CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN TRỊ HOẠT ĐỘNG GIAO NHẬN HÀNG HÓA XUẤT NHẬP KHẨU 1. Khái quát chung về hoạt động giao nhận hàng hóa xuất nhập khẩu 1. Khái niệm hoạt động giao nhận hàng hóa xuất nhập khẩu Giao nhận là khâu quan trọng nối liền sản xuất với tiêu thụ, là bộ phận nằm trong khâu lưu thông thực hiện chức năng đưa sản phẩm từ nơi sản xuất đến nơi tiêu dùng. Giao nhận hàng hóa giữ vai trò quan trọng phục vụ cho quá trình xuất nhập khẩu.
Theo Liên đoàn quốc tế các hiệp hội giao nhận “dịch vụ giao nhận vận tải hàng hóa xuất nhập khẩu là bất kỳ dịch vụ nào liên quan đến vận chuyển, gom hàng, lưu kho, xếp dỡ, đóng gói hay phân phối hàng hóa, các dịch vụ phụ trợ và tư vấn có liên quan đến các dịch vụ kể trên nhưng không chỉ giới hạn ở những vấn đề hải quan hay tài chính khai báo hàng hóa cho những mục đích chính thức, mua bảo hiểm hàng hóa và thu tiền hay những chứng từ liên quan đến hàng hóa. Như vậy, giao nhận hàng hóa xuất nhập khẩu bao gồm tất cả các dịch vụ từ vận chuyển, lưu kho, xếp dỡ, phân phối hàng hóa và các dịch vụ hỗ trợ, tư vấn có liên quan. Hoạt động này phải tuân thủ theo quy định của pháp luật. Ngày nay, trong xu thế toàn cầu hóa, người làm dịch vụ giao nhận hàng hóa xuất nhập khẩu không chỉ dừng lại ở việc thực hiện các công việc truyền 5 thống giao nhận hàng hóa mà còn thực hiện các dịch vụ tư vấn như chọn tàu vận tải, chọn tuyến đường vận chuyển… 1.
Đặc điểm hoạt động giao nhận hàng hóa xuất nhập khẩu 1. Người giao nhận Người kinh doanh dịch vụ giao nhận được gọi là người giao nhận. Người giao nhận có thể là chủ tàu, chủ hàng, công ty xếp dỡ, người giao nhận chuyên nghiệp hay bất kỳ người giao nhận nào khác có đăng ký kinh doanh dịch vụ giao nhận hàng hóa [19]. Theo điều 233 Luật thương mại Việt Nam năm 2005 thì người giao nhận được hiểu là “Thương nhân tổ chức thực hiện một hay nhiều công việc bao gồm nhận hàng, vận chuyển, lưu kho, làm thủ tục hải quan, các thủ tục giấy tờ khác, tư vấn khách hàng, đóng gói bao bì, ghi mã hiệu, giao hàng hoặc các dịch vụ khác có liên quan đến hàng hóa theo thỏa thuận với khách hàng để hưởng thù lao” [14].
Doanh nghiệp giao nhận là doanh nghiệp kinh doanh các loại dịch vụ giao nhận hàng hóa trong xã hội. Sản phẩm của các doanh nghiệp giao nhận chính là các dịch vụ giao nhận mà doanh nghiệp giao nhận đóng vai trò là người giao nhận [19]. Phân loại hoạt động giao nhận hàng hóa xuất nhập khẩu Dựa vào các tiêu thức khác nhau, hoạt động giao nhận hàng hóa xuất nhập khẩu được chia thành nhiều loại: - Căn cứ vào phương thức vận tải trong giao nhận hàng hóa: + Giao nhận hàng hóa bằng đường biển Vận tải biển là việc chở hàng hóa trong nước hoặc giữa giữa các quốc gia bằng đường biển. Vận tải biển ra đời sớm hơn so với các phương thức vận chuyển khác.
Ngay từ thế kỷ thứ 5 trước công nguyên, con người đã lợi dụng biển làm các tuyến đường giao thông để giao lưu các vùng, miền, quốc gia với nhau. Cho đến 6 nay, vận tải biển được phát triển mạnh và trở thành ngành vận tải hiện đại trong hệ thống vận tải quốc tế. Vận chuyển đường biển thích hợp với những thứ hàng cồng kềnh, lâu hỏng, giá trị thấp (vật liệu xây dựng, than đá, cao su,.) và hàng rời (cà phê, gạo), trên các tuyến đường trung bình và dài, không đòi hỏi thời gian giao hàng nhanh chóng. + Giao nhận hàng hóa bằng đường sông Giao nhận vận tải hàng hóa bằng đường sông còn được gọi là vận tải thủy nội địa, chuyên chở hàng hóa trong nước.
+ Giao nhận hàng hóa bằng đường sắt Vận chuyển đường sắt (Railways) được vận hành bởi các đầu máy và các toa xe. Vận chuyển đường sắt thích hợp với các loại hàng có trọng lượng lớn, khối lượng vận chuyển nhiều và cự li vận chuyển dài. + Giao nhận hàng hóa bằng đường bộ Là phương thức vận tải phổ biến nhất hiện nay, hàng hóa được chuyên chở bằng các loại phương tiện đường bộ khác nhau. Vận chuyển bằng đường bộ thích hợp vận chuyển hàng hóa có lưu lượng nhỏ, cự li vận chuyển ngắn và trung bình, hàng hóa mau hỏng và hàng hóa có nhu cầu tốc độ đưa hàng nhanh.
Vận chuyển đường bộ chủ yếu phục vụ chuyên chở nội địa, còn đối với vận tải hàng hóa quốc tế, vận tải đường bộ bị hạn chế rất nhiều. + Giao nhận hàng hóa bằng đường hàng không Vận tải đường hàng không sử dụng các loại máy bay để chuyên chở hàng hóa đến điểm đích. Vận tải hàng không là một ngành vận tải hiện đại. Vận chuyển đường hàng không thích hợp cho việc chuyển chở hàng hóa trị giá cao, yêu cầu vận chuyển nhanh, không thích hợp cho việc chuyên chở hàng hóa giá trị thấp, khối lượng lớn và cồng kềnh [16].
+ Giao nhận vận tải bằng đường ống 7 Vận tải bằng đường ống có chi phí cố định rất cao và chi phí biến đổi thấp nhất. Đây là con đường để vận chuyển chất lỏng và khí hóa lỏng (xăng, dầu, gas…). Chi phí vận hành không đáng kể và gần như không có hao hụt trên đường trừ trường hợp ống bị vỡ hoặc rò rỉ. Vận tải đường ống thường giới hạn do chi phí ban đầu lớn và thiết kế phức tạp.
Phương thức vận chuyển bằng đường ống khá đặc thù phục vụ cho các đối tượng đặc biệt như công ty đa quốc gia, công ty Nhà nước lớn. + Giao nhận hàng hóa kết hợp nhiều phương thức vận tải khác nhau còn được gọi là giao nhận vận tải đa phương thức. - Căn cứ vào tính chất của giao nhận: + Giao nhận chuyên nghiệp: hoạt động giao nhận của các tổ chức, công ty chuyên kinh doanh giao nhận theo sự ủy thác của khách hàng. + Giao nhận riêng: hoạt động giao nhận do người xuất nhập khẩu tự tổ chức.
- Căn cứ vào nghiệp vụ giao nhận: + Giao nhận thuần túy: hoạt động giao nhận chỉ gồm việc gửi hàng đi hoặc nhận hàng đến. + Giao nhận tổng hợp: ngoài giao nhận hàng hóa thuần túy còn bao gồm việc xếp dỡ, vận tải, bảo quản, lưu kho…[19]. Vai trò của người giao nhận - Môi giới hải quan Người giao nhận ban đầu chỉ làm thủ tục hải quan đối với hàng nhập khẩu như một môi giới hải quan. Sau đó mở rộng hoạt động phục vụ cả hàng xuất khẩu, chở hàng trong vận tải quốc tế, lưu cước với các hãng tàu theo sự ủy thác của người nhập khẩu hoặc người xuất khẩu theo quy định của hợp đồng mua bán.
Người giao nhận thay mặt cho người nhập khẩu, người nhập khẩu khai báo, làm thủ tục hải quan. - Đại lý 8 Trước đây, người giao nhận không đảm nhiệm việc chuyên chở mà chỉ như cầu nối giữa người gửi hàng và người chuyên chở như một đại lý. Người giao nhận nhận ủy thác từ chủ hàng hoặc người chuyên chở để tiến hành thực hiện các công việc khác nhau như giao hàng, nhận hàng, lập chứng từ, làm thủ tục hải quan …trên cơ sở của hợp đồng ủy thác. Khi là đại lý, người giao nhận sẽ nhận ủy thác từ chủ hàng thực hiện những công việc giao nhận hàng hóa xuất nhập khẩu, bảo vệ lợi ích của chủ hàng, làm trung gian giữa chủ hàng và người vận tải, người bán và người mua, người vận tải và người nhận hàng… Khi là đại lý, người giao nhận được hưởng hoa hồng và không chịu trách nhiệm về sự tổn thất của hàng hóa, chỉ chịu trách nhiệm về hành vi của mình chứ không chịu trách nhiệm về hành vi của chủ hàng cũng như hành vi của người làm thuê cho mình.
Cụ thể, người giao nhận sẽ phải chịu trách nhiệm về các công việc, cụ thể: + Giao hàng không đúng chỉ dẫn + Thiếu sót trong việc mua bảo hiểm hàng hóa mặc dù đã có hướng dẫn + Chở hàng đến sai nơi quy định + Thiếu sót khi làm thủ tục hải quan + Giao hàng cho người không phải là người nhận + Giao hàng không thu tiền của người nhận + Tái xuất không theo thủ tục cần thiết + Những thiệt hại về tài sản do chính người chuyên chở gây ra. - Chuyển tải và tiếp gửi hàng hóa Khi hàng hóa phải chuyển tải hoặc quá cảnh sang nước thứ ba, người giao nhận sẽ lo liệu thủ tục quá cảnh hoặc tổ chức chuyển tải hàng hóa từ phương tiện vận tải này sang phương tiện vận tải khác hoặc giao hàng đến tay người nhận. - Lưu kho hàng hóa 9 Trong trường hợp phải lưu kho hàng hóa trước khi xuất khẩu hoặc sau khi nhập khẩu người giao nhận sẽ lo liệu việc đó bằng phương tiện của mình hoặc thuê người khác phân phối hàng hóa nếu có yêu cầu. - Người gom hàng Dịch vụ gom hàng là không thể thiếu với lĩnh vực vận tải bằng container, biến các lô hàng lẻ thành hàng nguyên container giúp tận dụng sức chở của container đồng thời giảm thiểu cước vận tải và các phụ phí khác.
Khi là người gom hàng, người giao nhận có thể đóng vai trò như một người chuyên chở hoặc một đại lý. - Người chuyên chở Người giao nhận trực tiếp ký hợp đồng vận tải với chủ hàng và chịu trách nhiệm chuyên chở hàng hóa từ nơi gửi hàng đến nơi nhận hàng. Người giao nhận đóng vai trò là người thầu chuyên chở nếu ký hợp đồng mà không trực tiếp chuyên chở. Người giao nhận phải chịu trách nhiệm về hàng hóa trong suốt hành trình và có thể phát hành vận đơn [17].
Quyền lợi và trách nhiệm của người giao nhận thực hiện theo quy định của phương thức vận tải. Họ không chịu trách nhiệm về những hư hỏng, mất mát hàng hóa trong các trường hợp: + Do lỗi của khách hàng hoặc người được khách hàng ủy thác + Khách hàng đóng gói và ghi, ký mã hiệu không phù hợp + Do bản chất của hàng hóa + Các trường hợp bất khả kháng - Người kinh doanh vận tải đa phương thức Trường hợp người giao nhận cung cấp dịch vụ vận tải đi suốt hay còn gọi là vận tải từ cửa đến cửa thì người giao nhận đóng vai trò là người kinh doanh vận tải đa phương thức. Người kinh doanh vận tải đa phương thức thực chất là người chuyên chở và phải chịu trách nhiệm với hàng hóa.