Tổng quan nghiên cứu

Giai đoạn 5-6 tuổi là "thời kỳ vàng" quyết định sự phát triển ngôn ngữ của trẻ, khi vốn từ tích lũy cần đạt từ 2.500 đến 3.000 từ để hình thành khả năng diễn đạt mạch lạc và chuẩn bị tâm thế vững vàng bước vào lớp 1. Tuy nhiên, tại các cơ sở giáo dục mầm non trên địa bàn thành phố Hạ Long, tỉnh Quảng Ninh, việc tổ chức hoạt động phát triển ngôn ngữ qua văn học nghệ thuật vẫn còn bộc lộ nhiều điểm nghẽn; trong đó khoảng 30% tiết học vẫn mang tính hình thức, chủ yếu tập trung vào việc đọc thuộc lòng tác phẩm thay vì phát triển tư duy cảm thụ và kỹ năng giao tiếp nghệ thuật cho trẻ.

Đứng trước yêu cầu đổi mới căn bản và toàn diện giáo dục mầm non, luận văn thạc sĩ chuyên ngành Quản lý giáo dục của tác giả Đỗ Thanh Thúy (Trường Đại học Sư phạm - Đại học Thái Nguyên, năm 2022, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Phùng Thị Hằng) đã tập trung làm rõ thực trạng và đề xuất hệ thống biện pháp quản lý nhằm tối ưu hóa hoạt động giáo dục ngôn ngữ cho trẻ 5-6 tuổi thông qua việc làm quen với tác phẩm văn học.

Đề tài được triển khai khảo sát trên phạm vi không gian gồm 7 trường mầm non trọng điểm tại thành phố Hạ Long (Hà Lầm, Cao Thắng, Hà Trung, Cao Xanh, Hạ Long, Hoa Hồng, Hồng Gai) vào mốc thời gian tháng 04 năm 2022. Ý nghĩa thực tiễn của công trình thể hiện qua việc cung cấp cơ sở khoa học để chuẩn hóa quy trình quản lý sư phạm, hướng tới mục tiêu hơn 90% giáo viên sử dụng thành thạo các phương pháp dạy học tích cực và 100% trẻ 5-6 tuổi tại địa bàn đạt chuẩn phát triển ngôn ngữ theo quy định của Bộ Giáo dục và Đào tạo.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng lý thuyết học tập qua trải nghiệm của David Kolb và quan điểm tiếp thu ngôn ngữ trong bối cảnh xã hội của Hoff E. (2006), khẳng định ngôn ngữ của trẻ mẫu giáo được phát triển tối ưu thông qua quá trình tương tác trực tiếp với các hình tượng văn học nghệ thuật. Đồng thời, tác giả vận dụng lý thuyết quản lý tổ chức trường học hiện đại với 4 chức năng cốt lõi: Lập kế hoạch, Tổ chức thực hiện, Chỉ đạo triển khai và Kiểm tra, đánh giá.

Khung lý thuyết của đề tài tập trung làm rõ 5 khái niệm khoa học chủ đạo:

  1. Quản lý: Hoạt động tác động có định hướng của chủ thể quản lý nhằm vận hành các nguồn lực để đạt mục tiêu tổ chức.
  2. Giáo dục ngôn ngữ cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi: Quá trình sư phạm có mục đích nhằm giúp trẻ lĩnh hội ngữ âm chuẩn, mở rộng vốn từ, hoàn thiện ngữ pháp và hình thành kỹ năng tiền đọc - viết.
  3. Hoạt động làm quen với tác phẩm văn học: Quá trình hướng dẫn trẻ tiếp cận truyện cổ tích, thơ ca, đồng dao, ca dao nhằm nuôi dưỡng cảm xúc thẩm mỹ và rèn luyện ngôn ngữ.
  4. Quản lý giáo dục ngôn ngữ qua tác phẩm văn học: Tập hợp các tác động có chủ đích của Hiệu trưởng đến đội ngũ giáo viên và môi trường sư phạm nhằm nâng cao chất lượng phát triển ngôn ngữ cho trẻ.
  5. Chuẩn phát triển ngôn ngữ trẻ 5 tuổi: Hệ thống các chỉ số đo lường năng lực nghe hiểu, sử dụng câu và biểu đạt mạch lạc theo quy định chuyên môn.

Phương pháp nghiên cứu

Để bảo đảm tính khách quan và độ tin cậy khoa học, nghiên cứu sử dụng cỡ mẫu gồm 100 khách thể điều tra, bao gồm 35 cán bộ quản lý (Hiệu trưởng, Phó Hiệu trưởng) và 65 giáo viên trực tiếp phụ trách các lớp mẫu giáo 5-6 tuổi tại 7 trường mầm non thuộc thành phố Hạ Long. Phương pháp chọn mẫu mục đích được áp dụng nhằm đại diện cho cả các cụm trường trung tâm đô thị lẫn khu vực ngoại thành có điều kiện kinh tế - xã hội khác nhau.

Dữ liệu thực tiễn được thu thập thông qua phiếu hỏi chuẩn hóa sử dụng thang đo Likert 5 mức độ, kết hợp với 12 cuộc phỏng vấn sâu chuyên gia quản lý, quan sát trực tiếp 14 tiết dạy thực nghiệm và phân tích sản phẩm hồ sơ kế hoạch giáo dục. Lý do lựa chọn kết hợp phương pháp định lượng và định tính là để đo lường chính xác các chỉ số thống kê, đồng thời phát hiện sâu sắc các rào cản tâm lý, kỹ năng của đội ngũ giáo viên. Toàn bộ số liệu sơ cấp được xử lý bằng các thuật toán thống kê toán học, tính toán điểm trung bình (Mean), độ lệch chuẩn (SD) và xếp hạng thứ bậc (Rank) trong giai đoạn khảo sát tháng 04 năm 2022.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát thực tiễn tại 7 trường mầm non thành phố Hạ Long mang lại 4 phát hiện quan trọng:

Thứ nhất, mức độ nhận thức của cán bộ quản lý và giáo viên về tầm quan trọng của việc giáo dục ngôn ngữ qua tác phẩm văn học đạt mức rất cao, với điểm trung bình chung là 4.25/5.0, trong đó 85% người tham gia khảo sát khẳng định đây là phương thức nền tảng phát triển trí tuệ và tình cảm cho trẻ. Tuy nhiên, có sự chênh lệch lớn giữa nhận thức và thực thi khi chỉ 62% giáo viên thường xuyên tổ chức cho trẻ đóng kịch và kể chuyện sáng tạo.

Thứ hai, trong 4 chức năng quản lý của Hiệu trưởng, khâu lập kế hoạch và chỉ đạo thực hiện được đánh giá tốt nhất với điểm trung bình lần lượt là 3.82 và 3.75. Ngược lại, khâu kiểm tra, đánh giá việc thực hiện giáo dục ngôn ngữ chỉ đạt mức trung bình khá với 3.48 điểm; trong đó có 28% cán bộ quản lý thừa nhận chưa xây dựng được bảng tiêu chí đánh giá định lượng cụ thể cho sự tiến bộ ngôn ngữ của từng trẻ.

Thứ ba, việc khai thác cơ sở vật chất và không gian học tập còn mất cân đối: 68.5% phòng học đã xây dựng được góc văn học đạt chuẩn, nhưng có tới 31.5% nhóm lớp chưa được trang bị đầy đủ các phương tiện nghe nhìn hiện đại và sa bàn trực quan phục vụ kể chuyện tương tác.

Thứ tư, công tác phối hợp giữa gia đình và nhà trường còn lỏng lẻo khi chỉ có khoảng 54% phụ huynh duy trì việc đọc sách và cùng con kể lại câu chuyện ở nhà, dẫn đến việc rèn luyện ngôn ngữ cho trẻ bị gián đoạn ngoài giờ lên lớp.

Thảo luận kết quả

Khi phân tích dữ liệu, sự chênh lệch giữa các chỉ số có thể được minh họa trực quan qua biểu đồ cột kép so sánh giữa mức độ nhận thức (4.25) và mức độ thực hiện các phương pháp dạy học tích cực (3.48 - 3.65). Bảng số liệu phân phối tần số cho thấy phương pháp "đọc và kể diễn cảm" chiếm ưu thế tuyệt đối (88% giáo viên sử dụng thường xuyên), trong khi phương pháp "tập cho trẻ đóng vai" và "đàm thoại gợi mở" lại ít được áp dụng do giáo viên lo ngại mất nhiều thời gian chuẩn bị đạo cụ và khó kiểm soát kỷ luật lớp học.

Nguyên nhân chính của tình trạng trên bắt nguồn từ áp lực chương trình chăm sóc thể chất khiến quỹ thời gian dành cho hoạt động văn học bị thu hẹp (mỗi tiết chỉ kéo dài 25-30 phút), đồng thời công tác bồi dưỡng kỹ năng đọc diễn cảm và nghệ thuật sân khấu hóa cho giáo viên chưa được tiến hành định kỳ. Kết quả này tương đồng với các công trình nghiên cứu trước đây của Đào Thị Thu Hà (2015) và Phạm Thị Vân Anh (2020), tái khẳng định rằng nếu không có sự can thiệp đồng bộ từ công tác quản lý của người đứng đầu nhà trường, chất lượng phát triển ngôn ngữ của trẻ mẫu giáo khó có thể đạt được bước tiến đột phá.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả khảo sát thực trạng, tác giả đề xuất 5 nhóm biện pháp quản lý đồng bộ nhằm nâng cao hiệu quả giáo dục ngôn ngữ cho trẻ 5-6 tuổi tại thành phố Hạ Long:

  1. Tổ chức nâng cao nhận thức: Ban Giám hiệu định kỳ 2 lần trong mỗi năm học tổ chức các hội thảo chuyên đề, tọa đàm khoa học nhằm thống nhất nhận thức cho 100% cán bộ quản lý và giáo viên về vai trò chiến lược của tác phẩm văn học đối với việc hình thành vốn từ và ngôn ngữ mạch lạc cho trẻ.
  2. Chuẩn hóa kế hoạch và chương trình dạy học: Hiệu trưởng chỉ đạo tổ chuyên môn xây dựng kế hoạch giáo dục linh hoạt, bảo đảm 100% các lớp 5-6 tuổi phân bổ thời lượng 25-30 phút cho mỗi tiết làm quen văn học, lồng ghép hợp lý các thể loại truyện cổ tích, ca dao, thơ hiện đại vào 100% các chủ đề học tập trong năm.
  3. Đổi mới bồi dưỡng chuyên môn nghiệp vụ: Thiết kế tối thiểu 4 khóa tập huấn chuyên sâu mỗi năm học cho 65 giáo viên cốt cán, tập trung vào kỹ năng làm chủ giọng đọc, nghệ thuật kể chuyện truyền cảm, phương pháp đàm thoại tư duy mở và kỹ thuật chuyển thể tác phẩm thành kịch bản đóng vai.
  4. Xây dựng cơ chế phối hợp đa lực lượng: Thiết lập sổ tay điện tử và nhóm truyền thông số kết nối nhà trường với gia đình, đặt mục tiêu nâng tỷ lệ phụ huynh đồng hành đọc sách cùng con tại nhà lên trên 85%, đồng thời huy động các nguồn lực xã hội hóa để 100% nhóm lớp có góc văn học phong phú.
  5. Tăng cường kiểm tra, đánh giá định lượng: Ban Giám hiệu thực hiện kiểm tra định kỳ 1 lần/tháng và kiểm tra đột xuất các tiết dạy văn học; áp dụng bộ tiêu chí đánh giá chuẩn xác dựa trên kết quả đầu ra về khả năng phát âm, vốn từ và độ lưu loát của trẻ để bình xét thi đua giáo viên cuối năm học.

Chủ thể thực hiện chính là Ban Giám hiệu và Tổ chuyên môn các trường mầm non, dưới sự giám sát và hỗ trợ chuyên môn của Phòng Giáo dục và Đào tạo thành phố Hạ Long trong lộ trình thực hiện từ năm 2022 đến năm 2025.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và kết quả của luận văn mang lại giá trị học thuật và ứng dụng thực tiễn cao cho 4 nhóm đối tượng:

  1. Cán bộ quản lý các trường mầm non (Hiệu trưởng, Phó Hiệu trưởng): Sử dụng luận văn như một cẩm nang quản trị thực tiễn để hoàn thiện quy trình 4 bước quản lý giáo dục ngôn ngữ, xây dựng kế hoạch bồi dưỡng giáo viên và thiết lập khung tiêu chí đánh giá tiết dạy chuẩn mực.
  2. Giáo viên mầm non trực tiếp dạy lớp 5-6 tuổi: Khai thác các phân tích chuyên sâu về phương pháp đọc kể diễn cảm, hệ thống câu hỏi đàm thoại và kỹ thuật hướng dẫn trẻ đóng vai nhằm nâng cao chất lượng giờ dạy, giúp 100% học sinh phát triển ngôn ngữ tự tin trước khi vào tiểu học.
  3. Học viên cao học và sinh viên chuyên ngành Quản lý giáo dục, Giáo dục Mầm non: Tiếp cận một mẫu hình nghiên cứu khoa học chuẩn mực từ thiết kế khung lý thuyết, kỹ thuật chọn mẫu khảo sát (100 khách thể), phương pháp xử lý số liệu SPSS đến cách thức biện luận kết quả khoa học.
  4. Cán bộ chỉ đạo chuyên môn tại các Phòng và Sở Giáo dục và Đào tạo: Tham khảo nguồn dữ liệu thực chứng tại địa bàn thành phố Hạ Long để xây dựng văn bản chỉ đạo chuyên môn, hoạch định kế hoạch tập huấn định kỳ và phân bổ ngân sách trang thiết bị cho các trường mầm non trên toàn tỉnh.

Câu hỏi thường gặp

Câu hỏi 1: Vì sao hoạt động làm quen với tác phẩm văn học là con đường tối ưu để phát triển ngôn ngữ cho trẻ 5-6 tuổi? Hoạt động làm quen với tác phẩm văn học là phương thức tối ưu bởi văn học cung cấp hệ thống từ ngữ nghệ thuật chuẩn mực, giàu hình ảnh và nhạc điệu. Trẻ không chỉ được mở rộng vốn từ từ 2.500 lên hơn 3.000 từ mà còn học được các mẫu câu hoàn chỉnh, rèn luyện phát âm chuẩn xác và phát triển tư duy biểu cảm thông qua việc nhập vai nhân vật.

Câu hỏi 2: Nghiên cứu được triển khai với cỡ mẫu bao nhiêu và tại những địa điểm nào? Đề tài thực hiện khảo sát định lượng trên cỡ mẫu 100 khách thể, bao gồm 35 cán bộ quản lý và 65 giáo viên giảng dạy lớp 5-6 tuổi. Địa bàn nghiên cứu bao gồm 7 trường mầm non đại diện tại thành phố Hạ Long, tỉnh Quảng Ninh (Hà Lầm, Cao Thắng, Hà Trung, Cao Xanh, Hạ Long, Hoa Hồng, Hồng Gai) vào tháng 04 năm 2022.

Câu hỏi 3: Khâu quản lý nào hiện đang là điểm nghẽn lớn nhất tại các trường mầm non khảo sát? Khâu kiểm tra, đánh giá là mắt xích yếu nhất trong chu trình quản lý với điểm đánh giá chỉ đạt 3.48/5.0. Hạn chế chủ yếu là thiếu bộ tiêu chí đo lường cụ thể về sự tiến bộ ngôn ngữ của trẻ và công tác kiểm tra chưa đi kèm với việc tư vấn chuyên môn sâu để giúp giáo viên khắc phục hạn chế.

Câu hỏi 4: Giáo viên mầm non cần tập trung vào những phương pháp dạy học văn học nào để kích thích trẻ nói mạch lạc? Giáo viên cần giảm bớt việc đọc - kể một chiều và tăng cường 3 phương pháp then chốt: tổ chức cho trẻ tập đóng vai theo cốt truyện, xây dựng hệ thống câu hỏi đàm thoại gợi mở tư duy phán đoán, và khuyến khích trẻ kể chuyện sáng tạo bằng ngôn ngữ cá nhân dựa trên tranh minh họa.

Câu hỏi 5: Các giải pháp trong luận văn có thể chuyển giao và áp dụng cho các địa phương khác không? Hoàn toàn có thể chuyển giao vì hệ thống 5 biện pháp quản lý được xây dựng dựa trên các nguyên tắc quản trị trường học phổ quát và Chương trình Giáo dục mầm non hiện hành của Bộ Giáo dục và Đào tạo. Các địa phương có điều kiện kinh tế - xã hội tương đồng có thể áp dụng trực tiếp để nâng cao chất lượng giáo dục ngôn ngữ.

Kết luận

  • Đề tài đã hệ thống hóa vững chắc cơ sở lý luận về quản lý giáo dục ngôn ngữ cho trẻ 5-6 tuổi thông qua việc tiếp cận các tác phẩm văn học nghệ thuật.
  • Dữ liệu thực chứng từ 100 cán bộ quản lý và giáo viên tại 7 trường mầm non thành phố Hạ Long đã phản ánh chân thực khoảng cách giữa nhận thức lý thuyết cao (4.25/5.0) và năng lực thực thi kiểm tra, đánh giá (3.48/5.0).
  • Công trình đã chỉ rõ nguyên nhân cốt lõi của việc dạy văn học còn mang tính hình thức, từ đó mở ra cách tiếp cận quản trị dựa trên chuẩn đầu ra phát triển ngôn ngữ của trẻ.
  • Hệ thống 5 nhóm biện pháp quản lý đồng bộ từ nâng cao nhận thức, lập kế hoạch, bồi dưỡng giáo viên, phối hợp gia đình đến đổi mới kiểm tra đã được minh chứng về tính cần thiết và khả thi.
  • Nghiên cứu đóng góp một khung giải pháp quản lý thực tiễn, đóng vai trò nền tảng để các trường mầm non triển khai đồng bộ trong giai đoạn 2022-2025 nhằm bảo đảm chất lượng chuyển tiếp cho trẻ bước vào lớp 1.

Các nhà quản lý giáo dục và hiệu trưởng các trường mầm non cần chủ động vận dụng linh hoạt hệ thống giải pháp này vào kế hoạch năm học để kiến tạo môi trường phát triển ngôn ngữ toàn diện cho trẻ thơ.