CHƯƠNG 1: LÝ LUẬN CHUNG VỀ QUẢN TRỊ RỦI RO HOẠT ĐỘNG MÔI GIỚI TẠI CÔNG TY CHỨNG KHOÁN 1. RỦI RO HOẠT ĐỘNG MÔI GIỚI CHỨNG KHOÁN 1. Hoạt động môi giới chứng khoán 1. Khái niệm môi giới chứng khoán Cùng với sự phát triển của nền kinh tế thị trường, quy mô trao đổi hàng hoá ngày càng lớn với chủng loại ngày càng phong phú và phức tạp.
Đỉnh cao của nền kinh tế thị trường là sự ra đời và phát triển của thị trường chứng khoán, ở đó người mua và người bán trao đổi với nhau một loại hàng hoá đặc biệt, đó là các chứng khoán hay còn gọi là các tài sản tài chính. Với tư cách là một thể chế bậc cao của nền kinh tế thị trường, một trong những đặc trưng cơ bản của TTCK là hoạt động theo nguyên tắc trung gian. Nguyên tắc này đòi hỏi việc giao dịch, mua bán hàng hóa trên thị trường phải thực hiện qua các tổ chức, cá nhân làm trung gian, đó chính là CTCK và những người hành nghề môi giới chứng khoán. Vì vậy, môi giới chứng khoán là một nghề độc quyền trong lịch sử được pháp luật thừa nhận, bảo hộ và đã được quy định rõ trong luật chứng khoán.
Môi giới chứng khoán được hiểu là hoạt động của công ty chứng khoán và của nhân viên môi giới trong sự tương quan chặt chẽ với nhau và với một đối tác chung là khách hàng – NĐT, để tác động vào sự vận hành và phát triển của TTCK. Theo luật chứng khoán 2006 và 2010 định nghĩa: “Môi giới chứng khoán là việc làm trung gian thực hiện mua, bán chứng khoán cho khách hàng”. Ở đây, chúng ta sẽ xem xét hoạt động môi giới là một giao dịch kinh doanh của một CTCK, trong đó CTCK đại diện cho khách hàng tiến hành giao dịch thông qua cơ chế giao dịch tại SGDCK hay trên thị trường OTC mà chính khách hàng phải chịu trách nhiệm về kết quả khi đưa ra quyết định giao dịch đó.2 Vai trò của hoạt động môi giới Đối với nhà đầu tư: Cung cấp thông tin,tư vấn và giảm thiểu phí giao dịch cho khách hàng: Với vai trò trung gian của mình, các nhà môi giới đã giúp cho quá trình giao dịch trở nên đơn giản, giúp người mua và người bán (khách hàng nói chung) có nhu Luan van 4 cầu tiến hành giao dịch với nhau một cách nhanh chóng, thuận tiện, tiết kiệm chi phí tối đa, thúc đẩy sự trao đổi - vòng quay của thị trường. Thông qua các nhân viên môi giới, CTCK cung cấp cho khách hàng các báo cáo nghiên cứu thị trường và các khuyến nghị đầu tư.
Việc thu thập và xử lý các thông tin này đòi hỏi trang thiết bị và nguồn lực mà chỉ CTCK mới có đủ tiềm năng tài chính để trang trải. Theo định kỳ, bộ phận phân tích, nghiên cứu của CTCK cung cấp cho các môi giới rất nhiều thông tin bao gồm các kết quả tổng hợp và phân tích của chính công ty hay đặt mua từ các công ty khác kèm theo các khuyến nghị mua, bán các loại chứng khoán cụ thể. Nhân viên môi giới dùng những nguồn thông tin này để cung cấp cho khách hàng tùy theo yêu cầu và đòi hỏi riêng của các khách hàng. Bên cạnh đó, các nhân viên môi giới còn tiếp cận với các mạng thông tin tài chính đáng tin cậy một cách liên tục để tư vấn kịp thời cho khách hàng.
Chính nhờ những thông tin được thu thập và xử lý hết sức công phu này mà người môi giới mới có đủ kiến thức để trở thành 1 nhà tư vấn riêng cho khách hàng của mình. Thị trường càng phát triển, càng xuất hiện nhiều loại hàng hóa mới thì vai trò tư vấn của người môi giới càng trở nên quan trọng. Mặc dù trong luật Chứng khoán ở Việt Nam, hoạt động môi giới và tư vấn đầu tư là 2 nghiệp vụ riêng biệt, nhưng nếu xem xét trên một khía cạnh rộng hơn thì hoạt động môi giới có hàm lượng tư vấn đầu tư rất cao. Và cái mà NĐT luôn muốn biết từ các nhà môi giới là: (1) Thời điểm họ nên mua vào hay bán ra một loại chứng khoán; (2) Thông tin cập nhật mới nhất về thị trường.
Vì thế, với trình độ và kinh nghiệm của mình, bằng cách phân tích tình hình chung của thị trường, về các chỉ số tài chính của công ty phát hành(P/E, ROE, ROA…), thông qua các biểu đồ kỹ thuật… nhân viên môi giới sẽ hỗ trợ các NĐT đưa ra quyết định đúng đắn, hợp lý - một tỷ lệ tham lam kết hợp với 1 tỷ lệ sợ hãi nhất định ở từng thời điểm. Cung cấp các sản phẩm dịch vụ tài chính, giúp khách hàng thực hiện các giao dịch theo yêu cầu và vì lợi ích của khách hàng Người môi giới nhận lệnh của khách hàng và thực hiện lệnh giao dịch cho họ thông qua một quá trình từ mở tài khoản tới xác nhận kết quả giao dịch. Sau khi giao dịch thành công, người môi giới còn tiếp tục theo dõi tài khoản khách hàng và Luan van 5 đưa ra những khuyến nghị giúp khách hàng có các quyết định đầu tư có lợi nhất trong tương lai. Đối với Công ty Chứng khoán: Mang lại nguồn thu nhập đáng kể cho công ty chứng khoán: Với bản chất là tìm kiếm khách hàng và bán hàng trực tiếp, hoạt động môi giới chứng khoán là hoạt động đem lại nguồn thu nhập chính cho bất kỳ công ty chứng khoán nào.
Đối với Thị trường Chứng khoán: Góp phần phát triển các sản phẩm và dịch vụ trên thị trường chứn khoán Từ hoạt động môi giới cho khách hàng các nhà môi giới có thể nắm bắt được những nhu cầu, tâm lý, mong muốn của khách hàng để từ đó đưa ra các giải pháp, kiến nghị và đề ra các sản phẩm phù hợp để đáp ứng những nhu cầu dù nhỏ nhất của đa dạng bộ phận khách hàng từ đó góp phần làm phong phú thêm các sản phẩm trên thị trường chứng khoán và ngày càng thu hút được nhiều nhà đầu tư tham gia thị trường chứng khoán. Chính nhờ vai trò này ngoài các sản phẩm truyền thống của thị trường chứng khoán như cổ phiếu, trái phiếu …đã tạo ra chứng khoán phái sinh, hợp đồng quyền chọn, hợp đồng kỳ hạn, hợp đồng tương lai…góp phần thúc đẩy thị trường chứng khoán phát triển. Góp phần hình thành văn hóa đầu tư Trong nền kinh tế thì thu nhập của gia đình sau khi trang trải các nhu cầu cơ bản của cuộc sống thì phần thu nhập còn lại được chi tiêu cho những mục đích phi sản xuất khá cao trong khi nền kinh tế lại thiếu vốn trầm trọng. Khi nhân viên môi giới tiếp cận được với những khách hàng này, họ mang theo những sản phẩm tài chính phù hợp với nhu cầu khách hàng từ đó giới thiệu và tư vấn những tiện ích của các sản phẩm mang lại.
Lâu dần hoạt động này sẽ trở thành thói quen đầu tư của họ vì họ nhận thấy không nên để đồng tiền của mình nhàn rỗi. Cao hơn nữa là qua quá trình tham gia vào thị trường tài chính, họ hình thành kỹ năng phân tích, lựa chọn và phối hợp những sản phẩm với nhau để giảm thiểu rủi ro và tối đa hóa lợi nhuận của bản thân. Như vậy, hoạt động môi giới chứng khoán sẽ ngày càng thâm nhập vào Luan van 6 cộng đồng xã hội, vào mọi tầng lớp dân cư và góp phần tạo nên “ văn hóa đầu tư” cho xã hội. Cải thiện mội trường kinh doanh: Hoạt động môi giới chứng khoán tạo ra môi trường pháp lý và tuân thủ pháp luật.
Thị trường chứng khoán là lĩnh vực dễ nảy sinh những sung đột lợi ích giữa các chủ thể tham gia thị trường do đó hoạt động môi giới chứng khoán sẽ góp phần tạo dựng khung pháp lý cho các chủ thể. Hoạt động môi giới chứng khoán sẽ đưa pháp luật đến với nhà đầu tư đồng thời nó cũng phản ánh những bất cập trong khuôn khổ luật chứng khoán để kịp thời có những điều chỉnh, sửa đổi cho phù hợp với thực tế đề ra.3 Quy trình môi giới tại CTCK Quy trình môi giới của CTCK thường thông qua các bước chủ yếu thể hiện ở sơ đồ sau: (2) (1) Khách hàng CTCK CTCK (5) (3) (4) Sơ đồ 1.1: Quy trình hoạt động môi giới tại CTCK Bước 1: Mở tài khoản cho khách hàng (1) Bước 2: Nhận lệnh của khách hàng (2) Bước 3: Chuyển lệnh tới thị trường phù hợp để thực hiện lệnh (3) Bước 4: Xác nhận kết quả thực hiện lệnh cho khách hàng (4) Bước 5: Thanh toán và giao hàng (5) Bước 1: Mở tài khoản cho khách hàng CTCK hướng dẫn khách hàng mở tài khoản ( tài khoản giao dịch hoặc tài khoản ký quỹ). Tài khoản ký quỹ được sử dụng cho các giao dịch ký quỹ còn tài khoản giao dịch dùng cho các giao dịch thông thường Bước 2: Nhận lệnh của khách hàng Khách hàng đặt lệnh mua, bán cho CTCK dưới nhiều hình thức: điện thoại, telex, phiếu lệnh trực tiếp…. Luan van 7 Nếu là lệnh bán, CTCK kiểm tra trong tài khoản khách hàng có tồn tại số chứng khoán đó không trước khi thực hiện lệnh hoặc đề nghị phải ký quỹ một phần số chứng khoán cần bán nhất định theo quy định của UBCKNN.
Nếu là lệnh mua, công ty sẽ kiểm tra xem số tiền trên tài khoản của khách hàng có đủ để thực hiện không, nếu không công ty sẽ đề nghị khách hàng mức tiền ký quỹ nhất định trên tài khoản ký quỹ của khách hàng tại công ty (theo quy định mới nhất, tỷ lệ này bằng 70% trị giá mua theo lệnh, nhưng thường là 50% giá trị giao dịch). Bước 3: Chuyển lệnh tới thị trường phù hợp để thực hiện lệnh Trước đây, người đại diện của CTCK gửi tất cả các lệnh mua, bán của khách hàng tới bộ phận thực hiện lệnh hoặc phòng giao dịch của công ty. Tại đây, một thư ký sẽ kiểm tra xem chứng khoán được mua bán ở thị trường nào ( tập trung, OTC…). Sau đó, người thư ký sẽ gửi lệnh đến thị trường đó để thực hiện.
Ngày nay các CTCK có mạng lưới thông tin trực tiếp từ trụ sở chính tới các phòng giao dịch và không cần có các đại diện sàn trên SGDCK (cơ chế thông sàn). Do vậy, các lệnh mua, bán được chuyển trực tiếp từ CTCK tới SGDCK mà không cần chuyển qua phòng thực hiện lệnh như trước.