| THANG LONG UNIVERSITY CHUONG 1. CO SO LY LUAN VE HIEU QUA QUAN TRI RUI RO THANH TOAN TRONG DOANH NGHIEP. Rủi ro thanh toán trong doanh nghiệp 1. Một số vấn đề cơ bản về hoạt động thanh toán trong doanh nghiệp 1.
Khái niệm hoạt động thanh toán Thanh toán là thuật ngữ mô tả việc chuyền giao các phương tiện tài chính từ một bên sang một bên khác. Tiền là phương tiện thực hiện trao đôi hàng hóa, đồng thời giúp kết thúc quá trình trao đổi. Lúc này tiền thực hiện chức năng phương tiện thanh toán. Sự vận động của tiền tệ có thể tách rời hay độc lập tương đối với sự vận động của hàng hoá.
Tiền không chỉ sử dụng để trả các khoản nợ về mua chịu hàng hóa, mà chúng còn được sử dụng đề thanh toán những khoản nợ vượt ra ngoài phạm vi trao đôi như nộp thuế, trả lương, đóng góp các khoản chỉ dịch vụ. Theo Luật Thương mại Việt Nam năm 2005, Điều 3, khoản 8: "Mua ban hàng hoá là hoạt động thương mại, theo đó bên bán có nghĩa vụ giao hàng, chuyển quyên sở hữu hàng hóa cho bên mua và nhận thanh toán; bên mua có nghĩa vụ thanh toán cho bên bán, nhận hàng và quyên sở hữu hàng hoá theo thỏa thuận. ” Theo quy định này hoạt động thanh toán là một phân trong nghiệp vụ mua bán hàng hóa của hoạt động thương mại, kể cả thương mại nội địa và quốc tế. Hoạt động thanh toán này bao gồm các loại công cụ thanh toán, các phương thức thanh toán thể hiện các bước tiền hành mà người mua hay người nợ tiền phải thực hiện chỉ trả cho người bán hoặc người cho nợ theo những quy định cụ thể.
Theo Mary Schacht Ludwig: “Thanh toán là sự chuyển giao tài sản của một bên (người hoặc công ty, tổ chức) cho bên kia, thường được sử dụng khi trao đổi sản phẩm hoặc dịch vụ trong một giao dịch có ràng buộc pháp lý. ” Trong đó, người trả tiền là bên thanh toán và người thụ hưởng là bên nhận khoản thanh toán. Dạng thức đơn giản và cổ xưa nhất của thanh toán chính là hàng đổi hàng. Trong thé giới hiện đại, các phương tiện thanh toán bao gồm tiền mặt, thanh toán qua tiền gửi tại ngân hàng.
Trong giao dịch thương mại, thanh toán thường phải đi kèm với hóa đơn và biên nhận. Ngoài ra, hoạt động thanh toán trong doanh nghiệp được hiểu là một hoạt động kinh doanh xảy ra khi doanh nghiệp có quan hệ mua bán và có sự trao đổi về một khoản Vay nợ tiền vốn cho kinh doanh. Mọi hoạt động thanh toán đều tồn tại trong sự cam kết vay nợ giữa chủ nợ và con nợ về một khoản tiền theo điều khoản đã quy định có hiệu lực trong thời hạn cho vay hoặc nợ. Theo đó các hoạt động thanh toán có thể chia thành 2 loại: Phương thức thanh toán bằng tiền mặt và phương thức thanh toán không dùng tiền mặt.
Dae diém cua hoat dong thanh toan Thứ nhất, hoạt động thanh toán có liên quan đến nhiều đối tượng khác nhau, ngoài các bên trực tiếp mua bán còn có các ngân hàng trung gian, các bên bảo hiểm. Do đó, hoạt động thanh toán không đơn giản chỉ phát sinh giữa bên thanh toán và bên nhận thanh toán mà còn nhiều chủ thê kinh tế khác tham gia. Thứ hai, hoạt động thanh toán thường phát sinh nhiều, thường xuyên trong hoạt động kinh doanh sản xuất. Đặc điểm này đòi hỏi các bên tham gia thanh toán phải theo dõi chỉ tiết theo từng đối tượng thanh toán đề tránh nhằm lẫn, sai sót cũng như góp phần quản lý hiệu quả dòng tiền trong doanh nghiệp.
Hơn nữa, hoạt động thanh toán có ảnh hưởng lớn tới tình hình tài chính nên các doanh nghiệp thường đặt ra các quy định rất chặt chẽ đối với hoạt động này. Đồng thời, các doanh nghiệp luôn có sự giám sát, quản lý thường xuyên để các quy định được tôn trọng, tránh xảy ra sai sót gây hậu quả xấu đến kết quả hoạt động kinh doanh. Thứ ba, hoạt động thanh toán rất đa dạng. Hoạt động thanh toán có nhiều phương thức thanh toán khác nhau như thanh toán băng tiền mặt và không bằng tiền mặt, hay sự đa dạng về công cụ thanh toán như tiền mặt, chuyền khoản, thẻ tín dụng, ghi nợ, séc.
Chính sự đa dạng này mở ra nhiều lựa chọn phù hợp với đặc thù kinh doanh của từng doanh nghiệp, góp phần nâng cao hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp. Thứ tư, hoạt động thanh toán phát sinh ở cả quá trình mua vật tư, hàng hóa đầu vào và quá trình tiêu thụ của doanh nghiệp. Đối với doanh nghiệp kinh doanh thương mại thì hoạt động thanh toán tham gia vào toàn bộ quá trình kinh doanh (mua hàng và bán hàng). Phan loai các hoạt động thanh toán Các hoạt động thanh toán có thể phân loại theo nhiều tiêu thức khác nhau như: Căn cứ phán loại theo phương thức thanh toán: —_ Phương thức thanh toán bằng tiền mặt: cách thức thanh toán tiền hàng hóa, dịch vụ có sự xuất hiện của tiền mặt) — Phương thức thanh toán không băng tiền mặt: cách thức thanh toán tiền hàng hóa, dịch vụ không có sự xuất hiện của tiền mặt, hoạt động thanh toán tiễn hành bằng cách trích tiền từ tài khoản của người chỉ trả chuyền vào tài khoản của người thụ hưởng hoặc bằng cách bù trừ lẫn nhau thông qua vai trò trung gian của các tô chức cung ứng dịch vụ thanh toán.
Thang Long University Library Căn cứ vào đặc điềm hoạt động thanh toán của doanh nghiệp: — Thu hdi các khoản phải thu khách hàng: Là hoạt động thanh toán trong đó khách hàng phải trả cho doanh nghiệp các khoản tiền mua sản phẩm, hàng hóa, bất động sản đầu tư, tài sản cố định, cung cấp dịch vụ. — Thanh toán các khoản phải trả người bán: Hoạt động thanh toán các khoản nợ phải trả của doanh nghiệp cho người bán vật tư, hàng hóa, người cung cấp dịch vụ, người bán tài sản cố định, bất động sản đầu tư, các khoản đầu tư tài chính theo hợp đồng kinh tế đã ký kết. Căn cứ theo quan hệ đối với doanh nghiệp: — Thanh toán bên trong doanh nghiệp (thanh toán tạm ứng, thanh toán lương.) — Thanh toán bên ngoài doanh nghiệp (thanh toán với nhà cung cấp, với khách hàng.) Căn cứ theo thời gian: — Thanh toán thường xuyên: Hoạt động thanh toán diễn ra thường xuyên, liên tục trong hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp. — Thanh toán định kỳ: Hoạt động thanh toán có tính chu kỳ, thời hạn nhất định của doanh nghiệp dựa trên hợp đồng thanh toán đã ký kết như thanh toán trả chậm, trả góp.
Căn cứ theo đối tượng: — Thanh toán với người bán: Hoạt động thanh toán giữa doanh nghiệp với nhà cung cấp sản phẩm, hàng hóa, dịch vụ cho doanh nghiệp. — Thanh toán với khách hàng: Hoạt động thanh toán giữa doanh nghiệp với người mua, người sử dụng sản phẩm, hàng hóa, dịch vụ của doanh nghiệp. — Thanh toán tạm ứng: Hoạt động thanh toán khoản tiền hoặc vật tư do doanh nghiệp giao cho người nhận tạm ứng để thực hiện nhiệm vụ sản xuất, kinh doanh hoặc giải quyết một công việc được phê duyệt. Người nhận tạm ứng phải là người lao động làm việc tại doanh nghiệp.
Đối với người nhận tạm ứng thường xuyên phải được giám đốc chỉ định bằng văn bản. — Thanh toán với nhà nước: Hoạt động thanh toán giữa doanh nghiệp với nhà nước như các khoản thuế, phí, lệ phí và các khoản khác phải nộp vào ngân sách nhà nước. Mỗi tiêu thức phân loại đều có đặc điểm khác nhau, việc lựa chọn tiêu thức phân loại nào, phụ thuộc vào vào tình hình hoạt động, điều kiện, đối tượng thanh toán cũng như chiến lược hoạt động của mỗi doanh nghiệp. Cac phuong tién thanh toan Phuong tién thanh toan trong thanh toan dung tiền mặt Tiền mặt là tiền giấy và tiền kim loại do ngân hàng trung ương phát hành dùng làm phương tiện thanh toán không hạn chế trong phạm vi lãnh thô quốc gia.
Trong hoạt động thương mại, khi nhận được vật tư, hàng hoá, dịch vụ, bên mua xuất tiền mặt tại quỹ đề thanh toán trực tiếp cho người bán. Hình thức thanh toán này phù hợp với các giao dịch có số lượng nhỏ và đơn giản, bởi với các khoản mua có giá trị lớn việc thanh toán bằng tiền mặt trở nên phức tạp và kém an toàn. Thông thường hình thức này được áp dụng trong thanh toán với công nhân viên, với các nhà cung cấp nhỏ, lẻ. Ngoài ra, hoạt động thanh toán dùng tiền mặt thường xuyên diễn ra giữa các ngân hàng và khách hàng khi khách hàng có nhu cầu nộp tiền mặt vào ngân hàng hoặc có nhu cầu chi tiền mặt.
Hệ thống ngân hàng cũng thường xuyên có những hoạt động thanh toán bằng tiền mặt tương tự. Phương tiện thanh toán không dùng tiền mặt Thanh toán không dùng tiền mặt là nghiệp vụ chỉ trả tiền hàng hóa, địch vụ và các khoản thanh toán khác trong nên kinh tế được thực hiện bằng cách trích chuyền tài khoản trong hệ thống tổ chức cung ứng dịch vụ thanh toán (gọi chung là ngân hàng) mà không sử dụng tiền mặt đề thanh toán. Thanh toán không dùng tiền mặt sử dụng tiền chuyển khoản (còn gọi là tiền ghi số, bút tệ). Việc thanh toán được thực hiện bằng cách trích tiền từ tài khoản của người trả tiền chuyền vào tài khoản của người thụ hưởng tại tổ chức cung ứng dịch vụ thanh toán hoặc bù trừ lẫn nhau.
Theo quy định, các phương tiện thanh toán không dùng tiền mặt trong nước bao gồm: Thanh toán bằng séc: Séc là mệnh lệnh vô điều kiện do chủ tài khoản ký phát yêu cầu ngân hàng phát hành séc hoặc tô chức cung ứng dịch vụ thanh toán được phép của ngân hàng trung ương trích tiền từ tài khoản của mình để trả cho người cầm séc hoặc cho người có tên trên séc, hoặc trả theo lệnh của người này. Các bên liên quan đến séc bao gồm: Người ký phát hành séc, ngân hàng chỉ trả séc và người thụ hưởng. Séc có thể phân thành ba loại dựa vào người thụ hưởng như sau: — Séc ký danh - là loại séc có ghi rõ tên người hưởng lợi, do đó không thể chuyền nhượng bằng thủ tục ký hậu bởi vì chỉ có người đứng tên trên tờ séc mới có quyền thụ hưởng sô tiên của tờ séc. Thang Long University Library BGI AGC THANE 1, | TRU VIEW oe - : WA of.
— Séc vô danh - là loại séc không ghi tên người thụ hưởng mà ghi trả cho người i cam séc, loai séc này có thể chuyển nhượng thông qua hình thức trao tay, chứ không cần ký hậu.