Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN TRỊ RỦI RO DOANH NGHIỆP 1. KHÁI NIỆM, Ý NGHĨA VÀ PHÂN LOẠI RỦI RO DOANH NGHIỆP 1. Khái niệm rủi ro Đầu tiên ta cần phải tìm hiểu và làm rõ những khái niệm về rủi ro đơn thuần, từ đó chúng ta sẽ đi sâu hơn về rủi ro trong hoạt động kinh doanh và rủi ro trong các hoạt động kinh doanh sản xuất thương mại trước khi bàn tới những vấn đề cơ bản về quản trị rủi ro tài chính đối với một doanh nghiệp sản xuất thương mại. Rejda (2001), Principles of Risk management and Insurance, NXB Thống Kê.
Ông viết: “Rủi ro được hiểu là sự không chắc chắn, gây ra mất mát thiệt hại”. Theo từ điển Oxford (1928), Rủi ro là khả năng gặp nguy hiểm hoặc bị đau đớn, thiệt hại. Như vậy, rủi ro phải là sự bắt trắc gây hậu quả cho con người và có thể tính toán được xác suất xảy ra mới được gọi là rủi ro. Còn những bất trắc không gây ra hậu quả và tổn thất hoặc chưa từng xảy ra thì không được gọi là rủi ro.
Theo trường phái hiện đại, rủi ro là sự bất trắc có thể đo lường được, vừa mang tính tích cực, vừa mang tính tiêu cực. Rủi ro có thể mang đến những tổn thất mất mát cho con người nhưng cũng có thể mang lại những lợi ích, những cơ hội. Nếu tích cực nghiên cứu rủi ro, người ta có thể tìm ra những biện pháp phòng ngừa, hạn chế những rủi ro tiêu cực, đón nhận những cơ hội mang lại kết quả tốt đẹp cho tương lai. Bây giờ chúng ta tiếp tục nghiên cứu khái niệm rủi ro theo một góc nhìn khác đó là xem xét các khái niệm về “Sự chắc chắn” và “Sự bất định” LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 8 “Sự chắc chắn” (Certainty) không chứa đựng nghi ngờ, có nghĩa là “một trạng thái không có nghi ngờ”.
Dưới góc nhìn từ vị trí của một nhà quản trị, “sự chắc chắn” là trạng thái tâm lý luôn luôn được mong đợi khi nhà quản trị đưa ra quyết định. Với sự chắc chắn tuyệt đối dựa trên các lựa chọn thay thế, những điều kiện liên quan đến mỗi phương án và kết quả của mỗi phương án. Trong điều kiện chắc chắn, có sẵn thông tin chính xác, có thể đo lường và đáng tin cậy để đưa ra quyết định. Các điều kiện như vậy tồn tại trong trường hợp các quyết định thưởng xuyên và lặp di lặp lại liên quan đến hoạt động hàng ngày của doanh nghiệp.
Nhưng trên thực tế, không phải lúc nào nhà quản trị cũng có thể chắc chắn của những quyết định, thời điểm đó nhà quản trị có trạng thái tâm lý nghi ngờ, đó là “sự bất định”. “Sự bất định” (Uncertainty) có nghĩa là “ Nghi ngờ khả năng của chúng ta trong việc tiên đoán kết quả hoặc trạng thái tương lai của những hoạt động hiện tại”. Nó là trạng thái tâm lý trái ngược với “sự chắc chắn”. Rủi ro còn được hiểu là những bất trắc ngoài ý muốn xảy ra trong quá trình kinh doanh, sản xuất của doanh nghiệp, tác động xấu đến sự tồn tại và phát triển của một doanh nghiệp.
Hầu hết các quyết định quan trọng được đưa ra trong môi trường phức tạp ngày nay được hình thành dưới một tình trạng không chắc chắn. Các điều kiện của sự không chắc chắn tồn tại khi môi trường trong tương lai là không thể đoán ttrước và mọi thứ đang ở trong tình trạng bấp bênh. Người quản trị không có thông tin đầy đủ về các lựa chọn thay thế và bất cứ thông tin nào có sẵn, có thể không hoàn toàn đáng tin cậy. Trước tình trạng không chắc chắn như vậy, các nhà quản lý cần đưa ra một số giả định về tình hình đề đưa ra một khuôn khổ hợp lý để ra quyết định.
Họ phải phụ thuộc vào sự đánh giá và kinh nghiệm của họ để đưa ra quyết định. Để nhà quản trị có thể giảm được “sự bất định” xuống tới mức tối thiểu hay chí ít cũng làm cho sự LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 9 bất định giảm từ những mức độ cao xuống những mức độ thấp hơn trong quá trình quản trị doanh nghiệp. Tóm lại rủi ro (Risk) đối với doanh nghiệp là gì? Một cách khái quát, rủi ro là bất cứ sự không chắc chắn nào có thể là nguy cơ đối với khả năng thực hiện thành công mục tiêu kinh doanh của doanh nghiệp. Có thể hiểu “Rủi ro là sự biến động tiềm ẩn trong kết quả”.
Rủi ro hiện diện trong hầu hết các hoạt động kinh doanh. Khi có rủi ro, nhà quản trị sẽ có trạng thái tâm lý bất định. Vì một người không thể biết trước được tương lai do đó tương lai là “sự bất định”, nhưng nhà quản trị sẽ dựa vào sự rủi ro sẵn có để dự đoán tương lai. Do đó, rủi ro được nghiên cứu như là nguyên nhân gây nên sự bất định.2 Ý nghĩa của việc nghiên cứu rủi ro Cùng với quá trình hội nhập kinh tế quốc tế là những diễn biến phức tạp khôn lường của môi trường kinh doanh.
Trong bối cảnh đó, các doanh nghiệp Việt Nam phải thường xuyên đối diện với rủi ro ngày càng đa dạng về loại hình, tinh vi về mức độ. Rủi ro tài chính xảy ra đồng nghĩa với tổn thất hoặc mục tiêu của doanh nghiệp bị ảnh hưởng. Bởi vậy, mối quan tâm về rủi ro luôn được coi trọng, là mối quan tâm hàng đầu của các doanh nghiệp Việt Nam. Mặc dù vậy, quản trị rủi ro của các doanh nghiệp vẫn chưa được như mong đợi.
Hệ lụy khó tránh khỏi là những tổn thất về kinh tế - xã hội, những sai lệch so với dự tính của doanh nghiệp. Vì mục tiêu bền vững trong phát triển, tối đa hóa giá trị tài sản của các chủ sở hữu, việc quản trị rủi ro theo hướng toàn diện hơn, chặt chẽ hơn, hiệu quả hơn là đòi hỏi vô cùng cấp bách đối với các doanh nghiệp Lao. Ý nghĩa của việc nghiên cứu rủi ro đối với doanh nghiệp là vô cùng quan trọng. Do mục tiêu cuối cùng của mọi doanh nghiệp là phải làm tăng giá trị các khoản đầu tư các nhà đầu tư bỏ vào doanh nghiệp nên với những đóng góp vào việc bảo đảm giá trị các khoản đầu tư này, hoạt động nghiên cứu rủi ro là thực sự cần LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 10 thiết đối với doanh nghiệp.
Vấn đề cần quan tâm còn lại của nhà quản trị chỉ là cân đối giữa những chi phí phải bỏ ra cho hoạt động quản trị rủi ro với những lợi ích thu được từ các hoạt động này. Nghiên cứu về rủi ro nói chung có ý nghĩa vô cùng to lớn và có thể có nhiều đóng góp cho doanh nghiệp. Hoạt động nghiên cứu rủi ro có đóng góp trực tiếp vào lợi nhuận của doanh nghiệp nhở vào hoạt động kiểm soát chi phí liên quan đến rủi ro của doanh nghiệp. Đó là vì lợi nhuận của doanh nghiệp phụ thuộc vào tương quan giữa chi phí và thu nhập của doanh nghiệp.
Khi hoạt động quản trị rủi ro góp phần làm giảm chi phí thì sẽ góp phần làm tăng lợi nhuận của doanh nghiệp. Có nhiều cách để hoạt động quản trị rủi ro có thể giảm chi phí cho doanh nghiệp, chẳng hạn các hoạt động nhằm ngăn ngừa rủi ro xảy ra, hay bằng việc xác định chính xác những nhân tố nào cần bảo hiểm, nhân tố nào không cần, những nhân tố nào chỉ cần di chuyển một phần, những nhân tố nào cần di chuyển toàn bộ mà doanh nghiệp có thể giảm chi phí mua bảo hiểm mà vẫn đảm bảo ngăn ngừa được rủi ro hiệu quả. Hoạt động nghiên cứu rủi ro sẽ giúp cho doanh nghiệp tránh khỏi nguy cơ phá sản. Doanh nghiệp không có khả năng thanh toán được các khoản nợ đến hạn khi chủ nợ có yêu cầu thì coi là lâm vào tình trạng phá sản.
Theo đó, đảm bảo sự tồn tại của doanh nghiệp là lý do quan trọng nhất cho sự tồn tại của hoạt động quản trị rủi ro. Nói cách khác, hoạt động nghiên cứu rủi ro có nhiệm vụ giúp cho doanh nghiệp có thể theo đuổi các mục tiêu của mình mà không bị phá sản bởi rủi ro phát sinh trong quá trình theo đuổi các mục tiêu đó. Hoạt động nghiên cứu rủi ro còn giúp doanh nghiệp tránh được những giảm sút về thu nhập hoặc thiệt hại về tài sản. Bằng việc phát hiện rủi ro trong các dự án kinh doanh của doanh nghiệp, hoạt động nghiên cứu rủi ro có khả năng ngăn chặn kịp thời các tổn thất, qua đó tránh được hoặc giảm thiểu nhưng thiệt hại về thu nhập hoặc tài sản cho doanh nghiệp.
LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Phân loại rủi ro trong doanh nghiệp Có nhiều loại rủi ro khác nhau tiềm ẩn đối với doanh nghiệp. Chúng có thể có nguồn gốc ngay bên trong doanh nghiệp hoặc từ bên ngoài. Dựa trên bản chất của các rủi ro, người ta có nhiều cách phân loại rủi ro.
Tuy nhiên, phổ biến nhất là việc phân loại rủi ro thành 04 nhóm như sau: Rủi ro tài chính: Lãi suất, tỷ giá hối đoái, nguồn tín dụng, dòng tiền và khả năng thanh toán…; Rủi ro chiến lược: Cạnh tranh, thay đổi của khách hàng, thay đổi của ngành, rủi ro đối với hoạt động nghiên cứu và phát triển, sở hữu trí tuệ…; Rủi ro hoạt động: Bộ máy lãnh đạo, rủi ro về văn hóa doanh nghiệp, vi phạm quy chế quản lý, kiểm soát tài chính, hệ thống thông tin…; Rủi ro nguy hiểm: Rủi ro về môi trường, nhà cung cấp, thiên tai, rủi ro đối với tài sản, các hợp đồng, sản phẩm và dịch vụ… Việc phân loại rủi ro như trên giúp doanh nghiệp quản lý rủi ro một cách có hệ thống và có cái nhìn tổng thể, toàn diện hơn về rủi ro trong mọi mặt hoạt động. Nghiên cứu phân loại rủi ro doanh nghiệp theo các dạng thức mà nó tồn tại và tác động đến hoạt động quản trị của doanh nghiệp là rất cần thiết đối với yêu cầu xây dựng cấu trúc của rủi ro doanh nghiệp. Có thể phân loại rủi ro doanh nghiệp theo nhiều phương thức khác nhau tùy thuộc vào yêu cầu quản trị tài chính doanh nghiệp. ❖ Căn cứ vào việc rủi ro có đi kèm với cơ hội sinh lời hay không, chúng ta có hai dạng tồn tại của rủi ro: Rủi ro suy đoán (Speculative Financial risks) tồn tại khi cơ hội sinh lời đi với nguy cơ tổn thất do quyết định kinh doanh đang cân nhắc.