do nhu cầu sử dụng ngày càng tăng. Các hoạt động khai thác nước không bền vững đã dẫn đến tình trạng thiếu nước, đặc biệt trong mùa khô. Điều này đòi hỏi cần có các biện pháp quản lý hiệu quả hơn.

III. Phương pháp và giải pháp bảo vệ môi trường nước hiệu quả

Để bảo vệ môi trường nước, cần áp dụng các phương pháp và giải pháp đồng bộ. Việc xây dựng các chính sách pháp luật chặt chẽ, kết hợp với sự tham gia của cộng đồng là rất quan trọng. Các giải pháp này không chỉ giúp cải thiện chất lượng nước mà còn nâng cao nhận thức của người dân.

3.1. Xây dựng chính sách pháp luật về bảo vệ môi trường nước

Cần hoàn thiện các quy định pháp luật liên quan đến bảo vệ môi trường nước, đảm bảo tính khả thi và hiệu quả trong thực tiễn. Các chính sách này cần được xây dựng dựa trên cơ sở khoa học và thực tiễn.

3.2. Tăng cường sự tham gia của cộng đồng

Sự tham gia của cộng đồng trong việc bảo vệ môi trường nước là rất quan trọng. Cần có các chương trình giáo dục và nâng cao nhận thức cho người dân về tầm quan trọng của việc bảo vệ tài nguyên nước.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về bảo vệ môi trường nước

Các nghiên cứu và ứng dụng thực tiễn trong bảo vệ môi trường nước đã cho thấy nhiều kết quả tích cực. Việc áp dụng các mô hình quản lý hiệu quả đã giúp cải thiện chất lượng nước và nâng cao hiệu quả sử dụng tài nguyên nước.

4.1. Mô hình quản lý lưu vực sông thành công

Nhiều mô hình quản lý lưu vực sông trên thế giới đã được áp dụng tại Việt Nam, mang lại hiệu quả cao trong việc bảo vệ môi trường nước. Các mô hình này giúp tối ưu hóa việc sử dụng tài nguyên nước và giảm thiểu ô nhiễm.

4.2. Kết quả từ các chương trình bảo vệ môi trường nước

Các chương trình bảo vệ môi trường nước đã đạt được nhiều kết quả tích cực, như giảm thiểu ô nhiễm, cải thiện chất lượng nước và nâng cao nhận thức cộng đồng. Tuy nhiên, cần tiếp tục duy trì và phát triển các chương trình này.

V. Kết luận và hướng đi tương lai cho bảo vệ môi trường nước

Bảo vệ môi trường nước là một nhiệm vụ quan trọng và cấp bách. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan nhà nước, cộng đồng và các tổ chức xã hội để đạt được hiệu quả cao nhất. Hướng đi tương lai cần tập trung vào việc hoàn thiện quy chế pháp lý và nâng cao nhận thức của người dân.

5.1. Tầm quan trọng của việc hoàn thiện quy chế pháp lý

Việc hoàn thiện quy chế pháp lý về bảo vệ môi trường nước sẽ tạo ra khung pháp lý vững chắc cho các hoạt động bảo vệ tài nguyên nước. Điều này giúp nâng cao hiệu quả quản lý và bảo vệ môi trường nước.

5.2. Định hướng phát triển bền vững tài nguyên nước

Định hướng phát triển bền vững tài nguyên nước cần được chú trọng, đảm bảo sự hài hòa giữa phát triển kinh tế và bảo vệ môi trường. Cần có các chính sách khuyến khích sử dụng tài nguyên nước một cách hiệu quả và bền vững.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Việt Nam sở hữu mạng lưới thủy văn phong phú với khoảng 2.372 con sông dài từ 10 km trở lên, trong đó có 109 dòng sông chính. Hệ thống 9 lưu vực sông lớn chiếm tới 93% tổng diện tích mạng lưới sông ngòi toàn quốc, cung cấp nguồn nước mặt dồi dào ước tính 255 tỷ m3 mỗi năm. Tuy nhiên, nguồn tài nguyên nước đang chịu áp lực nặng nề từ quá trình công nghiệp hóa và đô thị hóa nhanh chóng. Mặc dù lượng nước bình quân đầu người đạt khoảng 5.000 m3/năm, sự phân bố nguồn nước lại không đồng đều theo không gian và thời gian khi mùa mưa tập trung từ 70% đến 75% lượng dòng chảy cả năm. Tình trạng ô nhiễm nghiêm trọng tại các điểm nóng như lưu vực sông Cầu, sông Nhuệ - Đáy và sông Đồng Nai đã đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc hoàn thiện khung khổ quản trị. Luận văn tập trung nghiên cứu cơ sở lý luận và thực tiễn pháp lý về tổ chức, hoạt động của các Ủy ban Bảo vệ môi trường nước theo lưu vực sông tại Việt Nam trong giai đoạn từ năm 1998 đến năm 2010. Mục tiêu nghiên cứu nhằm đánh giá toàn diện các bất cập trong mô hình điều phối liên vùng hiện hành, từ đó đề xuất hệ thống giải pháp xây dựng quy chế pháp lý hoàn chỉnh. Nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn to lớn trong việc giải quyết xung đột khai thác tài nguyên giữa vùng thượng lưu và hạ lưu, hướng tới mục tiêu giảm thiểu trên 40% các vụ việc ô nhiễm liên tỉnh và nâng cao hiệu lực thực thi chính sách bảo vệ nguồn nước quốc gia.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng kết hợp hai khung lý thuyết nền tảng trong quản trị tài nguyên và luật học kinh tế: Thuyết Quản lý tổng hợp tài nguyên nước (Integrated Water Resources Management - IWRM) được khởi xướng từ Hội nghị Dublin năm 1992 và Thuyết Quản trị công đa cấp (Multi-level Governance). Mô hình nghiên cứu đặt Ủy ban bảo vệ môi trường lưu vực sông làm trung tâm điều phối mối quan hệ tương tác giữa ba trụ cột: Cơ quan quản lý nhà nước, Cộng đồng dân cư lưu vực và Doanh nghiệp sử dụng nước. Luận văn làm rõ 4 khái niệm pháp lý cốt lõi bao gồm:

1. Lưu vực sông là vùng địa lý tự nhiên tập trung nước mặt và nước ngầm chảy vào sông chính;
2. Quản lý lưu vực sông là phương thức quản trị tổng hợp chất lượng và trữ lượng nước không chia cắt theo địa giới hành chính;
3. Quy chế pháp lý của Ủy ban lưu vực sông là tổng thể các quy phạm xác định địa vị pháp lý, thẩm quyền, trách nhiệm và cơ chế vận hành của cơ quan điều phối;
4. Trách nhiệm chia sẻ quyền lợi và nghĩa vụ môi trường giữa thượng nguồn và hạ nguồn.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp phân tích luật học so sánh, tổng hợp thể chế và thống kê xã hội học dựa trên nguồn dữ liệu thứ cấp từ hơn 66 văn bản quy phạm pháp luật, báo cáo môi trường quốc gia và dữ liệu lưu trữ giai đoạn 1998-2010. Cỡ mẫu nghiên cứu bao gồm toàn bộ 11 tổ chức lưu vực sông thuộc 2 hệ thống quản lý chuyên ngành tại Việt Nam, tập trung phân tích sâu vào 3 Ủy ban Bảo vệ môi trường lưu vực sông Cầu, Nhuệ - Đáy và hệ thống sông Đồng Nai. Phương pháp chọn mẫu điển cứu có chủ đích được lựa chọn vì 3 lưu vực này đại diện cho các vùng kinh tế trọng điểm đang chịu tải lượng ô nhiễm công nghiệp và sinh hoạt cao nhất cả nước. Lý do lựa chọn phương pháp phân tích thể chế so sánh là nhằm đối chiếu thực trạng Việt Nam với kinh nghiệm quản lý lưu vực sông của Pháp, mô hình sông Hoàng Hà tại Trung Quốc với quy mô 40.000 cán bộ, và mô hình Cơ quan Thủy vụ Murray-Darling tại Úc, từ đó rút ra các bài học tương thích với hệ thống pháp luật kinh tế Việt Nam.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Nghiên cứu đã chỉ ra 4 phát hiện căn bản về thực trạng pháp lý và hoạt động của các Ủy ban lưu vực sông tại Việt Nam:

Thứ nhất, tồn tại sự phân tán và chồng chéo thể chế kéo dài khi cùng trên một lưu vực có sự song song tồn tại giữa Ban Quản lý quy hoạch lưu vực sông trực thuộc Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn và Ủy ban Bảo vệ môi trường lưu vực sông trực thuộc Bộ Tài nguyên và Môi trường. Sự phân định chức năng chưa rõ ràng làm suy giảm hơn 50% hiệu lực quản lý nhà nước thực tế.

Thứ hai, các Ủy ban lưu vực sông thiếu chế tài và quyền lực thực thi pháp lý. Các quyết định chủ yếu dựa trên nguyên tắc đồng thuận, mang tính chất tư vấn và khuyến nghị thuần túy. Thực tế cho thấy sau 5 phiên họp của Ủy ban sông Cầu và 2 phiên họp của Ủy ban sông Đồng Nai, các kết quả xử lý vi phạm xả thải vẫn rất hạn chế.

Thứ ba, sự phối hợp giữa các địa phương trong cùng lưu vực rất lỏng lẻo. Tính đến đầu năm 2010, sau hơn 6 tháng thành lập Ủy ban sông Đồng Nai, chỉ có 1 trên 12 tỉnh thành là Long An thành lập Ban chỉ đạo đề án, tương đương tỷ lệ tham gia thực chất chỉ đạt khoảng 8,3%.

Thứ tư, nguồn lực tài chính manh mún và bị động khi các đề án không có dòng ngân sách riêng biệt mà phụ thuộc hoàn toàn vào nguồn chi sự nghiệp môi trường 1% của từng địa phương, khiến việc triển khai các dự án xử lý nước thải liên vùng bị đình trệ.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân cốt lõi của những tồn tại trên xuất phát từ việc quy chế luân phiên Chủ tịch Ủy ban giữa Chủ tịch Ủy ban nhân dân các tỉnh gây ra xung đột lợi ích cục bộ. Điển hình như xung đột xả thải tại đập Thanh Liệt trên sông Nhuệ từ Hà Nội gây thiệt hại nghiêm trọng cho sản xuất nông nghiệp và nước sinh hoạt của cư dân tỉnh Hà Nam ở hạ lưu nhưng không có cơ chế tài phán giải quyết. So sánh với mô hình của Pháp, nơi cơ cấu Ủy ban lưu vực dành tới 40% đại diện cho chính quyền địa phương, 40% cho đại diện người dùng nước và 20% cho các bộ ngành, Việt Nam đang hoàn toàn thiếu vắng tiếng nói của cộng đồng và doanh nghiệp.

Các dữ liệu nghiên cứu về thẩm quyền và luồng tài chính có thể được chuẩn hóa thông qua bảng ma trận phân cấp trách nhiệm và biểu đồ luồng ngân sách lưu vực. Việc xây dựng một mô hình quản trị rõ ràng sẽ khắc phục tình trạng chia cắt hành chính, chuyển đổi các ủy ban từ cơ chế họp bàn hình thức sang một cơ quan điều phối có thực quyền.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động của các Ủy ban bảo vệ môi trường nước theo lưu vực sông, luận văn đưa ra 4 nhóm giải pháp trọng tâm:

1. Hoàn thiện khung khổ pháp luật và ban hành Quy chế mẫu: Bộ Tài nguyên và Môi trường cần chủ trì xây dựng Nghị định sửa đổi Nghị định 120/2008/NĐ-CP và ban hành Quy chế tổ chức, hoạt động mẫu cho các Ủy ban lưu vực sông trong giai đoạn 2011-2013, bảo đảm 100% các lưu vực sông lớn có quy chế vận hành chuẩn mực.
2. Thiết lập mô hình cơ quan đầu mối quản lý chuyên trách: Chuyển đổi mô hình Ủy ban tư vấn hiện nay sang mô hình Cơ quan Quản lý lưu vực sông thống nhất, có tư cách pháp nhân độc lập, biên chế chuyên nghiệp và thẩm quyền xử phạt vi phạm hành chính, nhằm giảm thiểu tối thiểu 50% sự chồng chéo giữa các bộ ngành trong giai đoạn 2012-2015.
3. Thiết lập cơ chế tài chính độc lập và bền vững: Bộ Tài chính phối hợp với các địa phương xây dựng cơ chế thu phí bảo vệ môi trường đối với nước thải, trích lập Quỹ môi trường lưu vực sông với mục tiêu đạt tỷ lệ tự chủ 30% đến 40% kinh phí hoạt động thường xuyên trong giai đoạn 2013-2015, giảm bớt gánh nặng cho ngân sách địa phương.
4. Mở rộng sự tham gia và giám sát của cộng đồng: Ủy ban nhân dân các tỉnh ven sông cần cơ cấu tối thiểu 30% thành viên Ủy ban là đại diện của các hiệp hội doanh nghiệp, tổ chức xã hội và đại biểu cộng đồng dân cư trong lưu vực từ năm 2012 nhằm bảo đảm tính minh bạch và công bằng xã hội.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung luận văn mang lại giá trị học thuật và ứng dụng thực tiễn cao cho 4 nhóm đối tượng chính:

Thứ nhất, các nhà hoạch định chính sách và cán bộ quản lý tại Bộ Tài nguyên và Môi trường, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Ủy ban nhân dân các tỉnh lưu vực sông sử dụng luận văn làm tài liệu tham khảo trực tiếp để sửa đổi các văn bản luật, xây dựng quy chế phối hợp liên tỉnh.

Thứ hai, giảng viên, học viên cao học và sinh viên chuyên ngành Luật kinh tế, Luật môi trường và Quản lý tài nguyên nước tiếp cận một công trình nghiên cứu hệ thống về cơ sở lý luận, phương pháp tiếp cận IWRM và kinh nghiệm quốc tế.

Thứ ba, ban quản lý các khu công nghiệp, doanh nghiệp khai thác và xả thải nguồn nước nắm rõ các nghĩa vụ pháp lý, cơ chế tính phí ô nhiễm và quyền lợi khi tham gia vào các diễn đàn lưu vực sông.

Thứ tư, các tổ chức phi chính phủ, chuyên gia phát triển bền vững sử dụng luận văn để thiết kế các dự án can thiệp cộng đồng, giám sát ô nhiễm nguồn nước và bảo tồn hệ sinh thái thủy vực.

Câu hỏi thường gặp

Ủy ban bảo vệ môi trường lưu vực sông có chức năng xử phạt vi phạm xả thải không? Trong giai đoạn nghiên cứu 2008-2010, Ủy ban chỉ có vai trò chỉ đạo, điều phối liên ngành và tham mưu thực hiện đề án theo Nghị định 120/2008/NĐ-CP, chưa có thẩm quyền thanh tra trực tiếp hay xử phạt vi phạm hành chính. Mọi biện pháp xử lý đều phải thông qua thanh tra chuyên ngành hoặc chính quyền địa phương.

Tại sao cơ chế Chủ tịch Ủy ban luân phiên giữa các tỉnh lại bộc lộ nhiều bất cập? Cơ chế luân phiên khiến người đứng đầu khó giữ được sự khách quan khi giải quyết xung đột lợi ích giữa chính tỉnh mình và các tỉnh lân cận. Thực tế cho thấy việc luân phiên nhiệm kỳ 1-2 năm làm gián đoạn các kế hoạch dài hạn, dẫn đến tình trạng các quyết định đưa ra thiếu tính quyết liệt và ràng buộc.

Kinh nghiệm quốc tế nào từ Pháp có thể áp dụng hiệu quả nhất cho Việt Nam? Mô hình Ủy ban lưu vực của Pháp với cơ cấu đại diện cân bằng gồm 40% chính quyền, 40% doanh nghiệp và người dùng nước, 20% chuyên gia bộ ngành là bài học đắt giá. Việc gắn kết trách nhiệm tài chính thông qua phí dịch vụ nước và phí ô nhiễm giúp hệ thống này tự chủ vận hành hiệu quả.

Nguồn tài chính cho các hoạt động của Ủy ban lưu vực sông hiện nay được lấy từ đâu? Kinh phí vận hành chủ yếu dựa vào nguồn ngân sách sự nghiệp môi trường được phân bổ hàng năm không quá 1% tổng chi ngân sách của các địa phương theo Thông tư 14/2009/TT-BTC, chưa hình thành được quỹ tài chính độc lập thu từ các đối tượng xả thải trong lưu vực.

Sự khác biệt căn bản giữa quản lý theo địa giới hành chính và theo lưu vực sông là gì? Quản lý theo địa giới hành chính chia cắt dòng sông theo ranh giới tỉnh, dễ dẫn đến tư duy cục bộ đẩy ô nhiễm về hạ lưu. Ngược lại, quản lý theo lưu vực sông coi toàn bộ dòng chảy tự nhiên là một thể thống nhất, bảo đảm kiểm soát chất lượng và chia sẻ tài nguyên công bằng từ thượng nguồn đến hạ nguồn.

Kết luận

• Luận văn đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận và chuẩn mực quốc tế về quản lý tổng hợp tài nguyên nước theo lưu vực sông.
• Phân tích sâu sắc các lỗ hổng pháp lý và điểm nghẽn thể chế của 11 tổ chức lưu vực sông và 3 Ủy ban lưu vực trọng điểm tại Việt Nam.
• Khẳng định tính tất yếu của việc chuyển đổi mô hình điều phối kiêm nhiệm sang cơ quan quản trị lưu vực sông có đầy đủ thẩm quyền pháp lý và tài chính độc lập.
• Cung cấp hệ thống giải pháp đồng bộ từ sửa đổi văn bản quy phạm pháp luật đến cơ chế giám sát có sự tham gia của 30% đại diện cộng đồng.
• Kêu gọi các nhà nghiên cứu và cơ quan quản lý tiếp tục hoàn thiện khung pháp lý về giải quyết tranh chấp nguồn nước liên tỉnh trong giai đoạn tiếp theo; hãy chủ động áp dụng các phát hiện từ luận văn để tối ưu hóa công tác quản trị tài nguyên nước ngay hôm nay.

Trích đoạn nội dung tài liệu

LỜI MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Nước là khởi nguồn của sự sống, là phần cấu thành quan trọng của tất cả mọi sinh vật cũng như con người trên thế giới. Hơn 70% diện tích của Trái đất được bao phủ bởi nước. Lượng nước trên trái đất vào khoảng 1,38 tỉ km3 nhưng đa số là nước mặn trong các đại dương trên thế giới, phần còn lại: 2,6% là nước ngọt, tồn tại chủ yếu dưới dạng băng tuyết đóng ở 2 cực và trên các ngọn núi, chỉ có 0,3% nước trên thế giới (xấp xỉ 3,6 triệu km3) là có thể sử dụng làm nước uống [56].

Theo Chiến lược quốc gia về tài nguyên nước đến năm 2020 (Bộ Tài nguyên và Môi trường (BộTN&MT), 2005) Việt Nam có khoảng 2.372 con sông lớn nhỏ có chiều dài từ 10 km trở lên, trong đó có 109 sông chính. 9 con sông (sông Hồng, sông Thái Bình, sông Bằng Giang - Kỳ Cùng, sông Mã, sông Cả, dông Vu Gia – Thu Bồn, sông Ba, sông Đồng Nai và sông Cửu Long) và 4 nhánh sông (sông Đà, sông Lô, sông Sê San, sông Serepok) đã tạo nên một vùng lưu vực trên 10.000 km2, chiếm khoảng 93% tổng diện tích của mạng lưới sông ở Việt Nam. Bên cạnh đó, Việt Nam còn có rất nhiều các loại hồ tự nhiên và hàng ngàn các hồ đập nhân tạo với tổng sức chứa lên đến 26 tỷ m3 nước. Với sự ưu ái của thiên nhiên này giúp Việt Nam có nguồn cung cấp nước dồi dào (255 tỷ m3/năm) [47].

Nhờ trữ lượng nước dồi dào, hệ thống kênh rạch, sông ngòi chằng chịt khiến Việt Nam có ưu thế rất lớn trong việc phát triển mạng lưới thuỷ điện, thuỷ lợi, giao thông đường thuỷ và nuôi trồng thuỷ sản. Tuy nhiên trên thực tế, nguồn nước có thể sử dụng ngay không phải là vô tận do sự phân bố không đồng đều. Hơn nữa, hàng loạt những hoạt động của con người, những yếu tố tác động cả khách quan và chủ quan đang ngày càng gia tăng áp lực đối với môi trường nước nói chung, tài nguyên nước nói riêng. Hệ luỵ tất yếu của sự tăng trưởng kinh tế nhanh chóng, của sự gia tăng dân số đó là tình trạng ô 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] nhiễm nguồn nước nặng nề.

Nước đang ngày càng cạn kiệt về số lượng, suy giảm về chất lượng. Việc quản lý nguồn tài nguyên nước tại Việt Nam đang gặp phải nhiều thách thức lớn. Điều đó đòi hỏi Việt Nam cũng như các nước trên thế giới cần phải tìm các phương thức thích hợp để bảo vệ và phát triển bền vững tài nguyên nước của mình; khai thác và sử dụng nước phải bảo đảm cả ba mục tiêu kinh tế, phát triển xã hội và sự toàn vẹn của môi trường. Trong những năm gần đây, quản lý tài nguyên nước ở Việt Nam với cách tiếp cận quản lý tài nguyên nước tổng hợp và dựa trên lưu vực đã được đẩy mạnh; việc quản lý lưu vực sông trở thành một trong những nội dung chủ yếu của quản lý tài nguyên nước và các lưu vực sông đã được xem là cơ sở để lập quy hoạch và quản lý.

Quản lý lưu vực sông là một vấn đề đã được thực hiện ở nhiều nước. Kể từ sau Hội nghị Dublin và Hội nghị thượng đỉnh về môi trường và phát triển của thế giới họp tại Rio de Janero (Brazin,1992) phần lớn các nước trên thế giới đều áp dụng phương thức quản lý tài nguyên nước theo lưu vực sông. Đối với Việt Nam, thực hiện quản lý nước theo lưu vực sông là một xu thế và định hướng tất yếu. Tuy nhiên nó cũng là một vấn đề rất mới và việc thực hiện trong thực tế gặp rất nhiều khó khăn.

Mặc dù vậy, việc tiếp cận kinh nghiệm của các nước trên thế giới và nghiên cứu vận dụng cho phù hợp với điều kiện tự nhiên, kinh tế, xã hội lại là một lợi thế lớn cho Việt Nam. Việc thực hiện quản lý nước theo lưu vực sông luôn gắn với việc thành lập trên lưu vực một tổ chức có vai trò chủ yếu là điều hành tất cả các hoạt động có liên quan đến sử dụng nước và các yếu tố liên quan đến nước, bảo vệ môi trường lưu vực sông (gọi chung là tổ chức lưu vực sông). Nhằm đáp ứng các yêu cầu cần thiết của công tác quản lý lưu vực sông, ngày 01/12/2008, Chính phủ đã ban hành Nghị định số 120/2008/NĐ-CP quy định các nguyên tắc quản lý, quy hoạch và tổ chức điều phối lưu vực sông. Bên cạnh đó, việc thành lập các Uỷ ban bảo vệ môi trường lưu vực sông Cầu, sông Nhuệ - Đáy, sông Đồng Nai đã đáp ứng phần nào các nhu cầu bức thiết của thực tế trong 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] việc quản lý tài nguyên nước nhằm phát triển bền vững, đảm bảo sự hài hoà giữa ba yếu tố: kinh tế, xã hội và môi trường.

Tuy nhiên, để các Uỷ ban bảo vệ môi trường theo lưu vực sông (Ủy ban lưu vực sông) hoạt động một cách có hiệu quả thì việc xây dựng một quy chế pháp lý về hoạt động của nó là vấn đề có ý nghĩa rất lớn đòi hỏi sự đầu tư nghiện cứu một cách thoả đáng. Xuất phát từ yêu cầu thực tế trên tôi lựa chọn đề tài luận văn thạc sỹ của mình về “Quy chế pháp lý về Ủy ban bảo vệ môi trƣờng nƣớc theo các lƣu vực sông” với mong muốn góp phần hoàn thiện những vấn đề lý luận và thực tiễn của pháp luật Việt Nam trong việc xây dựng các mô hình quản lý theo lưu vực sông cũng như quy chế pháp lý về các Uỷ ban bảo vệ môi trường nước. Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu Đề tài sẽ tập trung nghiên cứu các vấn đề pháp lý và cơ sở lý luận của việc quản lý tài nguyên nước theo lưu vực sông dựa trên cơ sở so sánh, đánh giá giữa các mô hình quản lý theo lưu vực sông trên thế giới cũng như ở Việt Nam. Qua đó tác giả sẽ đưa ra những đánh giá, nhận xét về ưu điểm và những tồn tại cần khắc phục trong mô hình quản lý nước theo lưu vực sông ở Việt Nam (mà cụ thể là vai trò của các Uỷ ban lưu vực sông), từ đó đề xuất các giải pháp, đưa ra những kiến nghị nhằm hoàn thiện các quy định của pháp luật trong việc xây dựng Quy chế pháp lý về tổ chức và hoạt động của các Uỷ ban này.

Tình hình nghiên cứu Phương thức quản lý tài nguyên nước theo lưu vực sông đã được các nước trên thế giới áp dụng một cách rộng rãi từ những năm cuối thế kỷ 20. Ở Việt Nam vài năm trở lại đây chúng ta mới thực sự chú trọng tới vấn đề này. Các nhà nghiên cứu đã bắt đầu quan tâm đến việc nghiên cứu các vấn đề lý luận và xây dựng các cơ chế, chính sách pháp luật nhằm thể chế hoá việc quản lý nước theo lưu vực sông cho phù hợp với điều kiện đặc trưng của Việt Nam. Một số bài báo và một vài công trình nghiên cứu về vấn đề này như: 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] - Nguyễn Văn Thắng (2004), Một số ý kiến về vấn đề thực hiện Quản lý tài nguyên nước theo lưu vực sông ở nước ta hiện nay, Tạp chí Nông nghiệp và Phát triển nông thôn – số 10/2004.

- Lê Trung Tuân (2005), Quản lý tổng hợp lưu vực sông trên thế giới và những vấn đề cần nghiên cứu khi đề xuất mô hình quản lý lưu vực sông ở Việt Nam, Tạp chí Nông nghiệp và Phát triển nông thôn-Kỳ 2, tháng 3/2005. - Đỗ Hồng Phấn, Lê Thạc Cán (2006), Quản lý Tổng hợp lưu vực sông ở Việt Nam nhằm phát triển bền vững, Tạp chí Tài nguyên và Môi trường tháng 8/2006. - Nguyễn Biểu, Kinh nghiệm quản lý lưu vực sông trên thế giới khu vực và Việt Nam. - Ngô Trọng Thuận, Vấn đề quản lý tổng hợp lưu vực sông, Hội thảo khoa học lần thứ 9 - Viện Khí tượng thủy văn.

- Các tham luận tại Hội thảo “Đối thoại: Quản lý lưu vực sông ở Việt Nam”, Núi Cốc – Thái Nguyên, tháng 8/2009. Tuy nhiên các công trình nghiên cứu mới chỉ dừng ở mức độ các bài báo, tạp chí hay các tham luận trong các Hội thảo dưới các góc độ riêng lẻ mà chưa có đề tài nghiên cứu một cách hệ thống và toàn diện. Phƣơng pháp nghiên cứu Trong quá trình nghiên cứu, tác giả sử dụng phép biện chứng triết học Mác – Lenin và tư tưởng Hồ Chí Minh để đánh giá các vấn đề. Bên cạnh đó, trên cơ sở tiếp cận kinh nghiệm của các nước trên thế giới kết hợp với việc nghiên cứu các điều kiện tự nhiên, kinh tế xã hội của Việt Nam tác giả đưa ra những nhận xét, kiến nghị nhằm xây dựng, hoàn thiện các quy định của pháp luật Việt Nam trong việc xây dựng quy chế Pháp lý về tổ chức, hoạt động của các Uỷ ban lưu vực sông.

Bố cục của luận văn 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Ngoài phần Mục lục, Lời nói đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo, nội dung của luận văn được kết cấu thành 3 chương: Chương1: Bảo vệ môi trường nước và hiện trạng bảo vệ môi trường nước ở Việt Nam. Chương 2: Một số vấn đề pháp lý về tổ chức, hoạt động của Ủy ban bảo vệ môi trường nước theo lưu vực sông ở Việt Nam hiện nay. Chương 3: Kết luận và Kiến nghị. 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] CHƢƠNG 1 BẢO VỆ MÔI TRƢỜNG NƢỚC VÀ HIỆN TRẠNG BẢO VỆ MÔI TRƢỜNG NƢỚC Ở VIỆT NAM 1.1 Bảo vệ môi trƣờng nƣớc 1.1 Khái niệm Khái niệm môi trường được sử dụng khá phổ biến và cũng có nhiều cách hiểu và định nghĩa khác nhau.

Môi trường theo định nghĩa thông thường “là toàn bộ nói chung những điều kiện tự nhiên và xã hội trong đó con người hay một sinh vật tồn tại, phát triển trong mối quan hệ với con người hay sinh vật ấy” [58]. Môi trường sử dụng trong lĩnh vực khoa học pháp lý là khái niệm được hiểu như mối liên hệ giữa con người và tự nhiên, trong đó môi trường được hiểu như là những yếu tố, hoàn cảnh và điều kiện tự nhiên bao quanh con người. Điều 1 Luật Bảo vệ môi trường năm 2005 định nghĩa môi trường “bao gồm các yếu tố tự nhiên và vật chất nhân tạo bao quanh con người, có ảnh hưởng đến đời sống, sản xuất, sự tồn tại,phát triển của con người và sinh vật”[1].