CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN LÝ LUẬN VỀ TÀI SẢN CÓ VÀ QUẢN LÝ TÀI SẢN CÓ TẠI NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1. KHÁI NIỆM VÀ THÀNH PHẦN CỦA TÀI SẢN CÓ 1. Khái niệm Tài sản Có là toàn bộ những tài sản của ngân hàng được tồn tại dưới dạng vật chất hoặc phi vật chất mà ngân hàng đang sở hữu một cách hợp pháp. Chúng là kết quả của hoạt động trong thời kỳ trước đó và có khả năng mang lại lợi tức cho ngân hàng.
Về hình thức: Tài sản Có của ngân hàng có thể tồn tại dưới dạng những tài sản thực (vật có thực), tiền, các tài sản tài chính khác, tài sản vô hình… Về nguồn gốc, tài sản của ngân hàng được hình thành từ các nguồn chính: tiền gửi của người gửi tiền, tiền cho vay của Ngân hàng Trung ương, tiền gửi và cho vay của các ngân hàng khác, vốn góp của chủ sở hữu ngân hàng và tích lũy từ lợi nhuận sau thuế các thời kỳ kinh doanh. Tài sản Có = Nợ phải trả + vốn chủ sở hữu 1. Thành phần của tài sản có Tài sản Có của ngân hàng có thể được phân loại theo nhiều tiêu thức khác nhau. Những tiêu thức này thể hiện đặc trưng của quá trình sử dụng vốn.
Các ngân hàng có thể sử dụng vốn dưới nhiều hình thức, và vì thế tạo nên sự khác nhau giữa các loại tài sản Có, tạo nên tính đa dạng trong danh mục tài sản Có. Một cách tổng quát toàn bộ danh mục tài sản Có của ngân hàng thường được quy về các nhóm chính, bao gồm: dự trữ tiền mặt, cho vay, đầu tư chứng khoán và đầu tư vào các tài sản cố định. Tài sản dự trữ Đây là những khoản tài sản không sinh lời, gồm tiền mặt và những khoản coi như tiền mặt được giữ chủ yếu nhằm đáp ứng yêu cầu chi trả cho khách hàng gửi tiền, yêu cầu thanh toán bù trừ, mua dịch vụ và yêu cầu dự trữ theo luật định. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 2 Quy mô của tiền mặt dự trữ có xu hướng giảm cùng với sự phát triển của các hệ thống kế toán, thanh toán và trình độ quản lý của ngân hàng.
- Tiền mặt tại quỹ Mọi ngân hàng đều lưu giữ một lượng tiền mặt nhất định trong kho, trong két sắt của họ để đáp ứng các nhu cầu chi trả tức thời. Vì khoản tiền này không sinh lãi nên các ngân hàng đều mong muốn giảm tiền mặt tại quỹ đến mức tối thiểu tùy điều kiện có thể. - Tiền gửi tại ngân hàng Trung ương Tiền gửi tại ngân hàng Trung ương là tài sản Có sinh lời, các ngân hàng ký gửi một phần vốn của họ tại ngân hàng Trung ương dưới dạng những tài khoản tiền gửi. Những tài khoản này được duy trì một mặt để đảm bảo dự trữ bắt buộc theo tỷ lệ quy định, mặt khác để phục vụ nhu cầu giao dịch, thanh toán bù trừ, thanh toán trên thị trường liên ngân hàng, giao dịch chứng khoán kho bạc, chuyển tiền… - Tiền gửi tại các tổ chức tín dụng khác Đây là những khoản tiền mà một ngân hàng gửi ở các ngân hàng khác nhằm hỗ trợ các nhu cầu dự trữ hoặc có thể sử dụng để trả dịch vụ được thực hiện bởi ngân hàng khác hoặc để tìm kiếm lợi nhuận.
Bên cạnh đó, trong quá trình kinh doanh, các ngân hàng thương mại có thể phát sinh những trường hợp thiếu vốn, mất khả năng thanh khoản. Trong những trường hợp như vậy, các ngân hàng sẽ hỗ trợ lẫn nhau thông qua việc gửi hoặc cho vay lẫn nhau qua thị trường liên ngân hàng. Cho vay Cho vay là nhóm tài sản Có chủ yếu trong tổng danh mục tài sản của ngân hàng, chúng thường chiếm trên 70% tổng tài sản Có của các ngân hàng và mang lại thu nhập chủ yếu cho ngân hàng. Đây cũng là khoản mục có độ rủi ro cao nhất trong tổng tài sản Có của ngân hàng và khả năng chuyển tiền mặt của chúng kém.
Vì vậy khoản mục này LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 3 được theo dõi quản lý chặt chẽ để phòng ngừa rủi ro và có biện pháp xử lý thích hợp khi có rủi ro xảy ra. Danh mục cho vay có thể bao gồm cả những khoản mà ngân hàng này cho các ngân hàng khác vay, nhưng chủ yếu là những khoản cho các khách hàng doanh nghiệp và khách hàng cá nhân vay để sử dụng vào sản xuất kinh doanh hoặc tiêu dùng. Khoản mục cho vay có thể phân theo các khoản mục tiêu biểu như sau: - Những khoản cho vay thương mại Những khoản cho vay thương mại thường là các món vay trung hoặc ngắn hạn cho những doanh nghiệp hoạt động sản xuất kinh doanh có nhu cầu tài chính. Ngân hàng cho vay để doanh nghiệp bổ sung vốn lưu động hoặc đầu tư thiết bị… - Những khoản cho vay tiêu dùng Là những khoản cho vay phục vụ nhu cầu tiêu dùng cá nhân như: cho vay mua sắm ô tô, cho vay nâng cấp nhà ở, cho vay thẻ tín dụng, cho vay phục vụ những chi phí cá nhân.
- Những khoản cho vay bất động sản Đây là những khoản cho vay được sử dụng phục vụ cho nhu cầu mua sắm nhà ở cho các hộ gia đình, cho vay đối với công trình xây dựng và cho vay bất động sản thương mại như văn phòng, cửa hàng, nhà máy. Các loại hình cho vay khác bao gồm cho vay nông nghiệp, cho vay môi giới giao dịch, và tất cả các món vay không nằm trong hạng mục trên. - Cho thuê tài chính Cho thuê tài chính cũng được xem là một hình thức cấp tín dụng của ngân hàng cho khách hàng. Trên bảng cân đối tài sản của ngân hàng nó được biểu thị bằng số dư hiện có của các khoản cho thuê tài sản thuộc sở hữu của ngân hàng.
Phần lớn cho thuê tài chính tương tự như một khoản vay có kỳ hạn. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Công cụ tài chính ngắn hạn Công cụ tài chính ngắn hạn bao gồm những tài sản ngắn hạn sinh lãi chẳng hạn như khoản dự trữ vượt mức của ngân hàng tại Ngân hàng Trung ương và đã được cho ngân hàng khác vay, các chứng khoán ngân hàng mua với thỏa thuận sẽ bán lại (hoặc ngân hàng bán với với thỏa thuận sẽ mua lại) và chứng chỉ tiền gửi của các ngân hàng khác. Những công cụ ngắn hạn này thường được những ngân hàng đang thừa vốn đầu tư trong một thời gian ngắn để thu lời.
Đầu tư chứng khoán - Chứng khoán đầu tư sẵn sàng để bán Chứng khoán sẵn sàng để bán là loại chứng khoán ngân hàng có thể bán để thu tiền mặt nếu các điều kiện kinh doanh trong tương lai gây sức ép lên khả năng thanh khoản của ngân hàng. Chứng khoán sẵn sàng để bán bao gồm chứng khoán nợ và chứng khoán vốn. Chứng khoán nợ, đây là loại chứng khoán mà đa số các ngân hàng nắm giữ nhiều nhất như Chứng khoán Chính phủ, chứng khoán do các cơ quan thuộc Chính phủ phát hành, Tín phiếu Kho Bạc, tín phiếu ngân hàng Nhà nước, trái phiếu, kỳ phiếu, thương phiếu. Các chứng khoán nợ có rất nhiều kỳ hạn, khi chứng khoán nợ thuộc đối tượng là chứng khoán sẵn sàng để bán thì bất cứ lúc nào ngân hàng cũng có thể bán được tùy theo mục đích và chiến lược kinh doanh của mỗi ngân hàng.
Chứng khoán vốn, đây là chứng khoán trên tài khoản giao dịch mua bán được ngân hàng giữ chủ yếu để bán lại trong thời gian ngắn với ý định chờ biến động giá cả ngắn hạn để kiếm lời. Đây cũng là hình thức mang lại thu nhập rất cao, nhưng rủi ro cũng rất lớn. Nếu ngân hàng nhận định và phân tích thị trường tài chính tốt, mua chứng khoán vào khi giá xuống, và bán chứng khoán vào khi giá lên sẽ mang lại thu nhập rất lớn cho ngân hàng, đây cũng là yếu tố hấp dẫn trong hoạt động đầu tư tài chính. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 5 - Chứng khoán kinh doanh Chứng khoán kinh doanh cũng là những chứng khoán nợ, chứng khoán vốn được ngân hàng đầu tư và dự định bán ra trong thời gian ngắn nhằm mục đích thu lợi từ việc hưởng chênh lệch giá.
- Chứng khoán giữ cho đến khi đáo hạn Chứng khoán giữ cho đến khi đáo hạn thường có thời hạn tương đối dài vì vậy chỉ có các ngân hàng nào quy mô lớn, có nguồn vốn dồi dào, khi đó khoản mục này có phần lớn hơn so với các ngân hàng thương mại khác. Chứng khoán giữ cho đến khi đáo hạn cũng là chứng khoán nợ nhưng phải chờ đến khi đáo hạn các ngân hàng mới được bán. Nhìn chung, khoản mục đầu tư chứng khoán có vai trò quan trọng thứ hai sau khoản cho vay dưới góc độ mang lại thu nhập. Tuy nhiên, theo các quan điểm an toàn thì chúng được duy trì vì đáp ứng nhu cầu thanh khoản.
Bên cạnh đó, khoản mục đầu tư chứng khoán có tính ưu việt hơn các khoản tiền mặt vì chúng mang lại thu nhập và cũng ưu việt hơn các khoản mục cho vay vì đáp ứng nhu cầu đa dạng hóa danh mục tài sản Có. Góp vốn đầu tư dài hạn Là các khoản đầu tư vốn vào các đơn vị khác mà ngân hàng có khả năng là chủ đầu tư trực tiếp tham gia quản lý kinh doanh tại cơ sở đầu tư, ngân hàng có khả năng là cổ đông sáng lập, có quyền biểu quyết hoặc là đối tác chiến lược, … Nếu có lãi thì được hưởng theo tỷ lệ vốn góp, nếu lỗ sẽ cùng nhau gánh chịu. Góp vốn đầu tư dài hạn bao gồm góp vốn liên doanh, góp vốn mua cổ phần, góp vốn thành lập công ty trực thuộc. Tài sản cố định Tài sản cố định và tài sản khác là tài sản Có không sinh lời vì chúng không trực tiếp tạo ra thu nhập cho ngân hàng, tuy nhiên các ngân hàng bắt buộc phải xây dựng, mua sắm để tạo ra cơ sở hạ tầng kỹ thuật cho mọi hoạt động kinh doanh của ngân hàng.
Bên cạnh tài sản cố định như văn phòng, phương tiện vận chuyển, … ngân hàng còn đầu tư các thiết bị có giá trị cao, trình độ kỹ thuật tiên tiến hiện đại để phục vụ phát LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 6 triển dịch vụ và sản phẩm ngân hàng hiện đại. Tài sản Có khác chiếm một tỷ lệ rất nhỏ trong tổng tài sản, khoảng 2-7%.