phần mở đầu và kết luận, luận văn có kết cấu 3 chƣơng: Chƣơng 1: Cơ sở l luận về QTRR công nghệ 11 Chƣơng 2: Thực trạng QTRR công nghệ trong hoạt động SXKD tại công ty điện lực Thƣờng Tín Chƣơng 3: Một số giải pháp hoàn thiện QTRR công nghệ trong hoạt động SXKD tại công ty điện lực Thƣờng Tín 12 CHƢƠNG 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN TRỊ RỦI RO CÔNG NGHỆ 1. Khái niệm rủi ro, bản chất rủi ro và phân loại rủi ro 1. Khái niệm rủi ro Rủi ro là một khái niệm quan trọng trong một số lĩnh vực khoa học, tuy nhiên vẫn chƣa có sự thống nhất về cách định nghĩa và giải thích (Aven, 2011).
Đối với hầu hết mọi ngƣời, rủi ro đƣợc nhìn theo nghĩa tiêu cực, nhƣ “rủi ro là tác hại dự kiến” (Campbell, 2005), hay “rủi ro thƣờng đƣợc coi là chỉ ra một số mức độ nguy hiểm” (Bettis, 1982). Một số cơ quan xây dựng tiêu chuẩn quốc gia nhƣ Tổ chức Tiêu chuẩn hóa Quốc tế (ISO) cũng tiếp cận theo cách này, khi định nghĩa “rủi ro là tác động của sự không chắc chắn” (ISO 9000:2015). Hillson (2002a) cho rằng từ “không chắc chắn” là một thuật ngữ bao quát để chỉ rủi ro, biểu thị các tác động tiêu cực ho c mối đe dọa và đề cập đến cơ hội là một sự không chắc chắn có tác động tích cực. Theo Heldman (2005), hầu hết mọi ngƣời thƣờng bỏ qua m t tích cực của bức tranh, và có xu hƣớng nghĩ đến rủi ro về những hậu quả tiêu cực.
M c dù rủi ro là những sự kiện tiềm ẩn gây ra mối đe dọa cho các dự án, nhƣng chúng cũng là những cơ hội tiềm ẩn trong rủi ro. Đó là một trở ngại ngăn cản, dù tích cực hay tiêu cực, đƣợc thực hiện dựa trên các m c tiêu đ đ t ra. Ngƣợc lại với quan điểm coi rủi ro là một sự kiện dẫn đến ảnh hƣởng tích cực ho c tiêu cực đến m c tiêu nếu nó xảy ra, đƣợc coi là sự không chắc chắn. Sự không chắc chắn đƣợc định nghĩa là một xác suất không xác định xảy ra của một sự kiện xuất phát từ ba nguồn chính (1) các yếu tố bên ngoài, (2) sự thay đổi của chiến lƣợc kinh doanh và (3) các phƣơng pháp không xác định để thực hiện công việc (Jaafari, 2001).
Xác suất tác động không xác định cùng với nhiều biến số với các mức độ không chắc chắn khác nhau trong bối cảnh môi trƣờng thay đổi nhanh chóng đ tạo ra nhiều khó khăn và phức tạp hơn trong quản lý và vận hành hoạt động của doanh nghiệp. Theo đó, Chapman và Ward (1997) đ phát triển một quan điểm hơi khác, trong đó rủi ro là tác động không chắc chắn chứ không phải là nguyên nhân gây ra ảnh hƣởng đến hiệu suất hoạt động nhƣ chi phí, thời gian và chất lƣợng. Do đó, thuật ngữ không chắc chắn là 13 rủi ro bao gồm “sự thay đổi” về các biện pháp thực hiện và “sự không rõ ràng” đƣợc kết nối ch t chẽ với sự thiếu rõ ràng do các yếu tố khác nhau. Những lập luận phía trên có thể đƣa tới một thuật ngữ gần với rủi ro là “bất trắc”.
Hoàng Đình Phi (2015) đ phân biệt giữa hai thuật ngữ này nhƣ sau: “Rủi ro là một sự không chắc chắn hay một tình trạng bất ổn. Chỉ những tình trạng không chắc chắn có thể ước đoán được xác suất xảy ra mới được xem là rủi ro. Những tình trạng không chắc chắn chưa từng xảy ra và không thể ước đoán được xác suất xảy ra được xem là bất trắc chứ không phải là rủi ro.” Nhƣ vậy, đối với một tổ chức hay doanh nghiệp thì rủi ro đƣợc hiểu là “bất kỳ sự kiện hay hành động nào có thể tác động hoặc ngăn cản doanh nghiệp trong việc đạt được các mục tiêu đã đề ra” (Hoàng Đình Phi, 2015). ản chất của rủi ro Rủi ro là một trạng thái tiềm ẩn gây ra những tác động với các mức độ khác nhau cho tổ chức.
Từ những khái niệm phía trên, có thể thấy bản chất của rủi ro đƣợc thể hiện ở những đ c điểm cơ bản, là: - Tính bất ngờ: rủi ro bao gồm những sự kiện mà con ngƣời không thể đo lƣờng nó một cách đầy đủ và chắc chắn. Tất cả các rủi ro đều bất ngờ với những mức độ khác nhau dẫn đến việc con ngƣời có thể nhận diện rủi ro hay không. Trong trƣờng hợp con ngƣời không thể đoán trƣớc đƣợc rủi ro và không nhận dạng đƣợc thì nó sẽ xảy ra hoàn toàn bất ngờ với con ngƣời. Cũng có những rủi ro mà con ngƣời nhận dạng đƣợc nhƣng không thể đo lƣờng một cách chính xác những thiệt hại mà nó có thể mang lại.
Tuy nhiên, nếu con ngƣời có thể nhận dạng và tính đƣợc chính xác các rủi ro có thể đến với mình thì rủi ro sẽ không còn nữa mà nó trở thành những sự kiện bất lợi mà con ngƣời không mong muốn xảy ra nhƣ thiên tai, thời tiết… - Tính chất ngoài mong đợi: trong cuộc sống, con ngƣời ai cũng mong muốn nhận đƣợc lợi ích cũng nhƣ những điều tốt đẹp may mắn trong mọi lĩnh vực và hoạt động của cuộc sống. Tuy nhiên trong cuộc sống không phải lúc nào cũng đƣợc nhƣ vậy. Những điều, những sự kiện không may mắn, gây tổn thất cho cuộc sống của con ngƣời 14 luôn tồn tại và trở thành điều không mong muốn trong cuộc sống hay nói cách khác đó là những sự kiện ngoài mong đợi của con ngƣời. - Tính sự cố gây ra tổn thất: những rủi ro xảy ra không thể đo lƣờng đƣợc ho c đo lƣờng một cách không chính xác dẫn đến những hậu quả cho con ngƣời trong hoạt động họ tham gia có rủi ro.
Trên thực tế, tổn thất mà mỗi rủi ro mang lại là không giống nhau, có thể nhiều, ít hay đôi khi có thể coi là không hề mang lại tổn thất gì. Tổn thất mà các rủi ro mang lại tồn tại dƣới nhiều dạng khác nhau: hữu hình (tài sản, vật chất…) hay vô hình (sức khoẻ, tinh thần, trách nhiệm, đạo đức…). Nói cách khác, dù đƣợc nhìn nhận dƣới những góc độ hay hình thái khác nhau thì rủi ro đều bao hàm trong nó sự bất ngờ, ngoài mong đợi của con ngƣời và gây ra những tổn thất khác nhau đối với các hoạt động mà con ngƣời tham gia. Phân loại rủi ro Theo Trần Hùng và cộng sự (2017), tuỳ thuộc vào các tiêu thức phân loại khác nhau, rủi ro đƣợc phân loại khác nhau.
- Rủi ro sự cố là rủi ro gắn liền với sự cố ngoài dự kiến, đây là những rủi ro khách quan khó tránh khỏi (nó thƣờng gắn liền với các yếu tố bên ngoài). Hậu quả của rủi ro sự cố thƣờng rất nghiêm trọng, khó lƣờng, có ảnh hƣởng tới cộng đồng và toàn x hội. Hầu hết các rủi ro sự cố đều xuất phát từ sự tác động của các yếu tố kinh tế, chính trị, x hội, tự nhiên. Tuy nhiên, chất lƣợng của khâu nghiên cứu môi trƣờng, xác định quy luật của các yếu tố khách quan sẽ góp phần không nhỏ vào việc hạn chế các rủi ro sự cố.
- Rủi ro cơ hội là rủi ro gắn liền với quá trình ra quyết định của chủ thể. Nếu x t theo quá trình ra quyết định thì rủi ro cơ hội bao gồm: Rủi ro liên quan đến giai đoạn trƣớc khi ra quyết định (thu thập và xử l thông tin, lựa chọn cách thức ra quyết định), rủi ro trong quá trình ra quyết định, rủi ro liên quan đến giai đoạn sau khi ra quyết định. 15 - Rủi ro thuần túy tồn tại khi có một nguy cơ tổn thất nhƣng không có cơ hội kiếm lời đƣợc, hay nói các khác là rủi ro trong đó không có khả năng có lợi cho chủ thể (rủi ro một chiều). Rủi ro thuần tu thƣờng xảy ra đối với tài sản của cá nhân.
Bất cứ một cá nhân nào là chủ sở hữu tài sản, đều phải chịu rủi ro về tài sải. Rủi ro về tài sản là những tổn thất về tài sản do bị hƣ hỏng hay mất mát. Rủi ro tổn thất về tài sản có thể là một hỗn hợp giữa 3 loại rủi ro: (1) tổn thất về tài sản, (2) tổn thất về thu nhập khi tài sản không đƣợc sử d ng, (3) chi phí tăng thêm trong trƣờng hợp có thiệt hại về tài sản. - Rủi ro suy đoán tồn tại khi có một cơ hội kiếm lời cũng nhƣ một nguy cơ tổn thất, hay nói cách khác là rủi ro vừa có khả năng có lợi, vừa có khả năng tổn thất.
Rủi ro suy đoán là rủi ro gắn liền với khả năng thành bại trong hoạt động đầu tƣ, kinh doanh và đầu cơ. Tất cả các rủi ro đều có nguyên nhân từ các yếu tố môi trƣờng, trong đó con ngƣời tiến hành các hoạt động khác nhau cũng nhƣ là nơi vận động của các nguồn lực. Cùng với thay đổi về không gian và thời gian, các yếu tố môi trƣờng luôn nằm trong sự vận động, biến đổi mà không phải lúc nào cũng có thể nhận biết đầy đủ, chính xác các quy luật vận động thay đổi ho c có những thay đổi diễn ra không theo một quy luật nào cả. Vì vậy, căn cứ vào nguồn gốc của rủi ro (yếu tố môi trƣờng nào tiềm ẩn các biến cố rủi ro), có thể phân các rủi ro thành các loại sau đây: - Các rủi ro có nguồn gốc từ môi trƣờng vĩ mô, bao gồm: + Rủi ro chính trị: là những rủi ro có thể xảy ra dƣới tác động của các yếu tố chính trị.
Theo Đoàn Thị Hồng Vân và cộng sự (2013) thì có ba loại rủi ro chính trị thƣờng g p là: (1) rủi ro liên quan đến quyền sở hữu, (2) rủi ro do sự can thiệp của nhà nƣớc vào hoạt động của doanh nghiệp, (3) rủi ro về chuyển giao. + Rủi ro kinh tế: là rủi ro gắn liền với sự biến động của các yếu tố kinh tế nhƣ: tình trạng của nền kinh tế thế giới và của các nền kinh tế quốc gia, các cuộc khủng 16 hoảng (toàn cầu, khu vực) hay đơn giản là tình trạng lạm phát, t giá hối đoái, l i suất tiền gửi, t suất cho vay, tình trạng thất nghiệp. Khi các yếu tố kinh tế thay đổi theo chiều hƣớng bất lợi thì sẽ tiềm ẩn rất nhiều biến cố rủi ro cho các doanh nghiệp. + Rủi ro pháp l : là những rủi ro mà sự xuất hiện của chúng có nguyên nhân từ những yếu tố pháp luật.