CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ RỦI RO VÀ QUẢN TRỊ RỦI RO CỦA DOANH NGHIỆP 1. Những vấn đề lý luận cơ bản về rủi ro và quản trị rủi ro 1. Khái niệm về rủi ro. Có nhiều định nghĩa về rủi ro: Theo Từ điển Tiếng Việt: Rủi ro là điều không lành, không tốt, bất ngờ xảy đến.
Theo Từ điển Oxford: Rủi ro là khả năng gặp nguy hiểm, hoặc bị đau đớn, thiệt hại. Theo George Rejda: Rủi ro được hiểu là sự không chắc chắn gây ra những mất mát thiệt hại – “Risk is defined as uncertainty concerning the occurrence of a loss”. Như vậy: Rủi ro là những sự kiện bất lợi, bất ngờ xảy ra, gây tổn thất. Phân loại rủi ro.
Phân loại theo tính chất của rủi ro. + Rủi ro thuần túy: là loại rủi ro chỉ mang lại những hậu quả không có lợi hoặc những tổn thất (rủi ro chỉ có một chiều) như: rủi ro do thiên nhiên gây ra, rủi ro mất mát… Rủi ro thuần túy bao gồm: - Rủi ro cá nhân : là tổn thất về thu nhập hay tài sản của một cá nhân như: chết sớm, tuổi già, mất sức lao động, thất nghiệp. - Rủi ro về tài sản: là những tổn thất về tài sản do bị hư hỏng hay mất mát, được chia làm 2 loại: tổn thất trực tiếp và tổn thất gián tiếp. - Rủi ro pháp lý: là kết quả từ việc bất cẩn không cố ý gây lên, là tổng hợp giữa khả năng thiệt hại về tài sản hiện tại và tổn thất về thu nhập trong tương lai.
- Rủi ro phát sinh do sự phá sản của người khác: Khi một đối tác nào đó đồng ý làm việc cho một tổ chức, người đó phải có trách nhiệm với bất kỳ tình huống nào mà tổ chức sẽ gặp phải. Khi một cá nhân hay tổ chức bị phá sản đó là hậu quả của tổn thất về tài chính, khi đó rủi ro đó là hiện hữu. + Rủi ro suy đoán (đầu cơ): Rủi ro này tồn tại khi có một cơ hội kiếm lợi nhuận cũng như một nguy cơ tổn thất, hay nói một cách khác rủi ro khả năng có lợi và tổn thất có thể xảy ra (rủi ro có đặc tính 2 chiều). Rủi ro suy đoán bao gồm: - Rủi ro do thiếu kinh nghiệm và kỹ năng quản lý kinh doanh: ở tầm vĩ mô và vi mô của các nhà quản trị dẫn đến những thiệt hại lớn về mặt kinh tế.
- Rủi ro do kém khả năng cạnh tranh: rủi ro này có thể gây phá sản cho doanh nghiệp. 5 Luan van - Rủi ro do sự thay đổi thị hiếu của khách hàng: rủi ro này bắt nguồn từ sự hạn chế về marketing dẫn đến hàng hóa sản xuất ra không bán được. Từ đó gây tổn thất về tài chính của công ty. - Rủi ro do lạm phát: Rủi ro này là do chi phí đầu vào lớn hơn mức dự kiến, dẫn đến thu nhập giảm.
- Rủi ro do điều kiện không ổn định của thuế: thuế là một công cụ để điều hành thu nhập trong nền kinh tế. Nếu không được tính toán kỹ, công ty sẽ dễ bị thua lỗ và có thể dẫn đến phá sản. - Rủi ro do thiếu thông tin kinh tế và thiếu kinh nghiệm quản lý: Quyết định sai lầm trong kinh doanh gây hậu quả tổn thất không lường được. - Rủi ro tình hình chính trị bất ổn: Rủi ro này là một mối lo ngại đối với các nhà đầu tư trong và ngoài nước.
Khi các chính sách thay đổi có thể dẫn tới thiệt hại về tài chính cho các nhà đầu tư và cho cả các doanh nghiệp. Phân loại theo khả năng phân tán, chia sẻ. + Rủi ro có thể phân tán: Nếu có thể giảm bớt rủi ro thông qua các thỏa hiệp như đóng góp tài sản, chia sẻ rủi ro cho mọi người cùng gánh chịu. + Rủi ro không thể phân tán: Là những thỏa hiệp đóng góp về tiền bạc hoặc những tài sản của những người tham gia vào quỹ đóng góp chung và nó được sử dụng khi người tham gia đó có thể giảm bớt được rủi ro như cổ phần hóa doanh nghiệp.
Phân loại theo phạm vi ảnh hưởng. + Rủi ro cơ bản: bao gồm các thiệt hại thông phàm về nguồn gốc và hậu quả. Đó là các rủi ro, nguyên nhân của hầu hết các hiện tượng kinh tế, xã hội, chính trị. Nó tác động trên một vùng rộng lớn hay tất cả dân số, nhiều người hoặc nhiều doanh nghiệp phải chịu.
Nhìn chung rủi ro cơ bản không rơi vào cá biệt một ai cả. Do vậy toàn xã hội sẽ phải có trách nhiệm loại trừ rủi ro này. + Rủi ro riêng biệt: Là các rủi ro phát sinh từ một số các hiện tượng cá biệt. Rủi ro này có thể là động hay tĩnh.
Là các rủi ro mà cá nhân phải chịu, nó không phải chủ thể để toàn xã hội phải quan tâm. Phân loại theo đối tượng chịu rủi ro. + Rủi ro về tài sản: là những tổn thất về tài sản do bị hư hỏng hay mất mát, được chia làm 2 loại: tổn thất trực tiếp và tổn thất gián tiếp. 6 Luan van + Rủi ro về nhân lực: Rủi ro mất mát liên quan đến con người như tử vong, tinh thần, tâm lý, uy tín, danh dự…Là tổn thất về thu nhập hay tài sản của một cá nhân như: mất sức lao động, thất nghiệp.
+ Rủi ro về trách nhiệm pháp lý: bao gồm sự thay đổi hay khác biệt về pháp luật liên quan đến kinh doanh, sự thiếu kiến thức về pháp lý, sự thiếu chặt chẽ trong hợp đồng kinh tế, vi phạm pháp luật quốc gia, các tranh chấp kiện tụng trong kinh doanh. + Rủi ro về uy tín trách nhiệm xã hội. Phân loại theo nguồn gốc của rủi ro. Bao gồm: + Rủi ro từ môi trường tự nhiên.
+ Rủi ro từ môi trường chính trị - pháp luật: Các chính sách và đường lối phát triển kinh tế xã hội của một đất nước cũng là một nguồn rủi ro tiềm năng vô cùng quan trọng, vì nó ảnh hưởng nhiều đến hoạt động của các tổ chức. Đây cũng là loại rủi ro vĩ mô, bao gồm: Chính sách phát triển kinh tế - xã hội, chính sách về thuế và các giới hạn thương mại khác. Chính sách tài chính, lưu thông tiền tệ, kiểm soát ngoại hối, lãi xuất. Chính sách lao động và tuyển dụng lao động.
Chính sách môi trường, sức khỏe. + Rủi ro từ môi trường văn hóa – xã hội: xã hội loài người luôn tồn tại, luôn phát triển. Mỗi một sự thay đổi về các quan niệm sống, quan hệ giữa người và người, sự bình đẳng giữa nam và nữ, giai cấp…đều có thể là một tiềm năng của rủi ro. Đây cũng là loại rủi ro vĩ mô vì nó tác động lên toàn xã hội.
Loại rủi ro này có thể là: - Sự thay đổi các quan niệm sống và hành vi của con người trong xã hội. - Cấu trúc xã hội thay đổi. - Nền văn hóa của một đất nước. - Trình độ dân trí.
- Tệ nạn xã hội. - Chế độ làm việc đối với người lao động, phụ nữ. - Chính sách phát triển giáo dục và y tế cộng đồng. + Rủi ro từ môi trường kinh tế: Rủi ro kinh tế thường bị ảnh hưởng của môi trường chính trị và ngược lại.
Đây là loại rủi ro vĩ mô. Các rủi ro kinh tế bao gồm: 7 Luan van - Suy thoái kinh tế: sức mua của các cá nhân giảm làm cho doanh thu của doanh nghiệp bị giảm. - Mất khả năng thanh toán do tỷ lệ nợ ngắn hạn lớn hơn mức dự trữ ngoại tệ. - Dự trữ ngoại tệ nhỏ hơn kim ngạch nhập khẩu.
- Nợ nước ngoài lớn hơn GDP. + Rủi ro từ môi trường bên trong của tổ chức: Trong quá trình hoạt động (sản xuất kinh doanh hay thực hiện dịch vụ ) một tổ chức có thể thực hiện theo quy trình: tuyển dụng lao động, mua sắm máy móc thiết bị, nguyên vật liệu cần thiết, thực hiện sản xuất hay dịch vụ, bán sản phẩm hoặc dịch vụ, thu tiền về. Quy trình này luôn tồn tại những rủi ro tiềm năng ở bất cứ công đoạn nào. Các rủi ro này có thể là: tuyển dụng và sa thải lao động, hư hỏng tài sản vật chất, tai nạn lao động, ô nhiễm môi trường do thải chất độc làm tổn hại sức khỏe của cộng đồng, kiện tụng do tranh chấp hàng hóa, kiện tụng do vi phạm hợp đồng kinh tế.
+ Rủi ro từ môi trường KT - CN: thiếu thông tin về sự thay đổi công nghệ. + Rủi ro từ môi trường tự nhiên: môi trường xung quanh là môi trường vật chất, vì vậy nó có ảnh hưởng rất lớn đến toàn bộ cuộc sống và sinh hoạt của tổ chức. Các nguồn rủi ro này có thể là: thiên tai, động đất, sóng thần, bão lũ, gió mùa… f. Rủi ro sự cố và rủi ro cơ hội.
+ Rủi ro sự cố: xảy ra hoàn toàn bị sai lệch so với dự đoán. + Rủi ro cơ hội: gắn liền với quá trình ra quyết định nên đòi hỏi phải thu thập được thông tin. Khái niệm quản trị rủi ro. Quản trị rủi ro được hiểu theo các cách sau: - Quản trị rủi ro là công việc dự báo về những nhân tố gây ra rủi ro, từ dự báo đó tìm ra các hệ số định lượng xây dựng các chỉ tiêu để đo lường các rủi ro trong tương lai.
- Quản trị rủi ro là quá trình tiếp cận rủi ro một cách khoa học, toàn diện và có hệ thống nhằm nhận dạng, kiểm soát, phòng ngừa và giảm thiểu những tổn thất, mất mát, những ảnh hưởng bất lợi của rủi ro. Các nguyên tắc của quản trị rủi ro. + Quản trị rủi ro phải hướng vào mục tiêu: Nhằm phòng ngừa rủi ro và khắc phục rủi ro mà không gây tốn kém chi phí, không được xa rời mục tiêu của tổ chức, tất cả mọi hoạt động phải hướng vào mục tiêu. Khi quản trị rủi ro tốt sẽ giúp doanh nghiệp đạt được mục tiêu của mình.
Khi xác định mục tiêu phải tính đến rủi ro để có biện pháp phòng ngừa và khắc phục tránh tổn thất. + Quản trị rủi ro phải gắn với trách nhiệm của nhà quản trị: Xuất phát từ tính chủ động của quản trị rủi ro, tất cả các công việc như nhận dạng, đánh giá, đo lường, khắc phục thuộc công việc của nhà quản trị. Bởi vậy cần phải gắn với trách nhiệm của nhà quản trị. Trách nhiệm được quy định rõ thì nhà quản trị mới có ý thức chịu trách nhiệm với cả tổ chức.