CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN CHUNG VỀ RỦI RO VÀ QUẢN TRỊ RỦI RO TRONG HOẠT ĐỘNG KINH DOANH 1. Rủi ro và rủi ro kinh doanh 1. Khái niệm về rủi ro Chủ đề về rủi ro đã trở nên rất phổ biến trong vài năm gần đây và được nói đến nhiều ở tất cả các ngành công nghiệp cũng như trong các tổ chức nhà nước. Nhiều loại rủi ro khác nhau đã được thảo luận và nghiên cứu như: rủi ro kinh doanh, rủi ro xã hội, rủi ro kinh tế, rủi ro an toàn, rủi ro đầu tư, rủi ro quân sự, rủi ro chính trị, v.
Vậy rủi ro được định nghĩa thế nào? Rủi ro là một sự việc không chắc chắn mà nếu xảy ra sẽ gây tổn thất, tác động hay ảnh hưởng đối với thứ gì đó mà con người, tổ chức đánh giá cao (chẳng hạn như sức khỏe, hạnh phúc, của cải, tài sản hoặc môi trường), thường tập trung vào các hậu quả tiêu cực, không mong muốn (Nguyễn Thị Bích Loan, Trường Đại học Thương mại, 2017, tr. Trong nhiều năm, các nhà khoa học cũng có những công trình nghiên cứu về rủi ro, và họ đưa ra một số quan điểm về rủi ro như định nghĩa về rủi ro của Denenberg và các đồng tác giả (1964) đó là “sự không chắc chắn về một tổn thất nào đó.” Điều này gần giống với định nghĩa của Mehr và Cammack (1961) về rủi ro, trong khi đó Greene (1962) định nghĩa rủi ro là “sự không chắc chắn về khả năng xảy ra tổn thất kinh tế.” Knight (1921) định nghĩa rủi ro là “sự không chắc chắn có thể đo lường được.” Willett (1951) định nghĩa rủi ro là sự không chắc chắn được khách quan hóa liên quan đến việc xảy ra một sự kiện không mong muốn. Từ những quan điểm trên, có thể rút ra rằng rủi ro là sự không chắc chắn của một tổn thất gây tác động tiêu cực đến con người hay tổ chức, cụ thể trong hoạt động kinh doanh đó là tổn thất về doanh thu, lợi nhuận, hình ảnh doanh nghiệp. Khái niệm về rủi ro kinh doanh Will Kenton (2017) định nghĩa thuật ngữ rủi ro trong hoạt động kinh doanh là khả năng một doanh nghiệp thương mại thu được lợi nhuận không đủ (thậm chí thua lỗ) do những yếu tố không chắc chắn - ví dụ: thay đổi thị hiếu, thay đổi sở thích của người tiêu dùng, đình công, cạnh tranh gia tăng, thay đổi trong chính sách của chính 6 phủ, sự lỗi thời, v.
Ông cũng cho rằng, mọi tổ chức kinh doanh đều phải đối mặt với nhiều yếu tố rủi ro khác nhau khi kinh doanh. Rủi ro trong hoạt động kinh doanh có nghĩa là sự không chắc chắn về lợi nhuận hoặc nguy cơ thua lỗ và các sự kiện có thể gây rủi ro do không lường trước được trong tương lai, khiến doanh nghiệp phá sản hoặc ghi nhận lỗ. Thực tế, có nhiều cách để giảm thiểu rủi ro tổng thể liên quan đến việc điều hành một doanh nghiệp; hầu hết các công ty thực hiện bằng cách áp dụng một chiến lược quản lý rủi ro. Khi một công ty gặp rủi ro kinh doanh ở mức độ cao, nó có thể làm giảm khả năng mang lại lợi nhuận tương xứng cho các nhà đầu tư và các bên liên quan.
Ví dụ, giám đốc điều hành của một công ty có thể đưa ra một số quyết định ảnh hưởng đến lợi nhuận, hoặc vị giám đốc đó có thể không lường trước chính xác một số sự kiện trong tương lai, khiến công việc kinh doanh thua lỗ hoặc thất bại. Những rủi ro trong kinh doanh có thể bị tác động bởi một vài yếu tố như: nhu cầu, sở thích của người tiêu dùng, chi phí nguyên vật liệu đầu vào, đối thủ cạnh tranh, môi trường kinh doanh hay là các quy định của chính phủ,… Các nhà phân tích thường sử dụng bốn tỷ lệ để tính toán rủi ro gồm: lãi trên biến phí, hiệu ứng đòn bẩy kinh doanh, hiệu ứng đòn bẩy tài chính, hiệu ứng đòn bẩy tổng hợp. Ngoài ra đối với các tính toán phức tạp hơn, các nhà phân tích có thể sử dụng kết hợp các phương pháp thống kê. Các loại rủi ro kinh doanh Bất kỳ sự kiện kinh tế nào cũng đòi hỏi phải xác định chính xác các yếu tố quyết định đến tiềm năng của nó.
Việc xác định rủi ro một cách thích hợp phải là một quá trình liên tục bao gồm nhiều khía cạnh và lĩnh vực khác nhau liên quan đến hoạt động tổng thể của doanh nghiệp. Việc xác định phù hợp sẽ dẫn đến việc phát triển một danh sách đầy đủ các loại rủi ro tiềm ẩn có ý nghĩa quan trọng xét từ góc độ đặc điểm riêng biệt của doanh nghiệp và chức năng hoạt động của nó (Rogowski & Michalczewski, 2005; Khattab, 2011). Dựa vào nhận định về những loại rủi ro khác nhau mà các thực thể kinh tế phải đối mặt được công bố bởi một số nhà nghiên cứu như Chlapek (2015), Jajuga (2008), hay Will Kenton (2017), tác giả đã tóm tắt và thống kê các loại rủi ro phổ biến xuất hiện trong hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp. Rủi ro về tuân thủ Rủi ro tuân thủ là rủi ro tác động đến danh tiếng hoặc tài chính của công ty do công ty vi phạm luật pháp và các quy định bên ngoài hoặc có sự vi phạm về tiêu chuẩn nội bộ.
Rủi ro tuân thủ có thể dẫn đến việc công ty phải trả tiền phạt hoặc mất khách hàng. Ví dụ nếu nhân viên của một công ty sản xuất không tuân theo các quy định về an toàn của chính phủ trong khi chế tạo thiết bị máy móc, thì hành vi của họ có thể là rủi ro tuân thủ đối với công ty. Rủi ro pháp lý Rủi ro pháp lý là một loại rủi ro tuân thủ đặc biệt, rủi ro này xảy ra khi một công ty không tuân theo các quy định của chính phủ đối với hoạt động của doanh nghiệp. Rủi ro pháp lý có thể dẫn đến các vụ kiện tốn kém và danh tiếng tiêu cực cho các công ty.
Dưới đây là một số loại rủi ro pháp lý đối với các công ty: Rủi ro hợp đồng: xảy ra khi một công ty không thực hiện nghĩa vụ hoặc trách nhiệm pháp lý trong hợp đồng kinh doanh. Rủi ro tranh chấp: xảy ra khi xung đột pháp lý với khách hàng, cổ đông, nhà cung cấp hoặc thành viên của tổ chức cộng đồng làm gián đoạn quy trình của doanh nghiệp. Rủi ro về quy định luật pháp: có thể xảy ra nếu cơ quan quản lý của chính phủ rút giấy phép hoạt động của công ty. Ví dụ: Nếu một nhà máy không tuân thủ các quy định về ô nhiễm hoặc chất thải nguy hại, nhà máy đó có thể bị chính phủ phạt tiền và bị giảm uy tín đối với người tiêu dùng, các bên liên quan.
Rủi ro về chiến lược Rủi ro chiến lược xảy ra khi chiến lược kinh doanh của công ty có vấn đề hoặc các nhà lãnh đạo của công ty hoàn toàn không tuân theo chiến lược kinh doanh. Một công ty có thể không đạt được mục tiêu của họ do gặp phải rủi ro về chiến lược. Ví dụ như một chuỗi nhà thuốc tự đặt mình vào thị trường với tư cách là nhà cung cấp thuốc giá rẻ và đối thủ cạnh tranh bắt đầu xuất hiện và bán thuốc với mức giá thấp 8 hơn thì chuỗi nhà thuốc đó sẽ gặp rủi ro chiến lược là mất lợi nhuận và thị phần vào tay đối thủ cạnh tranh. Rủi ro về uy tín Rủi ro uy tín đe dọa đến vị thế của công ty hoặc dư luận.
Rủi ro danh tiếng có thể dẫn đến giảm lợi nhuận và thiếu niềm tin giữa các cổ đông của công ty. Ví dụ, một công ty sản xuất quần áo in một hình ảnh phản cảm lên áo len và câu chuyện lan truyền trên mạng xã hội, gây ra một làn sóng đưa tin tiêu cực. Hiệu ứng truyền thông này làm tổn hại danh tiếng của công ty và khiến doanh số bán hàng giảm xuống. Rủi ro vận hành Rủi ro vận hành xảy ra khi các hoạt động hàng ngày của doanh nghiệp có nguy cơ làm giảm lợi nhuận.
Hệ thống nội bộ hoặc các yếu tố bên ngoài có thể gây ra rủi ro vận hành cho các công ty. Dưới đây là một số loại rủi ro cụ thể: Lỗi của nhân viên: một doanh nghiệp có thể gặp phải mối đe dọa đối với hoạt động của mình nếu nhân viên mắc lỗi nghiêm trọng trong công việc. Thiệt hại về tài sản: thiên tai có thể làm hỏng tài sản vật chất của công ty, đây là một rủi ro vận hành. Gian lận từ bên ngoài: khi một công ty gặp phải gian lận bên ngoài, chẳng hạn như hành vi trộm cắp của bên thứ ba, hành vi trộm cắp đó sẽ gây ra rủi ro vận hành cho công ty.
Ví dụ: Nếu một doanh nghiệp không đào tạo cho nhân viên về các tập tin có chứa mã độc có thể gửi đến email công ty, nếu nhân viên bấm vào đường link và bị đánh cắp dữ liệu thì công ty có thể gặp rủi ro vận hành. Rủi ro về con người Rủi ro về con người trong kinh doanh có thể phát sinh do nhân viên không thực hiện các nhiệm vụ thiết yếu của họ tại nơi làm việc. Rủi ro về con người có thể phát sinh từ các yếu tố mà nhân viên không thể kiểm soát, chẳng hạn như các vấn đề về sức khỏe hoặc các hành động cố ý như trộm cắp hoặc gian lận. Khi một doanh nghiệp đối mặt với rủi ro về con người, doanh nghiệp đó có thể bị mất lợi nhuận.
9 Ví dụ: Lạm dụng rượu có thể khiến nhân viên phạm sai lầm trong công việc, điều này có thể làm giảm năng suất. Việc thiếu năng suất có thể khiến doanh nghiệp bị giảm lợi nhuận hoặc thậm chí dẫn đến rủi ro pháp lý nếu việc lạm dụng rượu bia dẫn đến tai nạn thương tích tại nơi làm việc. Rủi ro bảo mật Một doanh nghiệp có thể gặp rủi ro bảo mật nếu không tạo ra hoặc tuân theo các chiến lược an ninh mạng. Đào tạo không hiệu quả cho nhân viên, thiếu kiểm thử phần mềm và không đủ chính sách cập nhật bảo mật đều có thể khiến tài chính và danh tiếng của công ty gặp rủi ro.
Nếu một công ty bảo hiểm có chính sách yếu đối với mật khẩu của nhân viên, điều này có thể gây rủi ro bảo mật cho công ty. Tin tặc hoặc nhân viên bất mãn có thể lợi dụng chính sách này để tiết lộ dữ liệu nhạy cảm, điều này có thể làm tổn hại đến danh tiếng của công ty hoặc ảnh hưởng đến lợi nhuận.