CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN VỀ RỦI RO VÀ QUẢN TRỊ RỦI RO Trong cuộc sống thường ngày, không ai không một lần gặp phải rủi ro. Rủi ro hiện diện khắp mọi nơi, mọi lúc, trong mọi hoạt động của con người. Tuy nhiên, rủi ro là gì và tại sao lại có rủi ro, đó là một câu hỏi được đặt ra cho cả các nhà lý luận và cả các nhà quản trị thực hành. Cho đến nay, chưa có một định nghĩa thống nhất về rủi ro, những trường phái khác nhau, các tác giả khác nhau định nghĩa rủi ro theo các cách khác nhau.
Trong chương này, giáo trình tập hợp một số quan điểm về rủi ro và rủi ro trong kinh doanh, làm rõ đặc trưng của rủi ro, phân loại rủi ro theo những tiêu thức khác nhau. Từ khái niệm quản trị rủi ro, các tác giả khái quát các nội dung của quá trình quản trị rủi ro, nghiên cứu mối quan hệ giữa quản trị rủi ro với quản trị chiến lược và quản trị tác nghiệp/quản trị hoạt động của các doanh nghiệp. Tổng quan về rủi ro 1. Khái niệm về rủi ro Từ rất lâu, trong tiềm thức của con người, sự may rủi được hiểu là khách quan, nằm ngoài sự kiểm soát của con người, luôn gắn liền với cuộc sống hàng ngày và chi phối cuộc sống của con người.
Có nhiều tình huống ngoài dự kiến xảy đến với con người và đối với mỗi người, tình huống đó tác động tích cực hay tiêu cực là khác nhau. Nếu là tích cực, người ta gọi là may mắn (hay cơ hội), còn nếu là tiêu cực, người ta gọi là không may mắn (hay rủi ro). Rủi ro là một thuật ngữ được mọi người dùng một cách phổ biến trong cuộc sống thường ngày. Chúng ta có thể nghe một ai đó than thở: “Tôi bị rủi quá” hay người khác nói “tôi không gặp may” và cặp từ “may - rủi” thường đi với nhau.
Khi nói đến rủi ro, người ta thường nói đến những tổn thất/ mất mát mà nó gây ra như là một hậu quả tất yếu. Cho nên, dù xem xét dưới góc độ nào thì rủi ro luôn là điều không ai mong đợi. Nhưng rủi ro luôn có khả năng xảy ra trong cuộc sống (kể cả cuộc sống của các cá nhân và của các tổ chức) trong mọi lĩnh vực, mọi thời điểm. Chúng ta không muốn gặp rủi ro, nhưng nó vẫn hiện diện và trở thành quen thuộc như là một tất yếu.
Có người ví rủi ro như là một thứ gia vị, “có lúc cay, lúc đắng, lúc ngọt, chúng làm cho cuộc sống thêm nhiều mùi vị, GIÁO TRÌNH QUẢN TRỊ RỦI RO 7 nhiều màu sắc, nhiều tình huống và không nhàm chán” (Nguyễn Quang Thu, 2008). Có nhiều quan điểm khác nhau để tiếp cận đến khái niệm về rủi ro. Sau đây là một số quan điểm phổ biến. Theo cách hiểu thông thường của người Á Đông, rủi ro được xem là điều không may mắn, là những tổn thất mất mát, là điều không lành, không tốt, bất ngờ xảy đến với cuộc sống con người.
Sự may rủi thường được con người cho là khách quan nằm ngoài dự kiến khó nắm bắt, vì vậy, họ bị động trước sự tác động của yếu tố này. Ở phương Tây, quan điểm về rủi ro cũng được nhiều tác giả thể hiện trong các nghiên cứu khoa học của mình. Có thể kể đến một số tác giả sau: Alan H.Willent (1951) cho rằng: “rủi ro là sự không chắc chắn về tổn thất”. Theo ông, rủi ro là một tình huống mà ở đó các điều xảy ra không được biết một cách chắc chắn.
John Haynes (1995) và Irving Pfeffer (1956) định nghĩa: “rủi ro là khả năng xảy ra tổn thất”, nói cách khác, rủi ro thường đi kèm với tổn thất. Knight (1997) thì “rủi ro là sự không chắc chắn có thể đo lường được”. Dưới góc độ xác suất, có ba tình huống có thể xảy ra với một sự kiện, đó là: “không thể xảy ra” (tương ứng với xác suất bằng 0), “chắc chắn xảy ra” (tương ứng với xác suất bằng 1), và “không chắc chắn” (tương ứng với xác suất nhỏ hơn 1 và lớn hơn 0). Như vậy, rủi ro là một biến cố không chắc chắn (có xác suất lớn hơn 0 và nhỏ hơn 1), nó có thể đo lường được.
Như vậy, một biến cố nào đó chỉ có thể thuộc một trong ba dạng sau đây: Một là, biến cố chắc chắn, là những biến cố chắc chắn xảy ra, không phụ thuộc vào bất kỳ hoàn cảnh hay điều kiện khách quan nào. Biến cố chắc chắn có xác suất bằng 1 (p=1); Hai là, biến cố không thể có, là biến cố không bao giờ xảy ra, có xác suất bằng 0 (p=0); Ba là, biến cố không chắc chắn, là biến cố có thể xảy ra hoặc không xảy ra, điều này phụ thuộc vào các điều kiện tác động đến biến cố. Các biến cố không chắc chắn có xác suất nằm trong khoảng lớn hơn 0 và nhỏ hơn 1 (0<p<1). Rủi ro là một tình huống mà ở đó các điều xảy ra không được biết một cách chắc chắn.
Một biến cố rủi ro là một biến cố không 8 GIÁO TRÌNH QUẢN TRỊ RỦI RO thể biết chắc chắn trong tương lai. Định nghĩa này đưa ra một vài gợi ý về những đặc trưng cơ bản của rủi ro, đó là: loại trừ các biến cố chắc chắn khi nói đến rủi ro, và thời gian là một đặc trưng cơ bản của rủi ro. Sự chắc chắn là thuật ngữ dùng để chỉ một trạng thái, một tình huống hay một kết cục mà sự tồn tại hay xuất hiện của chúng không gây ra bất kỳ một sự nghi ngờ nào. Trong lý thuyết xác suất, một biến cố được gọi là chắc chắn nếu như xác suất xuất hiện của nó bằng 1 (p = 1), tức là biến cố đó chắc chắn sẽ xảy ra mà không phụ thuộc vào bất cứ điều kiện nào.
Sự bất định hiểu một cách đơn giản là sự không yên ổn, là sự thay đổi. Rủi ro hiện diện hầu hết trong mọi hoạt động của con người. Khi có rủi ro, người ta không thể dự đoán chính xác kết quả. Sự hiện diện của rủi ro gây nên sự bất định.
Sự bất định mô tả một trạng thái tư tưởng. Sự bất định xuất hiện khi một cá nhân bắt đầu ý thức rằng họ không thể biết chắc chắn kết quả hay hậu quả sẽ xảy ra trong tương lai. Nói cách khác, bất định là tình huống mà người ta không biết chắc chắn chuyện gì xảy ra cũng như khả năng xảy ra những biến cố này, chẳng hạn như tình huống sập sàn bê tông tại Phú Mỹ Hưng, hay khi doanh nghiệp đầu tư vào một dự án kinh doanh mới, thâm nhập một thị trường mới… Những gì xảy ra trong thực tế chủ yếu là bất định. Con người không biết tất cả các khả năng có thể xảy ra cũng như xác suất xuất hiện của những khả năng này.
Tuy nhiên, con người có thể chủ động tác động tích cực đến sự vật, hiện tượng, can thiệp vào các hoạt động để tạo ra nhiều biến cố tốt hơn, làm giảm xác suất thiệt hại, tăng xác suất thành công; ngược lại, nếu con người phó mặc cho rủi ro xảy ra thì nhiều khi sẽ chịu những thiệt hại, tổn thất do kết quả xấu mang lại. Trong quản trị dự án có các định nghĩa về rủi ro sau đây của Viện nghiên cứu Quản trị dự án Hoa Kỳ (US Project Management Institute -PMI) và Hiệp hội quản trị dự án Vương quốc Anh (UK Association for Project Management - APM): Rủi ro - một sự kiện hay điều kiện không chắc chắn mà nếu xảy ra sẽ có ảnh hưởng tích cực hoặc tiêu cực đến mục tiêu dự án. Rủi ro - một sự kiện hay một tập hợp các tình huống không chắc chắn có thể xảy ra sẽ ảnh hưởng đến việc đạt được các mục tiêu của dự án GIÁO TRÌNH QUẢN TRỊ RỦI RO 9 Từ những quan điểm trên đây, có thể hiểu rủi ro như sau: Rủi ro là một biến cố không chắc chắn mà nếu xảy ra thì sẽ gây tổn thất cho con người hoặc tổ chức nào đó. Có thể minh hoạ rủi ro trong tình huống ở hộp 1.
Hãng hàng không Malaysia (Malaysia Airlines) Rạng sáng ngày 8 tháng 3 năm 2014, chiếc may bay Boeing 777-200 với số hiệu chuyến bay MH 370 của Hãng hàng không Malaysia cất cánh từ sân bay Kuala Lampua đi Bắc Kinh (Trung Quốc) khi chuẩn bị đi vào không phận do Việt Nam quản lý thì bị mất liên lạc với mặt đất. Trên chuyến bay có 239 người bao gồm hành khách và phi hành đoàn. Ngay lập tức việc tìm kiếm chiếc máy bay được tiến hành với sự tham gia của nhiều nước bằng nhiều phương tiện khác nhau. Sau nhiều tháng trôi qua, việc tìm kiếm vẫn không mang lại kết quả và số phận cũng như nguyên nhân dẫn đến mất tích của chiếc máy bay này vẫn còn là điều bí ẩn.
Sau vụ tai nạn vào loại bậc nhất trong lịch sử ngành hàng không thế giới đó hơn 4 tháng, một chiếc máy bay Boeing 777-200 khác của Malaysia Airlines (số hiệu chuyến bay là MH 17) sau 2 giờ khởi hành từ một sân bay của Hà Lan trên đường bay đến Kuala Lampua thì bị bắn hạ trên bầu trời Ucraina. Toàn bộ 298 người đi trên chuyến bay đó đã thiệt mạng. Lần này nguyên nhân của tai nạn được xác định là tên lửa bắn (nhưng ai bắn chưa xác định được). Nguồn: Tổng hợp từ các báo Như vậy, trong thực tế, khi nói đến rủi ro thường nói đến tổn thất.
Tổn thất ở đây có thể là những thiệt hại, mất mát về tài sản, mất cơ hội có thể được hưởng về tinh thần, thể chất do rủi ro gây ra. Rủi ro là sự kiện không may mắn của con người nhưng rủi ro không tự thân phản ánh mức độ nghiêm trọng của nó. Để có thể đo lường và phản ánh mức độ nghiêm trọng của rủi ro cần thiết phải làm rõ hậu quả của rủi ro qua tổn thất. Trong thực tế, những tổn thất xuất phát từ nguyên nhân chủ đích của con người thường không được quan tâm nhiều và nghiên cứu đầy đủ bởi nó thường được coi là đương nhiên.
Người ta chủ yếu quan tâm và nghiên cứu nhiều đến những tổn thất không mong đợi có nguyên nhân khách quan hoặc chủ quan, để từ đó có các biện pháp phòng chống, hạn 10 GIÁO TRÌNH QUẢN TRỊ RỦI RO chế, giảm thiểu tổn thất một cách tốt nhất. Việc phân biệt tổn thất do chủ ý và tổn thất ngoài sự mong đợi là rất khó khăn.