MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của việc nghiên cứu đề tài Trong lịch sử pháp luật dân sự Việt Nam, Trọng tài đã đƣợc biết đến nhƣ là một bộ phận của các thiết chế giải quyết các tranh chấp thƣơng mại bởi sự hiện diện ở nƣớc ta vào cuối thế kỷ 19 đầu thế kỷ 20 các toà án thƣơng mại và các quy tắc trọng tài trong luật tố tụng dân sự. Tuy nhiên, do nhiều lý do và hoàn cảnh khác nhau, khái niệm trọng tài chƣa đƣợc biết đến một cách phổ biến ở Việt Nam. Số vụ tranh chấp thƣơng mại đƣợc đƣa ra giải quyết tại các trung tâm trọng tài của Việt Nam đến nay còn quá khiêm tốn, thậm chí có trung tâm trọng tài từ khi thành lập đến nay vẫn chƣa giải quyết bất kỳ một vụ tranh chấp nào.
Số liệu do Bộ Tƣ pháp đƣa ra tại Hội thảo công bố Luật Trọng tài thƣơng mại 2010 đã phần nào phản ánh đƣợc thực trạng này. Theo đó, chỉ có Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam là tổ chức có số vụ tranh chấp thụ lý cao nhất (khoảng 20 vụ/năm). Trong khi đó, số vụ tranh chấp tại tòa án ngày càng quá tải, năm sau luôn tăng gấp đôi năm trƣớc. Theo thống kê, năm 2007, Tòa án Nhân dân thành phố Hà Nội thụ lý gần 9.000 vụ án, trong đó có khoảng 300 vụ án kinh tế, Tòa án kinh tế thành phố Hồ Chí Minh phải xử gần 42.000 vụ án các loại trong đó có 1000 vụ án kinh tế.
Nhƣ vậy, tính trung bình mỗi thẩm phán ở Tòa án kinh tế Hà Nội phải xử 30 vụ/năm và mỗi thẩm phán ở Tòa án kinh tế thành phố Hồ Chí Minh xét xử 50 vụ/năm, trong khi đó mỗi trọng tài viên của Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam chỉ xử 0,25 vụ/năm. Khảo sát của Bộ Tƣ pháp đối với 237 cá nhân, tổ chức kinh doanh thì có đến 57,8% ý kiến cho rằng hình thức giải quyết tranh chấp ƣu tiên của họ là thƣơng lƣợng. 46,8% ý kiến ƣu tiên lựa chọn tòa án, 22,8% ý kiến chọn hòa giải và chỉ có 16,9% ý kiến cho biết sẽ sử dụng trọng tài thƣơng mại. Có rất nhiều lý do dẫn đến việc trọng tài ít đƣợc áp dụng trong các vụ tranh chấp thƣơng mại, trong đó có nhiều ngƣời chƣa tin tƣởng phƣơng thức này (68,6%), và có rất nhiều ngƣời chƣa biết đến phƣơng thức giải quyết tranh chấp thƣơng mại thông qua trọng tài (74,3%).
Những con số khiếm tốn đó cho thấy hoạt động tố tụng trọng tài tại Việt Nam chƣa đáp ứng đƣợc yêu cầu thực tế, lực 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com lƣợng trọng tài viên còn nhiều hạn chế về chuyên môn nghiệp vụ, pháp luật về trọng tài nói chung và quản lý trọng tài viên nói riêng chƣa đảm bảo đƣợc niềm tin cho các đƣơng sự trong các tranh chấp có nhu cầu giải quyết. Hoàn thiện Quy chế pháp lý đối với trọng tài viên trong tổng thể định hƣớng hoàn thiện pháp luật trọng tài là một yêu cầu cấp bách tạo nền móng vững chắc giải quyết vấn đề bức xúc hiện nay để nâng cao hiệu quả trong giải quyết tranh chấp bằng trọng tài trong thời gian tới. Với các lý do trên, tôi mạnh dạn chọn đề tài: “Quy chế pháp lý đối với trọng tài viên tại Việt Nam” cho luận văn của mình. Tình hình nghiên cứu Tuy có tầm quan trọng trong đời sống cũng nhƣ trong hoạt động kinh tế, song pháp luật về giải quyết tranh chấp trọng tài nói chung và đối với trọng tài viên nói riêng ở nƣớc ta mới chỉ đƣợc quan tâm đúng mức và bắt đầu có một số nghiên cứu quy mô trong thời gian 10 năm trở lại đây.
Có thể nhắc tới nhiều công trình nghiên cứu có giá trị nhƣ: - TS. Đỗ Văn Đại và TS. Trần Hoàng Hải, Pháp luật Việt Nam về Trọng tài thƣơng mại, 2011, NXB Chính trị Quốc gia; - Trung tâm trọng tài quốc tế Việt Nam, 50 phán quyết trọng tài quốc tế chọn lọc, website VIAC; - Hội Luật gia Việt Nam, Giới thiệu tóm tắt Luật Trọng tài của một số nƣớc trên thế giới, 30/04/2009 - GS-TSKH Đào Trí Úc, Những vấn đề cơ bản của Luật Trọng tài thƣơng mại - Hội đồng Phối hợp Phổ biến Giáo dục Pháp luật Trung ương, Đặc san Tuyên truyền pháp luật số 07/2013 – Chủ đề: Trọng tài thƣơng mại và pháp luật về trọng tài thƣơng mại; 2013… Trong các nghiên cứu của thế giới, có thể nhắc tới tài liệu Pháp luật và thực tiễn trọng tài thương mại quốc tế của các tác giả Alan Redfera, Martin Hunter, Nigel 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Blakeby & Dartasides đã đƣợc Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam dịch và trở thành tài liệu tham khảo đáng giá trong quá trình nghiên cứu. Điều đáng nói là, các kết quả nghiên cứu thu đƣợc cho đến nay còn hết sức khiêm tốn.
Phần lớn các công trình khoa học về lĩnh vực này còn chƣa chuyên sâu, đại đa số đƣợc công bố dƣới hình thức các bài viết đƣợc đăng tải trên các tạp chí khoa học chuyên ngành luật hoặc tham luận trong các Hội thảo quốc gia và quốc tế. Mục đích, nhiệm vụ, phạm vi, phƣơng pháp nghiên cứu 3. Mục đích nghiên cứu: Trên cơ sở phân tích một số quy định pháp luật hiện hành về hoạt động hành nghề của trọng tài viên, luận văn đi sâu phân tích, đánh giá quá trình và kết quả hoạt động thực thi pháp luật về trọng tài viên, đồng thời đƣa ra các ý kiến góp phần hoàn thiện việc xây dựng Quy chế đối với trọng tài viên hoạt động tại Việt Nam trong điều kiện hiện nay. Nhiệm vụ nghiên cứu: Trên cơ sở nghiên cứu, hệ thống hoá các công trình khoa học của các tác giả đi trƣớc có liên quan đến đề tài luận văn, tác giả kế thừa có chọn lọc và phát triển ý tƣởng khoa học, từ đó đƣa ra những luận điểm của mình về vấn đề nghiên cứu.
Nhiệm vụ nghiên cứu mà luận án hƣớng tới cụ thể sau: Một là, phân tích tổng quát các về đề lý luận về pháp luật trọng tài, các quy định liên quan tới trọng tài viên. Hai là, phân tích, đánh giá về pháp luật trọng tài, các quy định liên quan tới trọng tài viên, từ thực tiễn pháp luật để rút ra các vƣớng mắc, hạn chế của pháp luật hiện hành và nguyên nhân của những bất cập trong thực thi pháp luật liên quan. Ba là, đề xuất các ý kiến nhằm hoàn thiện Quy chế pháp lý đối với trọng tài viên và nâng cao hiệu quả hoạt động tố tụng trọng tài hiện nay. 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.
Phạm vi nghiên cứu: Luận án tập trung nghiên cứu một cách có hệ thống, sâu sắc những khía cạnh pháp lý của một số quy định của pháp luật trọng tài, các quy định liên quan tới trọng tài viên. Nghiên cứu còn sử dụng thực tiễn giải quyết tranh chấp bằng trọng tài ở Việt Nam cũng nhƣ pháp luật trọng tài của một số quốc gia phát triển nhằm đánh giá về quy định pháp luật liên quan tới việc xây dựng Quy chế pháp lý đối với trọng tài viên và đƣa ra những quan điểm hoàn thiện. tại Việt Nam hiện nay. Phƣơng pháp luận và phƣơng pháp nghiên cứu: Luận văn đƣợc hoàn thành trên cơ sở vận dụng các phƣơng pháp luận duy vật biện chứng, duy vật lịch sử của chủ nghĩa Mác - Lê nin và quan điểm của Đảng cộng sản Việt Nam.
Luận văn cũng sử dụng những phƣơng pháp nghiên cứu luật học truyền thống nhƣ phƣơng phƣơng pháp phân tích, phƣơng pháp tổng hợp, pháp so sánh, phƣơng pháp thống kê, phƣơng pháp lịch sử, tƣ duy logic, phƣơng pháp quy nạp, diễn giải… nhằm làm sáng tỏ nội dung và phạm vi nghiên cứu của đề tài 4. Kết cấu của luận văn Luận văn gồm 3 chƣơng: CHƢƠNG 1. MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ TRỌNG TÀI VIÊN TẠI VIỆT NAM CHƢƠNG 2. THỰC TRẠNG VỀ QUY CHẾ PHÁP LÝ ĐỐI VỚI TRỌNG TÀI VIÊN TẠI VIỆT NAM CHƢƠNG 3.
HOÀN THIỆN QUY CHẾ PHÁP LÝ ĐỐI VỚI TRỌNG TÀI VIÊN TẠI VIỆT NAM KẾT LUẬN 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ TRỌNG TÀI VIÊN TẠI VIỆT NAM 1.1 Khái quát chung về Trọng tài viên tại Việt Nam 1.1 Khái niệm trọng tài viên 1. Pháp luật giải quyết tranh chấp bằng Trọng tài “Trọng tài” là một phƣơng thức giải quyết tranh chấp ngoài tòa án, trong đó, các bên tham gia tranh chấp thống nhất nếu có tranh chấp phát sinh sẽ do một hoặc một số ngƣời (đƣợc gọi là “trọng tài viên”, “Ủy ban trọng tài”) giải quyết, và quyết định đó có tính chất bắt buộc thực hiện. Ngƣời Hy Lạp và La Mã cổ đại đã biết sử dụng phƣơng thức này để giải quyết tranh chấp. Quy định sơ khai về trọng tài trong luật mua bán hàng hóa cho phép các lái buôn đƣợc tự phân xử bất hòa của mình không cần có sự can thiệp của Nhà nƣớc.
Về sau Luật La Mã cho phép mở rộng phạm vi tranh chấp, không chỉ trong biên giới lãnh thổ, mà còn ở những nƣớc La Mã có trao đổi hàng hóa, có nghĩa là trải rộng trên hầu khắp lục địa Châu Âu. Trong hệ thống luật của Anh, văn bản pháp luật đầu tiên về trọng tài phải kể đến Luật Trọng tài năm 1697, nhƣng vào thời điểm luật đƣợc thông qua, đây đã là một phƣơng thức rất phổ biến (phán quyết đầu tiên của trọng tài ở Anh đƣợc đƣa ra vào năm 1610) [25]. Tuy nhiên các quy định sơ khai về trọng tài trong hệ thống luật common law thể hiện một hạn chế cơ bản là bất cứ bên tham gia tranh chấp nào cũng có thể khƣớc từ việc thực hiện phán quyết của trọng tài nếu thấy phán quyết đó bất lợi cho mình. Hạn chế này đã đƣợc khắc phục trong Luật năm 1697.
Trong Hiệp ƣớc Jay năm 1794, Anh và Mỹ đã thống nhất đƣa các vấn đề còn đang tranh chấp liên quan đến các khoản nợ và biên giới ra giải quyết ở trọng tài. Từ đầu thế kỷ XX, các nƣớc (trong đó có Pháp và Mỹ) bắt đầu thông qua các đạo luật quy định và khuyến khích việc phân xử ở cấp trọng tài thay cho kiện tụng ở 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com tòa án vốn đƣợc cho là kém hiệu quả hơn. Thậm chí, trọng tài hiện nay còn giải quyết tranh chấp “trực tuyến” (thƣờng đƣợc biết đến với thuật ngữ ODR – online dispute resolution nghĩa là giải quyết tranh chấp trực tuyến).