CHƯƠNG 1. CƠ SỞ LÝ THUYẾT VỀ QUẢN TRỊ RỦI RO THANH KHOẢN CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1.1 Rủi ro thanh khoản của Ngân hàng thương mại 1.1 Khái niệm Có nhiều định nghĩa khác nhau về rủi ro thanh khoản ngân hàng: Theo Thomas P. Fitch: “Rủi ro thanh khoản là rủi ro khi ngân hàng thiếu ngân quỹ hoặc tài sản ngắn hạn mang tính khả thị để đáp ứng nhu cầu của người gửi tiền và người đi vay”. Một định nghĩa khác của Timothy W.Koch: “rủi ro thanh khoản là sự biến động về thu nhập ròng và thị giá của vốn chủ sở hữu, xuất phát từ khó khăn của ngân hàng trong việc huy động ngay lập tức các khoản ngân quỹ có sẵn bằng hình thức vay mượn hoặc bán tài sản”.
Theo Rudolf Duttweiler: “Rủi ro thanh khoản là nguy cơ không thể thực hiện các nghĩa vụ thanh toán” từ đó sẽ kéo theo các hậu quả mà ngân hàng không mong muốn. Như vậy, rủi ro thanh khoản được biểu hiện ở số điểm sau: Ngân hàng thiếu ngân quỹ để đáp ứng nhu cầu chi trả của những người gửi tiền hoặc thanh toán các khoản nợ vay khi đến hạn bao gồm cả các trái phiếu, khoản vay ngân hàng nhà nước và các định chế tài chính khác. Thiếu ngân quỹ để giải ngân cho những hợp đồng/ thỏa thuận tín dụng mà ngân hàng đã ký kết, cũng là biểu hiện của rủi ro thanh khoản. Tình trạng thiếu ngân quỹ sẽ gây ra những tổn thất về tài chính được biểu hiện thông qua việc giảm nguồn thu nhập và giảm giá trị thị trường của vốn, hơn nữa, tác động này có thể làm giảm uy tín của ngân hàng đối với dân chúng và trên thị trường liên ngân hàng.
Hệ lụy tiếp theo sẽ khiến ngân hàng khó khăn thêm khi LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 2 phải tăng lãi suất và các chi phí mới có thể huy động được vốn, từ đó làm giảm khả năng sinh lời của ngân hàng.2 Nguyên nhân dẫn đến rủi ro thanh khoản Trên giác độ nguồn gốc phát sinh rủi ro thanh khoản thì có bốn nhóm nguyên nhân chính như sau: Chiến lược và phương pháp quản trị thanh khoản chưa phù hợp: Một ngân hàng không quan tâm đúng mức đến quản trị thanh khoản dẫn đến việc tổ chức triển khai không được thực hiện đầy đủ, hoặc phương pháp quản trị không hiệu quả nên việc thiết lập mức dự trữ ngân quỹ hay mức thanh khoản không hợp lý. Điểm nổi bật của tình trạng này là ngân hàng đã quá chú trọng đến mục tiêu lợi nhuận, tập trung đầu tư quá mức vào các tài sản sinh lời. Rủi ro thanh khoản do xuất hiện những biến cố bất thường: Các biến cố bất thường tác động mạnh đến niềm tin của người gửi tiền đối với một ngân hàng, nếu theo chiều hướng tiêu cực – tức dân chúng mất niềm tin vào khả năng chi trả của ngân hàng thì ngay lập tức họ sẽ đồng loạt rút hết tiền gửi khỏi ngân hàng. Lúc này, cầu thanh khoản của ngân hàng tăng nhanh một cách đột biến, nếu không có sự hỗ trợ từ ngân hàng nhà nước thì việc mất khả năng thanh toán là rất lớn và nguy cơ dẫn đến phá sản ngân hàng.
Hiệu ứng rút tiền dây chuyền trong giai đoạn khủng hoảng tài chính: Hiện tượng một ngân hàng phá sản hoặc mất khả năng thanh toán sẽ có tác động tiêu cực đến toàn bộ hệ thống ngân hàng, dân chúng sẽ mất niềm tin vào các ngân hàng và sẽ tìm mọi cách để rút hết tiền ở các nhà băng về. Hậu quả là hàng loạt ngân hàng sẽ rơi vào tình trạng mất khả năng thanh toán chỉ trong một thời gian ngắn – điều đã xảy ra trong các cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu năm 2008 – 2009. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 3 Rủi ro thanh khoản do ảnh hưởng trực tiếp từ các loại rủi ro khác: Hoạt động kinh doanh ngân hàng là ngành kinh doanh rủi ro và ngoài rủi ro thanh khoản còn có các loại rủi ro khác như: rủi ro tín dụng, rủi ro lãi suất, rủi ro ngoại hối, rủi ro thị trường. Giữa các loại rủi ro trên có mối quan hệ tác động qua lại đến nhau, đặc biệt rủi ro tín dụng sẽ tác động mạnh mẽ nhất đến rủi ro thanh khoản của ngân hàng bởi vì những khoản nợ quá hạn hoặc tổn thất về tín dụng ở mức độ lớn sẽ làm giảm nguồn thanh khoản của ngân hàng.3 Ảnh hưởng của rủi ro thanh khoản đến hoạt động của Ngân hàng thương mại Mối quan hệ giữa tăng trưởng và thanh khoản: Sự tăng trưởng có tác động hai chiều đến khả năng thanh khoản của ngân hàng.
Trước hết, tăng trưởng sẽ tạo thêm thu nhập, từ đó sẽ làm gia tăng khả năng thanh khoản. Tuy nhiên, nếu đi kèm với nó là việc tăng các khoản chi phí không hợp lý thì sẽ làm cạn kiệt thêm khả năng thanh khoản. Thanh khoản và khả năng sinh lời: Giữa khả năng thanh khoản và khả năng sinh lời có mối quan hệ vừa hỗ trợ vừa mâu thuẫn với nhau. Sự mâu thuẫn được thể hiện rất rõ ràng, khi thiết lập và duy trì một mức thanh khoản thì đồng nghĩa với việc phải tốn thêm chi phí và số tiền đó sẽ không tạo ra lợi nhuận cho ngân hàng.
Tuy nhiên, việc duy trì khả năng thanh khoản trong giới hạn an toàn sẽ giúp ngân hàng ổn định hoạt động, giữ được uy tín thanh toán, nhờ đó các nghiệp vụ khác được thực hiện thông suốt, là cơ sở gián tiếp giúp gia tăng khả năng sinh lời.4 Một số chỉ tiêu đo lường rủi ro thanh khoản 1.1 Hệ số an toàn vốn (CAR) Tỷ lệ an toàn vốn tối thiểu phản ánh mức đủ vốn của tổ chức tín dụng trên cơ LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 4 sở vốn tự có và mức độ rủi ro trong hoạt động của tổ chức tín dụng, được xác định bằng công thức: Vốn tự có Tỷ lệ an toàn vốn tối thiểu = x 100% (1.1) Tổng tài sản có rủi ro Lúc này các khoản mục trong cấu trúc của Vốn tự có và Tổng tài sản có rủi ro được quy đổi theo hệ số rủi ro tương ứng với mỗi thành phần của chúng.2 Chỉ số trạng thái tiền mặt Chỉ số trạng thái tiền mặt phản ánh tỷ lệ tiền mặt và tiền gửi của ngân hàng tại một thời điểm nhất định, nếu chỉ số này càng cao cho thấy ngân hàng có khả năng sử dụng tiền mặt để đáp ứng tốt các nhu cầu thanh khoản càng cao, và ngược lại. Tuy nhiên, việc duy trì trạng thái tiền mặt cao lại làm gia tăng chi phí của ngân hàng. Vì vậy, ngân hàng cần tính toán để duy trì chỉ số trạng thái tiền mặt ở mức hợp lý nhằm đảm bảo tính hiệu quả sử dụng vốn.3 Tỷ lệ dư nợ cho vay so với tổng tiền gửi (LDR) Tỷ lệ này đánh giá việc sử dụng các nguồn tiền huy động để cho vay của ngân hàng, được xác định theo quy định của thông tư 36/2014/NHNN và phải duy trì ở mức tối đa 90%. Công thức tính như sau: LDR = 100%*L/D (1.2) Trong đó: (i) L: tổng dư nợ cho vay; D: tổng tiền gửi của ngân hàng Theo đó, dư nợ cho vay được xác định bao gồm: o Dư nợ cho vay cá nhân, tổ chức (không bao gồm dư nợ cho vay tổ chức tín dụng, chi nhánh ngân hàng nước ngoài khác tại Việt Nam); o Các khoản ủy thác cho TCTD, chi nhánh ngân hàng nước ngoài khác cho vay; LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 5 o Trừ đi (-): (i) dư nợ cho vay bằng nguồn vốn ủy thác chính phủ, cá nhân và tổ chức khác (bao gồm cả TCTD, chi nhánh ngân hàng nước ngoài khác tại Việt Nam; ngân hàng mẹ, chi nhánh ở nước ngoài của ngân hàng mẹ); (ii) nguồn vay ở nước ngoài của TCTD, chi nhánh ngân hàng nước ngoài.
Đồng thời, tổng tiền gửi được tính bằng: (i) tiền gửi của tổ chức (không tính tiền gửi của kho bạc nhà nước), tiên gửi của các nhân; trừ đi (-) phần tiền ký quỹ, tiền gửi vốn chuyên dùng của khách hàng; (ii) tiền gửi của ngân hàng mẹ ở nước ngoài, chi nhánh nước ngoài của ngân hàng mẹ; (iii) Tiền huy động từ phát hành kỳ phiếu, tín phiếu, chứng chỉ tiền gửi, trái phiếu.4 Tỷ lệ khả năng chi trả a) Tỷ lệ dự trữ thanh khoản: Theo quy định của Thông tư 36/2014/NHNN thì tỷ lệ khả năng chi trả đối với các ngân hàng thương mại là 10% và được tính toán theo công thức như sau: Tài sản có tính thanh khoản cao *100% Tỷ lệ dữ trữ thanh khoản = (1.3) Tổng nợ phải trả b) Tỷ lệ khả năng chi trả trong 30 ngày Chỉ tiêu này phản ánh khả năng thanh toán ngay các khoản đến hạn trong vòng 30 ngày được xác định như sau: Tỷ lệ khả năng chi Tài sản có tính thanh khoản cao *100% = (1.4) trả trong 30 ngày Dòng tiền ra ròng trong 30 ngày Theo quy định của NHNN hiện tại thì tỷ lệ này các ngân hàng thương mại duy trì mức tối thiểu là 50%. Hai chỉ tiêu này phản ánh khả năng thanh toán các nghĩa vụ của ngân hàng bằng các tài sản có tính thanh khoản cao. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.5 Cơ cấu tiền gửi Chỉ tiêu này phản ánh tỷ lệ tiền gửi không kỳ hạn và tiền gửi có kỳ hạn trong tổng tiền gửi của ngân hàng.6 Tỷ lệ nguồn vốn ngắn hạn sử dụng để cho vay trung và dài hạn Chỉ tiêu này được xác định bằng công thức sau: A = B/C * 100% (1.5) Trong đó: A: Tỷ lệ nguồn vốn ngắn hạn được sử dụng để cho vay trung và dài hạn B: Tổng dư nợ cho vay trung và dài hạn trừ đi tổng nguồn vốn trung và dài hạn C: Tổng nguồn vốn ngắn hạn.7 Trạng thái thanh khoản ròng Dựa trên quan điểm Cung - Cầu thanh khoản, có thể xác định được trạng thái thanh khoản ròng (Net Liquidity Position) của ngân hàng tại một thời điểm (t) cụ thể được xác định theo công thức: Lt = St – Dt (1.6) Với: St là Cung thanh khoản tại thời điểm t; và Dt là Cầu thanh khoản tại thời điểm t. Như vậy, sẽ có ba trường hợp của trạng thái thanh khoản ròng Lt như sau: Nếu Lt < 0: điều này cho thấy ngân hàng đang bị “thâm hụt thanh khoản – Liquidity deficit”, lúc này nhà quản lý ngân hàng cần tìm các biện pháp để tăng nguồn cung thanh khoản nhằm xác lập trạng thái cân bằng thanh khoản.
Nếu Lt > 0: lúc này ngân hàng đang ở trạng thái “thặng dư thanh khoản – liquidity surplus”.