CHƯƠNG 1 TỐNG QUAN VÈ QUẢN TRỊ RỦI RO HOẠT ĐỘNG TRONG CÁC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1.1 RỦI RO HOẠT ĐỘNG TRONG CÁC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1.1 Rủi ro trong hoạt động kinh doanh của Ngân hàng thưong mại 1.1 Khái niệm về rủi ro Theo định nghĩa truyền thống rủi ro là những sự kiện có thể làm mất mát tài sản hay làm phát sinh một khoản nợ. Định nghĩa hiện đại về rủi ro bao hàm nghĩa rộng hơn và không chỉ tính đến rủi ro tài chính mà còn bao gồm cả những rủi ro liên quan đến những mục tiêu hoạt động và mục tiêu chiến lược: “Rủi ro là khả năng những sự kiện chưa chắc chắn trong tương lai sẽ làm cho chủ thê không đạt được nhũng mục tiêu chiến lược và mục tiêu hoạt động cũng như chi phí cơ hội của việc làm mất nhũng cơ hội thị trường’’’ [2 tr. Theo tài liệu s s c (State Security Commission of Viet Nam) cung cấp sử dụng trong hội thảo “Quản trị rủi ro đối với Ngân hàng thương mại” tại thành phô Hô Chí Minh ngày 4-5/8/2006 thì định nghĩa: uRủi ro trong kinh doanh Ngân hàng là khả năng một hành động hoặc một sự kiện nào đó có thể đem lại nhũng kết quả bất lợi ảnh hưởng trực tiếp đến nguồn thu nhập hay nguồn vần của tổ chức hoặc tạo ra các trở ngại ngăn cản tổ chức tiếp tục kinh doanh và tận dụng cơ hội tạo ra lợi nhuận’’’ [2,tr.2 Các loại rủi ro trong kinh doanh Ngân hàng Nen kinh tế phát triển Ngân hàng càng phải đối mặt với nhiều rủi ro hơn đế tạo được lợi nhuận mong muốn, theo phạm trù rủi ro người ta phân loại thành 4 nhóm rủi ro mà Ngân hàng phải đối mặt.1: Phân loại rủi ro trong hoạt động kinh doanh Ngân hàng 6 Qua sơ đồ 1.1 trên ta thấy Ngân hàng có thể phân loại rủi ro trong hoạt động kinh doanh theo 4 nhóm chính gồm: rủi ro tài chính, rủi ro hoạt động, rủi ro kinh doanh/kinh tế, rủi ro sự cổ. Trên thực tế khi nói đến các loại rủi ro Ngân hàng gặp phải người ta thường đề cập đến các loại rủi ro như: rủi ro thanh khoản, rủi ro thị trường, rủi ro tín dụng, rủi ro ngoại hối, rủi ro lãi suất, rủi ro hoạt động, rủi ro tài sản.
Mỗi loại rủi ro có những đặc thù riêng xong chúng có quan hệ mật thiết với nhau và đều ảnh hưởng trực tiếp tới hoạt động kinh doanh của Ngân hàng.3 Mối quan hệ giữa các loại rủi ro Các loại rủi ro có mối quan hệ biện chứng với nhau. Một rủi ro này xảy ra sẽ kéo theo một loạt các rủi ro khác, ví dụ một cán bộ tín dụng không chấp hành đúng các quy chế nghiệp vụ (rủi ro hoạt động) gây ra thất thoát tài sản (tức là gây ra rủi ro tín dụng và rủi ro thanh khoản. Trong các loại rủi ro trong kinh doanh Ngân hàng thì rủi ro hoạt động là rủi ro ảnh hưởng nhiều nhât và bao trùm lên tât cả các loại rủi ro. Đây là rủi ro từ con người, từ hệ thống nội bộ nên nó gắn liền với từng phòng ban hiện có của Ngân hàng.
Chính vì vậy trong quản lý rủi ro nêu quản lý tốt rủi ro hoạt động sẽ làm giảm thiểu nguy cơ xảy ra các rủi ro khác. Dưới đây là mô hình biểu thị mối quan hệ giữa rủi ro hoạt động và các loại rủi ro khác.2: Môi quan hệ giữa các loại rủi ro cơ bản 7 1.2 Rủi ro hoạt động trong hoạt động kinh doanh Ngân hàng 1.1 Khái niệm về rủi ro hoạt động Rủi ro hoạt động phát sinh do hệ thống thông tin không hiệu quả, do sai sót kỹ thuật, những sai phạm trong kiểm soát nội bộ, những biến cố không định trước hay những vấn đề hoạt động khác có thể dẫn đến mất mát không định trước hay những vấn đề về danh tiếng. Phạm vi và thời gian xảy ra những rủi ro hoạt động rất rộng lớn, nó có thể xảy ra bất kì lúc nào trong thời gian hoạt động của Ngân hàng. Theo Basel II: " R ủ i r o h o ạ t đ ộ n g là n g u y c ơ x ả y r a t ổ n t h ấ t t r ự c t iế p h a y g i á n t i ế p d o c á c q u y tr ìn h , c o n n g ư ờ i v à h ệ t h ố n g n ộ i b ộ k h ô n g đ ạ t y ê u c ầ u h o ặ c t h ấ t b ạ i h a y d o c á c s ự k i ệ n b ê n n g o à i.
Như vậy, rủi ro hoạt động là do các nhóm yếu tố sau tạo ra, đó là: quy trình, con người, hệ thống, các sự kiện bên ngoài và các vấn đề khác. Các nhóm yếu tố đó được thể hiện như sau: + Quy trình: Rủi ro hoạt động tăng theo mức độ phức tạp của giao dịch giao dịch có nhiều bước, nhiều quy trình, hoặc nhiều mốc tham chiếu; các giao dịch đòi hỏi có kiểm soát nội bộ và phê duyệt, và các giao dịch không được xác định rõ ràng hoặc không được thực hiện theo đúng chính sách quy định. Mọi bộ phận hay quy trình của một tổ chức tín dụng như từ việc lập kế hoạch, nhận tiền gửi, huy động nguồn nhân lực thông qua tín dụng và các hợp đồng, ra quyết định đầu tư, xử lý giao dịch.đều chịu rủi ro hoạt động. + Con người: Rủi ro hoạt động tăng lên cùng với sự tham gia của con người vào hoạt động khởi tạo, phê duyệt, báo cáo hoặc điều chỉnh một giao dịch.
Các khía cạnh của rủi ro hoạt động bao gồm hành vi gian lận, lỗi, sự bỏ sót và lạm dụng của nhân viên. Ngân hàng càng có nhiều nhân viên, nhiều địa điểm giao dịch và khách hàng thì rủi ro hoạt động càng cao. số lượng nhân viên tăng nhanh là dấu hiệu tăng rủi ro hoạt động. Như đầu tư công nghệ không phù hợp, lỗi tích hợp từ vận hành hệ thống, lỗ hổng an ninh hệ thống.
Đây chỉ là một phần của rủi ro hoạt động nhưng lại có ảnh hưởng đến tất cả các loại rủi ro khác trong tổ chức tín dụng. + Các sự kiện bên ngoài: Các yếu tố nằm ngoài sự kiểm soát của Ngân hàng cũng góp phần gây ra rủi ro hoạt động. Các vấn đề cơ sở hạ tầng như: hệ thống truyền dữ liệu, giao thông, điện, nước, điện thoại, các thay đổi về pháp lý, chính trị ngay cả trong các Ngân hàng. + Các vân đề khác: Các vấn đề khác có ảnh hưởng đến rủi ro hoạt động bao gồm: số tiền của các giao dịch, số lượng các giao dịch, và số lượng các thay đôi mà một Ngân hàng đang gặp phải (lãnh đạo mới, nhân viên mới, sản phẩm mới, những thay đổi về chương trình hệ thống.
Các nhóm nhân tố trên tác động đến tất cả các hoạt động kinh doanh của Ngân hàng do vậy mà rủi ro hoạt động tồn tại trong tất cả các dịch vụ và hoạt động kinh doanh của Ngân hàng. Rủi ro hoạt động có thể mang lại những tổn thất rất lớn cho NHTM như: các trách nhiệm pháp lý gây ra cho NHTM, tài sản hoặc uy tín của NHTM bị tổn thất hay mất mát, giảm vốn kinh doanh hay mất vốn, giảm lợi nhuận.Các biện pháp quản trị rủi ro hoạt động sẽ được trình bày trên cơ sở quản lý các vấn đề trên.2 Phăn loại rủi ro hoạt động Dựa trên các yếu tố tác động đến rủi ro hoạt động hay nói cách khác là dựa vào nguyên nhân gây nên rủi ro hoạt động ta có thể chia rủi ro hoạt động thành các dạng sau: + Rủi ro từ bên trong nội bô Ngăn hàng Rủi ro từ bên trong Ngân hàng được phân chia thành những loại sau: * R ủ i r o d o c á c c á n b ộ n h â n v iê n N g â n h à n g g â y n ê n : - Thực hiện các nghiệp vụ, nhiệm vụ không được ủy quyền hoặc phê duyệt quá thẩm quyền cho phép. - Không tuân thủ các quy định, quy trình nghiệp vụ của Ngân hàng. 9 - Không châp hành nội quy cơ quan, họp đồng lao động và các văn bản pháp luật đối với người lao động nơi công sở như: an toàn lao động, thực hiện tiết kiệm chống lãng phí, phòng chống tham nhũng.
- Có hành vi lừa đảo hoặc hành vi phạm tội, cấu kết với đối tượng bên ngoài gây thiệt hại cho Ngân hàng. * R ủ i r o d o c á c q u y đ ịn h , q u y tr ì n h n g h i ệ p v ụ : - Quy trình nghiệp vụ có nhiều điểm bất cập, chưa hoàn chỉnh tạo kẽ hở cho kẻ xấu lợi dụng gây thiệt hại cho Ngân hàng. - Quy trình nghiệp vụ chưa phù họp gây khó khăn cho các cán bộ tác nghiệp trong Ngân hàng. * R ủ i r o t ừ h ệ t h ố n g h ỗ tr ợ : Rủi ro từ hệ thống công nghệ thông tin, INCAS : Do dữ liệu không đầy đủ hệ thống bảo mật thông tin không an toàn.
Do chương trình hệ thống lỗi thời không họp lý, gián đoạn hệ thống truyền dữ liệu, hệ thống hỏng hóc. * R ủ i ro từ c á c h ệ th ố n g h ỗ tr ợ k h á c: - Do việc chỉ đạo hướng dẫn và hỗ trợ chưa kịp thời, chưa hiệu quả chông chéo gây khó khăn ách tắc cho bộ phận nghiệp vụ. - Do cơ chế quản lý về công tác hỗ trợ chưa phù hợp, chưa đáp ứng yêu câu cho bộ phận nghiệp vụ. + Rủi ro do tác động bên ngoài - Rủi ro do hành vi lừa đảo, trộm cắp hoặc phạm tội của các đối tượng bên ngoài Ngân hàng như: trộm cắp, cưóp, giả mạo giấy tờ, giả mạo séc.
- Rủi ro do các sự kiện bên ngoài hoặc do tự nhiên (động đất, lũ lụt bão.) gây thiệt hại cho hoạt động kinh doanh của Ngân hàng. - Rủi ro do các văn bản , quy định của chính phủ, các ban ngành có liên quan có sự thay đổi hoặc có những quy định mới làm ảnh hưởng đến hoạt động kinh doanh của Ngân hàng. 10 + Hậu quả của rủi ro hoạt động Rủi ro hoạt động không chỉ gây thiệt hại cho Ngân hàng về mặt tài chính mà còn gây ảnh hưởng rất lớn đến uy tín, thương hiệu của Ngân hàng.