Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ QUỸ BẢO HIỂM XÃ HỘI BẮT BUỘC VÀ QUY ĐỊNH PHÁP LUẬT VIỆT NAM VỀ QUỸ BẢO HIỂM XÃ HỘI BẮT BUỘC 1. Một số vấn đề lý luận về quỹ bảo hiểm xã hội bắt buộc 1. Định nghĩa quỹ bảo hiểm xã hội bắt buộc Có thể nói sự hình thành quỹ BHXH xuất phát từ nhu cầu thực tế của cả NLĐ và người sử dụng lao động (NSDLĐ). Đó là nhu cầu thành lập một quỹ chung do giới chủ và NLĐ trích ra một khoản tiền từ thu nhập hàng tháng trên cơ sở xác suất rủi ro xảy ra đối với NLĐ làm thuê.
Mối quan hệ tương trợ này về sau được sự can thiệp của nhà nước để giúp cho việc trợ cấp được thực hiện một cách thống nhất, số tiền mà các bên đóng góp hình thành một quỹ tiền tệ tập trung trên phạm vi quốc gia. Quỹ này được quản lý chặt chẽ bởi nhà nước và thậm chí có thể được hỗ trợ từ ngân sách nhà nước khi cần thiết nhằm đảm bảo khả năng chi trả của quỹ cho NLĐ khi gặp những biến cố bất lợi. Đến nay, chưa có văn bản pháp lý nào quy định khái niệm quỹ BHXH mà nó thường được tiếp cận ở hai góc độ chính là góc độ kinh tế và góc độ pháp lý: Ở góc độ kinh tế, theo nghĩa rộng, quỹ BHXH là tập hợp những phương tiện nhằm thỏa mãn những nhu cầu phát sinh về BHXH trên cơ sở sự đóng góp của những người tham gia BHXH. Đó là các khoản dự trữ về tài chính và các phương tiện, cơ sở vật chất phục vụ cho quỹ BHXH.
Theo nghĩa hẹp, quỹ BHXH là tập hợp những đóng góp bằng tiền của người tham gia BHXH, hình thành một quỹ tiền tệ tập trung để chi trả cho người được bảo hiểm và gia đình họ khi bị giảm hoặc mất thu nhập do bị giảm, mất khả năng lao động hoặc mất việc làm. Ở góc độ pháp lý, quỹ BHXH là tổng hợp những quy định của Nhà nước về đóng góp, sử dụng và chi trả quỹ BHXH cho NLĐ và trong một số trường 7 hợp là thành viên của gia đình họ khi bị giảm hoặc mất khả năng lao động. Bảo hiểm xã hội có hai loại hình là BHXH bắt buộc và BHXH tự nguyện, BHXH bắt buộc là loại hình BHXH do Nhà nước tổ chức thực hiện và bắt buộc áp dụng đối với một số NLĐ và NSDLĐ theo quy định của pháp luật.Theo khuyến nghị của ILO tại Công ước số 102 ngày 25/6/1952, hệ thống BHXH bao gồm 09 chế độ: chăm sóc y tế, trợ cấp ốm đau, trợ cấp thất nghiệp, trợ cấp tuổi già,trợ cấp tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp, trợ cấp gia đình, trợ cấp sinh đẻ, trợ cấp khi tàn phế, trợ cấp tiền tuất (trợ cấp mất người nuôi dưỡng). Tùy theo điều kiện kinh tế, xã hội mà mỗi nước phải thực hiện ít nhất là 03 chế độ, trong đó, ít nhất phải có một trong năm chế độ: trợ cấp thất nghiệp, trợ cấp tuổi già, trợ cấp tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp, trợ cấp khi tàn phế và trợ cấp tiền tuất.
Hầu hết các quốc gia quy định BHXH bắt buộc gồm 05 chế độ là chế độ ốm đau, thai sản, tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp và hưu trí, tử tuất. Loại hình BHXH bắt buộc là do Nhà nước tổ chức thực hiện và bắt buộc áp dụng đối với một số NLĐ và NSDLĐ theo quy định của pháp luật. BHXH tự nguyện là loại hình BHXH mà NLĐ tự nguyện tham gia, NLĐ được lựa chọn mức đóng và phương thức đóng phù hợp với thu nhập của mình để hưởng BHXH. Do đó, quỹ BHXH cũng có hai loại là quỹ BHXH bắt buộc và quỹ BHXH tự nguyện.
Có thể hiểu quỹ BHXH bắt buộc là quỹ được tạo lập và chi trả cho các chế độ BHXH do Nhà nước tổ chức thực hiện và bắt buộc áp dụng đối với một số NLĐ và NSDLĐ theo quy định của pháp luật. Đặc điểm quỹ bảo hiểm xã hội bắt buộc Quỹ BHXH bắt buộc có những đặc điểm của quỹ BHXH nói chung, đó là: Thứ nhất, nhà nước bảo đảm sự an toàn tài chính của quỹ BHXH bắt buộc: Sự an toàn, cân đối quỹ BHXH bắt buộc là điều kiện quan trọng để duy trì chế độ BHXH bắt buộc. Để đảm bảo được sự cân đối của quỹ thì cần có sự tính toán hợp lý và công tác quản lý hiệu quả nguồn thu, chi quỹ. Tuy nhiên 8 không phải lúc nào sự tính toán này cũng là chính xác và vì nhiều nguyên nhân khác nhau, kể cả những yếu tố không thể dự liệu được trước dẫn đến việc thu không phải lúc nào cũng đủ bù chi.
Trong khi đó, BHXH bắt buộc là một chính sách an sinh xã hội quan trọng của mỗi quốc gia, Nhà nước có vai trò hoạch định chính sách và bảo trợ cho BHXH bắt buộc, do đó để bảo đảm cho sự an toàn, duy trì quỹ BHXH bắt buộc thì phải hỗ trợ một phần cho quỹ BHXH từ ngân sách nhà nước. Quỹ BHXH bắt buộc thường có quy mô lớn, có ảnh hưởng đến diện rộng NLĐ, đời sống nhân dân. Việc đảm bảo duy trì quỹ không chỉ là trách nhiệm của Nhà nước mà còn vì Nhà nước là chủ thể đặc biệt, có khả năng đảm bảo được sự an toàn của quỹ thông qua việc ban hành các chính sách thu, chi và bảo trợ cho quỹ. Nhà nước với ngân sách của mình có khả năng kịp thời nhất ứng phó với những thay đổi, nguy cơ mất an toàn quỹ để đảm bảo kịp thời đáp ứng nhu cầu chi trả của quỹ.
Thứ hai, quỹ BHXH bắt buộc là quỹ tiêu dùng: Quỹ BHXH bắt buộc là một bộ phận cấu thành của hệ thống phân phối thu nhập quốc dân, làm nhiệm vụ phân phối lại thu nhập cho NLĐ. Nhu cầu bảo hiểm sẽ chỉ được thỏa mãn thông qua tiêu dùng của cá nhân những người được hưởng BHXH bắt buộc. Do đó Quỹ BHXH bắt buộc vừa là quỹ tích lũy và vừa là quỹ tiêu dùng trên cơ sở tuân theo quy luật công bằng, ở mức độ nhất định theo nguyên tắc tương đương, đồng thời phải tham gia điều chỉnh cần thiết giữa các nhu cầu và lợi ích. Thứ ba, quỹ BHXH bắt buộc vừa mang tính hoàn trả, vừa mang tính không hoàn trả: Quỹ BHXH nói chung phải tuân thủ nguyên tắc có đóng - có hưởng, mức hưởng tương ứng với mức đóng góp.
Quỹ BHXH được dùng để để chi trả trợ cấp cho NLĐ khi họ không may gặp các rủi ro dẫn đến mất hay giảm thu nhập, đó cũng chính là những người tham gia đóng góp vào quỹ. Do đó quỹ BHXH bắt buộc là một quỹ hoàn trả. Song không phải mọi NLĐ tham gia đóng góp vào quỹ BHXH bắt buộc đều được hưởng trợ cấp BHXH và 9 cũng không phải mọi trường hợp những người đóng góp như nhau sẽ được hưởng trợ cấp như nhau từ quỹ BHXH bắt buộc. NLĐ tham gia đóng góp vào quỹ BHXH bắt buộc chỉ được hưởng trợ cấp từ quỹ khi rơi vào những sự kiện bảo hiểm, đáp ứng được điều kiện được hưởng trợ cấp.
Điều đó dẫn đến việc sẽ có những NLĐ không bao giờ được hưởng trợ cấp từ quỹ BHXH bắt buộc nhưng cũng có những người được hưởng một lần hoặc nhiều lần trợ cấp từ quỹ, phụ thuộc vào rủi ro mà họ gặp phải. Thứ tư, quỹ BHXH bắt buộc là quỹ phi lợi nhuận, mang tính cộng đồng cao: BHXH bắt buộc là một chính sách an sinh xã hội quan trọng của mỗi quốc gia, do đó quỹ BHXH bắt buộc không nhằm mục đích kinh doanh lấy lợi nhuận mà để phục vụ mục đích an sinh xã hội. Đó là đảm bảo thu nhập tối thiểu giúp NLĐ và gia đình họ ổn định cuộc sống khi gặp những rủi ro, biến cố bất lợi. Với nguyên tắc lấy số đông bù số ít, dựa trên sự san sẻ rủi ro của toàn xã hội, người tham gia BHXH bắt buộc chỉ đóng góp một phần trong thu nhập của mình vào quỹ nhưng khi gặp phải những biến cố, rủi ro họ lại có thể nhận được sự trợ cấp lớn hơn cả số tiền mình đã đóng góp.
Đó là do nhiều người cùng đóng góp để tạo nên nguồn tài chính lớn cho quỹ, đảm bảo chi trả hỗ trợ số ít NLĐ lâm vào hoàn cảnh khó khăn ảnh hưởng đến thu nhập. Thứ năm, quỹ BHXH bắt buộc là một quỹ tài chính độc lập, tập trung nằm ngoài ngân sách nhà nước: Quỹ BHXH bắt buộc được Nhà nước bảo trợ, bảo đảm sự an toàn nhưng nguồn tài chính của quỹ lại được hình thành từ sự đóng góp của NLĐ và NSDLĐ là chủ yếu. Những người tham gia BHXH bắt buộc sẽ trích một phần thu nhập hàng tháng để tạo lập và duy trì sự tồn tại của quỹ. Quỹ này được hạch toán, quản lý độc lập với ngân sách nhà nước và tập trung thống nhất trong toàn hệ thống.
Ngân sách nhà nước chỉ hỗ trợ cho quỹ trong những trường hợp đặc biệt nguy cấp. Với tính chất "bắt buộc" của mình, quỹ BHXH bắt buộc còn có đặc điểm riêng. Điểm đặc trưng khác biệt của quỹ BHXH bắt buộc là sự đóng góp của NLĐ vào quỹ mang tính bắt buộc, mọi NLĐ, NSDLĐ khi đã xác lập quan 10 hệ lao động và thuộc đối tượng luật định thì đều phải tham gia, đóng góp vào quỹ.Mức đóng BHXH bắt buộc thường được pháp luật ấn định cho cả NLĐ và NSDLĐ. Các bên tham gia BHXH bắt buộc không có quyền thương lượng, thỏa thuận về mức đóng vào quỹ BHXH mà phải đóng theo mức mà pháp luật quy định cho mỗi bên.
Vai trò của quỹ bảo hiểm xã hội bắt buộc - Đối với NLĐ: Khi gặp phải rủi ro ảnh hưởng đến việc làm, tiền lương, điều kiện vật chất cho đời sống của NLĐ và gia đình họ ít nhiều bị ảnh hưởng. Tùy thuộc mức độ ảnh hưởng của nó mà NLĐ có thể tiếp tục duy trì cuộc sống, vượt qua và trở lại với công việc để tạo thu nhập nuôi sống bản thân và gia đình nhưng cũng có những người nếu không có sự hỗ trợ thì khó có thể vượt qua, vươn lên. BHXH bắt buộc có chức năng bảo đảm thay thế hoặc bù đắp thu nhập từ lao động của NLĐ. Quỹ BHXH bắt buộc là nguồn để bảo đảm thay thế hoặc bù đắp sự thiếu hụt thu nhập của NLĐ và gia đình họ khi NLĐ rơi vào rủi ro bị giảm hoặc mất khả năng thu nhập.