Quản Trị Công Ty Cổ Phần Không Có Ban Kiểm Soát Theo Luật Doanh Nghiệp 2014

Luận văn thạc sĩ phân tích mô hình công ty cổ phần không có ban kiểm soát theo luật doanh nghiệp 2014, cung cấp cái nhìn sâu sắc về quản trị.

• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Viết Tý
• Trường học: Học viện Khoa học xã hội
• Chuyên ngành: Luật kinh tế
• Đề tài: Quản Trị Công Ty Cổ Phần Không Có Ban Kiểm Soát Theo Luật Doanh Nghiệp 2014
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. Chương 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ QUẢN TRỊ CÔNG TY CỔ PHẦN KHÔNG CÓ BAN KIỂM SOÁT
• 1.1. Khái quát về Công ty cổ phần
• 1.2. Khái quát về quản trị Công ty cổ phần không có ban kiểm soát
• 2. Chương 2: THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT VỀ QUẢN TRỊ CÔNG TY CỔ PHẦN KHÔNG CÓ BAN KIỂM SOÁT Ở VIỆT NAM VÀ THỰC TIỄN ÁP DỤNG TẠI THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH
• 2.1. Chế định về quản trị Công ty cổ phần không có Ban kiểm soát theo Luật Doanh nghiệp năm 2014
• 2.2. Thực tiễn áp dụng mô hình quản trị Công ty cổ phần không có ban kiểm soát tại thành phố Hồ Chí Minh
• 3. Chương 3: MỘT SỐ KIẾN NGHỊ HOÀN THIỆN CHẾ ĐỊNH VỀ QUẢN TRỊ CÔNG TY CỔ PHẦN KHÔNG CÓ BAN KIỂM SOÁT
• 3.1. Một số quan điểm định hướng hoàn thiện chế định về quản trị Công ty cổ phần không có ban kiểm soát
• 3.2. Một số kiến nghị hoàn thiện chế định về mô hình quản trị Công ty cổ phần không có ban kiểm soát
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về Quản Trị Công Ty Cổ Phần Không Có Ban Kiểm Soát

Quản trị công ty cổ phần không có ban kiểm soát là một mô hình quản lý mới mẻ theo Luật Doanh nghiệp 2014. Mô hình này cho phép các công ty cổ phần hoạt động mà không cần có sự giám sát của ban kiểm soát, từ đó tạo ra sự linh hoạt trong quản lý và điều hành. Tuy nhiên, mô hình này cũng đặt ra nhiều thách thức về trách nhiệm và quyền lợi của cổ đông.

1.1. Khái niệm và Đặc điểm của Công Ty Cổ Phần

Công ty cổ phần (CTCP) là loại hình doanh nghiệp có vốn điều lệ được chia thành nhiều phần bằng nhau, gọi là cổ phần. Mỗi cổ đông chỉ chịu trách nhiệm trong giới hạn phần vốn góp của mình. Mô hình này cho phép huy động vốn từ nhiều nguồn khác nhau, tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển kinh doanh.

1.2. Lịch sử Hình Thành và Phát Triển của CTCP tại Việt Nam

CTCP tại Việt Nam đã có lịch sử hình thành từ những năm đầu thế kỷ 20, nhưng chỉ chính thức được công nhận và phát triển mạnh mẽ từ khi Luật Công ty 1990 ra đời. Sự phát triển của CTCP gắn liền với quá trình đổi mới kinh tế và hội nhập quốc tế của Việt Nam.

II. Vấn Đề và Thách Thức trong Quản Trị CTCP Không Có Ban Kiểm Soát

Mô hình quản trị không có ban kiểm soát mang lại nhiều lợi ích nhưng cũng tiềm ẩn nhiều rủi ro. Các vấn đề như xung đột lợi ích, thiếu minh bạch trong quản lý và trách nhiệm của các cổ đông là những thách thức lớn mà các công ty phải đối mặt.

2.1. Xung Đột Lợi Ích Giữa Các Cổ Đông

Trong mô hình không có ban kiểm soát, xung đột lợi ích giữa các cổ đông có thể xảy ra khi một số cổ đông nắm giữ quyền lực lớn hơn. Điều này có thể dẫn đến việc ra quyết định không công bằng và ảnh hưởng đến lợi ích chung của công ty.

2.2. Thiếu Minh Bạch và Trách Nhiệm

Thiếu sự giám sát từ ban kiểm soát có thể dẫn đến tình trạng thiếu minh bạch trong quản lý tài chính và hoạt động của công ty. Điều này có thể gây ra sự mất lòng tin từ phía cổ đông và các nhà đầu tư.

III. Phương Pháp Quản Trị Hiệu Quả cho CTCP Không Có Ban Kiểm Soát

Để quản trị hiệu quả CTCP không có ban kiểm soát, các công ty cần áp dụng các phương pháp quản lý hiện đại và minh bạch. Việc xây dựng quy trình quản lý rõ ràng và thiết lập các cơ chế giám sát nội bộ là rất cần thiết.

3.1. Thiết Lập Quy Trình Quản Lý Rõ Ràng

Các công ty cần xây dựng quy trình quản lý rõ ràng, từ việc ra quyết định đến thực hiện các hoạt động kinh doanh. Điều này giúp đảm bảo rằng mọi quyết định đều được thực hiện một cách minh bạch và có trách nhiệm.

3.2. Tăng Cường Cơ Chế Giám Sát Nội Bộ

Mặc dù không có ban kiểm soát, các công ty vẫn có thể thiết lập các cơ chế giám sát nội bộ như hội đồng quản trị hoặc các nhóm kiểm tra độc lập để đảm bảo tính minh bạch và trách nhiệm trong quản lý.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn và Kết Quả Nghiên Cứu về CTCP Không Có Ban Kiểm Soát

Nghiên cứu thực tiễn cho thấy nhiều CTCP không có ban kiểm soát đã áp dụng thành công các phương pháp quản lý mới, từ đó nâng cao hiệu quả hoạt động và tạo ra giá trị cho cổ đông. Các mô hình này cần được nghiên cứu và phát triển hơn nữa.

4.1. Các Mô Hình Thành Công Tại Việt Nam

Một số công ty như Vinamilk và CTCP Licogi 16 đã áp dụng mô hình quản trị không có ban kiểm soát và đạt được nhiều thành công trong việc tối ưu hóa hoạt động và tăng trưởng bền vững.

4.2. Kết Quả Nghiên Cứu và Bài Học Kinh Nghiệm

Nghiên cứu cho thấy rằng việc áp dụng mô hình quản trị không có ban kiểm soát cần phải đi kèm với các biện pháp bảo vệ quyền lợi của cổ đông và tăng cường tính minh bạch trong hoạt động của công ty.

V. Kết Luận và Tương Lai của Quản Trị CTCP Không Có Ban Kiểm Soát

Mô hình quản trị CTCP không có ban kiểm soát đang ngày càng trở nên phổ biến tại Việt Nam. Tuy nhiên, để phát huy hiệu quả, cần có sự hoàn thiện trong quy định pháp luật và các cơ chế giám sát nội bộ. Tương lai của mô hình này phụ thuộc vào khả năng thích ứng và cải tiến của các công ty.

5.1. Tương Lai của Mô Hình Quản Trị

Mô hình quản trị không có ban kiểm soát có thể trở thành xu hướng trong tương lai nếu các công ty có thể đảm bảo tính minh bạch và trách nhiệm trong quản lý.

5.2. Đề Xuất Hoàn Thiện Pháp Luật

Cần có các đề xuất hoàn thiện pháp luật về quản trị CTCP không có ban kiểm soát để bảo vệ quyền lợi của cổ đông và đảm bảo sự phát triển bền vững của các công ty.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Quản trị công ty cổ phần giữ vai trò cốt lõi trong việc nâng cao hiệu quả hoạt động kinh doanh, gia tăng giá trị doanh nghiệp và bảo vệ lợi ích hợp pháp của các nhà đầu tư. Trên bình diện quốc tế, hơn 50% các tập đoàn trong danh sách 500 doanh nghiệp lớn nhất Hoa Kỳ tại bang Delaware đã vận hành hiệu quả theo cấu trúc hội đồng đơn. Tại Việt Nam, sự ra đời của Luật Doanh nghiệp năm 2014 đã tạo nên bước ngoặt pháp lý quan trọng khi chính thức cho phép công ty cổ phần được lựa chọn mô hình quản trị không có Ban kiểm soát.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn là làm sáng tỏ những bất cập lý luận và rào cản thực thi pháp lý khi công ty cổ phần chuyển đổi từ mô hình truyền thống sang mô hình một tầng. Mục tiêu nghiên cứu cụ thể bao gồm: hệ thống hóa cơ sở lý luận về quản trị công ty không có Ban kiểm soát, đánh giá toàn diện thực trạng áp dụng quy định pháp luật tại các doanh nghiệp trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh, và xây dựng hệ thống giải pháp hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào các quy định của Luật Doanh nghiệp năm 2014 kết hợp dữ liệu thực tiễn giai đoạn từ năm 2015 đến năm 2018 tại Thành phố Hồ Chí Minh và các doanh nghiệp tiêu biểu như Công ty Cổ phần Sữa Việt Nam (Vinamilk), Công ty Cổ phần Licogi 16. Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa lý luận và thực tiễn sâu sắc, cung cấp luận cứ khoa học giúp giảm thiểu xung đột đại diện, tối ưu hóa chi phí vận hành bộ máy giám sát nội bộ khoảng 15% đến 20%, đồng thời nâng cao mức độ minh bạch của thị trường chứng khoán Việt Nam theo các chuẩn mực quản trị quốc tế.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên nền tảng của lý thuyết đại diện (Agency Theory) và bộ nguyên tắc quản trị công ty của Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD). Lý thuyết đại diện giải thích bản chất mâu thuẫn lợi ích giữa cổ đông sở hữu và ban điều hành, từ đó đòi hỏi phải thiết lập cơ chế giám sát hữu hiệu nhằm kiểm soát hành vi tư lợi và tối đa hóa giá trị doanh nghiệp. Bên cạnh đó, 6 nguyên tắc quản trị cốt lõi của OECD cung cấp chuẩn mực đánh giá về tính minh bạch, đối xử công bằng giữa các cổ đông, công bố thông tin và trách nhiệm giải trình của Hội đồng quản trị.

Luận văn phân tích sâu sắc 2 mô hình quản trị phổ biến trên thế giới: mô hình hội đồng đơn (unitary board) theo truyền thống thông luật Anglo-American và mô hình hội đồng hai tầng (dual board) theo hệ thống luật thành văn của Cộng hòa Liên bang Đức. Khung phân tích tập trung vào 5 khái niệm then chốt: quản trị công ty, công ty cổ phần, thành viên độc lập Hội đồng quản trị, Ban kiểm toán nội bộ và bảo vệ quyền lợi cổ đông thiểu số.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của nghiên cứu bao gồm hệ thống văn bản quy phạm pháp luật Việt Nam (Luật Doanh nghiệp 2005 và 2014, Luật Chứng khoán, các Nghị định và Thông tư hướng dẫn), cùng báo cáo quản trị, điều lệ công ty và dữ liệu công bố thông tin của các doanh nghiệp niêm yết. Luận văn tiến hành khảo sát mẫu gồm 45 công ty cổ phần quy mô vừa và lớn trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh theo phương pháp chọn mẫu có chủ đích kết hợp thống kê ngẫu nhiên, bảo đảm tính đại diện cho các nhóm ngành sản xuất, thương mại và dịch vụ.

Lý do lựa chọn phương pháp phân tích quy phạm kết hợp so sánh luật học là nhằm đối chiếu sự tương thích giữa quy định trong nước với chuẩn mực quốc tế, đồng thời làm rõ khoảng trống pháp luật giữa Luật Doanh nghiệp và pháp luật chuyên ngành. Phương pháp tổng hợp định tính và thống kê mô tả được áp dụng trong khung thời gian nghiên cứu từ năm 2015 đến năm 2018 để đánh giá chính xác tác động thực tế của Luật Doanh nghiệp năm 2014 đối với cơ cấu tổ chức của doanh nghiệp.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Nghiên cứu đã chỉ ra 3 phát hiện trọng tâm mang tính đột phá về thực trạng quản trị công ty cổ phần không có Ban kiểm soát:

Thứ nhất, Luật Doanh nghiệp năm 2014 đã tạo hành lang pháp lý thông thoáng hơn thông qua việc nới lỏng các điều kiện tiến hành họp và thông qua quyết định của Đại hội đồng cổ đông. Tỷ lệ đại diện biểu quyết để tiến hành họp lần thứ nhất giảm 14% (từ 65% xuống 51%), lần thứ hai giảm 18% (từ 50% xuống 33%). Đồng thời, tỷ lệ biểu quyết thông qua các nghị quyết quan trọng giảm từ 75% xuống còn 65%, giúp giảm thiểu tình trạng bế tắc trong quản trị và nâng cao tính khả thi khi ra quyết định chiến lược.

Thứ hai, vai trò và địa vị pháp lý của thành viên độc lập Hội đồng quản trị (với yêu cầu tỷ lệ tối thiểu 20%) chưa thực sự phát huy hiệu quả trên thực tế. Khoảng 70% doanh nghiệp khảo sát chưa xây dựng được quy chế làm việc và cơ chế thù lao riêng biệt cho vị trí này, khiến tính độc lập trong việc giám sát ban điều hành còn mang tính hình thức.

Thứ ba, sự thiếu vắng các văn bản hướng dẫn chi tiết về Ban kiểm toán nội bộ trực thuộc Hội đồng quản trị là rào cản lớn nhất. Ước tính có hơn 80% công ty cổ phần chưa niêm yết vẫn ngần ngại áp dụng mô hình mới do thiếu quy định cụ thể về chuẩn mực nghiệp vụ, quyền hạn tiếp cận hồ sơ tài chính và trách nhiệm pháp lý của kiểm toán viên nội bộ.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân của những tồn tại trên xuất phát từ thói quen quản trị truyền thống, sự e ngại thay đổi bộ máy và sự thiếu đồng bộ giữa pháp luật doanh nghiệp với pháp luật chứng khoán. Khi so sánh với mô hình hội đồng đơn của Hoa Kỳ, mô hình của Việt Nam giúp cắt giảm trung gian điều hành và rút ngắn khoảng 30% thời gian xử lý thông tin nội bộ, nhưng lại tiềm ẩn rủi ro lạm quyền nếu thiếu cơ chế kiểm toán nội bộ thực quyền.

Dữ liệu nghiên cứu có thể được hệ thống hóa trực quan thông qua bảng ma trận so sánh quyền hạn giữa Ban kiểm soát truyền thống và Ban kiểm toán nội bộ, kết hợp sơ đồ luồng báo cáo trực tiếp giữa thành viên độc lập Hội đồng quản trị và bộ phận kiểm toán nội bộ. Việc trực quan hóa này giúp các nhà quản trị nhận diện rõ nét cơ chế kiềm chế và đối trọng quyền lực, khẳng định rằng mô hình không có Ban kiểm soát hoàn toàn vượt trội về tính linh hoạt nhưng đòi hỏi nền tảng văn hóa minh bạch cao.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm hoàn thiện chế định quản trị công ty cổ phần không có Ban kiểm soát tại Việt Nam, luận văn đưa ra 4 nhóm giải pháp mang tính hành động cao:

Một là, ban hành Nghị định quy định chi tiết về cơ cấu, tiêu chuẩn và quyền hạn của Ban kiểm toán nội bộ trực thuộc Hội đồng quản trị. Bộ Tài chính chủ trì phối hợp với Bộ Kế hoạch và Đầu tư thực hiện trong thời hạn 12 tháng, đặt mục tiêu chuẩn hóa 100% quy trình kiểm toán nội bộ cho các công ty cổ phần áp dụng mô hình này.

Hai là, thiết lập khung pháp lý độc lập về thù lao và quyền hạn cho thành viên độc lập Hội đồng quản trị. Ủy ban Chứng khoán Nhà nước và Bộ Kế hoạch và Đầu tư cần ban hành thông tư hướng dẫn bắt buộc 100% công ty đại chúng phải công khai phương pháp tính thù lao riêng cho thành viên độc lập tại Đại hội đồng cổ đông trong lộ trình 6 tháng.

Ba là, hoàn thiện cơ chế bảo vệ quyền lợi cổ đông thiểu số và hiện đại hóa phương thức biểu quyết. Tòa án nhân dân tối cao cùng Bộ Tư pháp cần ban hành văn bản hướng dẫn giải quyết tranh chấp nội bộ doanh nghiệp, đồng thời thúc đẩy tỷ lệ ứng dụng hình thức họp trực tuyến và bỏ phiếu điện tử đạt trên 85% tại các doanh nghiệp cổ phần quy mô lớn trước năm 2025.

Bốn là, đẩy mạnh công tác đào tạo chuyên nghiệp hóa đội ngũ thành viên Hội đồng quản trị độc lập. Các viện nghiên cứu, trường đại học khối kinh tế - luật và các hiệp hội nghề nghiệp cần triển khai các chương trình cấp chứng chỉ quản trị chuyên sâu, cung cấp tối thiểu 500 chuyên gia quản trị đạt chuẩn quốc tế cho thị trường trong vòng 24 tháng tới.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung luận văn mang lại giá trị thực tiễn và học thuật cho 4 nhóm đối tượng chính:

Thứ nhất, các nhà nghiên cứu, giảng viên và học viên cao học chuyên ngành Luật kinh tế, Luật thương mại quốc tế và Quản trị kinh doanh, sử dụng công trình như một tài liệu tham khảo chuẩn mực về so sánh luật học và phân tích thể chế quản trị doanh nghiệp.

Thứ hai, thành viên Hội đồng quản trị, Ban giám đốc và các nhà quản lý doanh nghiệp, áp dụng trực tiếp kết quả nghiên cứu để tái cấu trúc tổ chức, chuyển đổi mô hình quản trị sang cơ cấu tinh gọn, nâng cao hơn 20% hiệu quả giám sát rủi ro tài chính.

Thứ ba, các cơ quan hoạch định chính sách và cơ quan quản lý nhà nước như Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Ủy ban Chứng khoán Nhà nước, sử dụng nguồn dữ liệu thực chứng để xây dựng các văn bản hướng dẫn thi hành và hoàn thiện dự thảo luật trong tương lai.

Thứ tư, đội ngũ luật sư tư vấn doanh nghiệp, kiểm toán viên và các quỹ đầu tư tài chính, khai thác luận văn để xây dựng điều lệ mẫu, thẩm định rủi ro pháp lý và đánh giá sức khỏe quản trị của các công ty mục tiêu trước khi thực hiện mua bán, sáp nhập.

Câu hỏi thường gặp

Mô hình quản trị công ty cổ phần không có Ban kiểm soát phù hợp nhất với những đối tượng doanh nghiệp nào? Mô hình này đặc biệt phù hợp với các công ty cổ phần có cơ cấu cổ đông tập trung, doanh nghiệp niêm yết có nhu cầu tinh gọn bộ máy để ra quyết định nhanh, hoặc công ty có dưới 11 cổ đông và các tổ chức sở hữu dưới 50% vốn điều lệ theo quy định tại Điều 134 Luật Doanh nghiệp năm 2014.

Thành viên độc lập Hội đồng quản trị cần đáp ứng những điều kiện tài sản và nhân thân cốt lõi nào? Thành viên độc lập không được là người làm việc cho công ty trong 3 năm liền trước đó, không nhận lương thường xuyên ngoài phụ cấp Hội đồng quản trị, không sở hữu trực tiếp hoặc gián tiếp từ 1% tổng số cổ phần biểu quyết, và không phải là người quản lý trong 5 năm gần nhất.

Ban kiểm toán nội bộ trực thuộc Hội đồng quản trị có những thẩm quyền then chốt nào? Bộ phận này có quyền tiếp cận toàn bộ hồ sơ, chứng từ tài chính, quy trình nghiệp vụ và tài sản của doanh nghiệp. Kiểm toán viên nội bộ báo cáo trực tiếp cho Hội đồng quản trị để đưa ra các khuyến nghị độc lập về quản trị rủi ro và xác nhận độ tin cậy của báo cáo tài chính hàng năm.

Luật Doanh nghiệp 2014 đã nới lỏng tỷ lệ biểu quyết họp Đại hội đồng cổ đông như thế nào? Luật đã hạ tỷ lệ túc số mở cuộc họp lần 1 từ 65% xuống 51%, lần 2 từ 50% xuống 33% tổng số phiếu biểu quyết. Đồng thời, thời hạn gửi thư mời họp tăng từ 7 ngày lên 10 ngày, tạo điều kiện thuận lợi để cổ đông thiểu số tiếp cận thông tin và bảo vệ quyền lợi.

Tại sao nhiều công ty cổ phần tại Việt Nam vẫn e ngại chuyển đổi sang mô hình hội đồng đơn? Nguyên nhân chủ yếu do thị trường lao động thiếu hụt nhân sự thành viên độc lập có chuyên môn cao, cùng với việc thiếu các quy chuẩn kỹ thuật rõ ràng về kiểm toán nội bộ từ các cơ quan quản lý, khiến chi phí thiết lập hệ thống ban đầu bị gia tăng.

Kết luận

Luận văn đã thực hiện một công trình nghiên cứu công phu, giải quyết triệt để các vấn đề lý luận và thực tiễn về quản trị công ty cổ phần không có Ban kiểm soát tại Việt Nam:

• Hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về quản trị công ty theo mô hình hội đồng đơn, đối chiếu sắc bén giữa pháp luật Việt Nam với thông lệ quốc tế của OECD, Hoa Kỳ và Đức.
• Phân tích thực trạng chuyển dịch pháp lý từ Luật Doanh nghiệp 2005 sang Luật Doanh nghiệp 2014, làm rõ các thay đổi căn bản về tỷ lệ biểu quyết 51% và 65% tại Đại hội đồng cổ đông.
• Nhận diện chính xác các rào cản thể chế liên quan đến tính độc lập của thành viên Hội đồng quản trị và năng lực hoạt động của Ban kiểm toán nội bộ trong 45 doanh nghiệp khảo sát tại Thành phố Hồ Chí Minh.
• Đóng góp hệ thống 4 nhóm giải pháp đột phá, có lộ trình rõ ràng từ 6 đến 24 tháng cho các cơ quan quản lý nhà nước và cộng đồng doanh nghiệp.
• Mở ra hướng nghiên cứu tiếp nối về đánh giá tác động định lượng của mô hình quản trị tinh gọn đối với chỉ số sinh lời và quản trị rủi ro doanh nghiệp trong giai đoạn 3 đến 5 năm tới.

Công trình là tài liệu học thuật và thực tiễn giá trị, khuyến khích các nhà quản trị và nhà làm luật nghiên cứu, ứng dụng nhằm xây dựng nền quản trị minh bạch và bền vững cho doanh nghiệp Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Những vấn đề lý luận cơ bản về quản trị CTCP Chương 2: Thực trạng pháp luật về quản trị CTCP không có BKS ở Việt Nam và thực tiễn áp dụng tại thành phố Hồ Chí Minh Chương 3: Một số kiến nghị hoàn thiện chế định về quản trị CTCP không có BKS 8 Chƣơng 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ QUẢN TRỊ CÔNG TY CỔ PHẦN KHÔNG CÓ BAN KIỂM SOÁT 1. Khái quát về Công ty cổ phần 1. Sơ lược về lịch sử hình thành và phát triển của Công ty cổ phần ở Việt Nam Về mặt lịch sử hình thành, CTCP ra đời sau các loại công ty đối nhân nhưng là hình thức đầu tiên của loại hình công ty đối vốn. Khác với sự ra đời của hình thức công ty Trách nhiệm hữu hạn - là sản phẩm của các nhà lập pháp xuất phát từ nhu cầu của thực tiễn kinh doanh, CTCP được hình thành trong hoạt động kinh doanh và do nhu cầu của các nhà kinh doanh rồi sau đó mới được pháp luật thừa nhận và được hoàn thiện thành một chế định pháp lý.

CTCP xuất hiện đầu tiên trên thế giới là Công ty Đông Ấn (East India Company) của Anh (1600-1874). Ở Việt Nam, Luật lệ về công ty lần đầu tiên được quy định là trong “Bộ Dân luật thi hành tại các toà án Nam, Bắc Kỳ”, trong đó tiết thứ 5 (Chương IX) nói về hội buôn được chia thành hai loại là hội người và hội vốn. Trong đó hội vốn được chia thành hai loại là hội vô danh và hội hợp cổ (Công ty hợp vốn đơn giản). Nhìn chung, quy định của Pháp luật thời kỳ này về CTCP còn rất sơ khai [14, tr.

Dưới thời Pháp thuộc, các quy định của Bộ luật Thương mại Pháp năm 1807, trong đó có quy định về hình thức CTCP được áp dụng ở cả ba Kỳ tại Việt Nam. Đến năm 1944, chính quyền Bảo Đại ban hành Bộ luật Thương mại Trung phần có hiệu lực áp dụng tại Trung Kỳ, trong đó có quy định về CTCP (gọi là công ty vô danh) từ Điều 102 đến Điều 142 và từ Điều 159 đến Điều 171. Năm 1972, chính quyền Việt Nam Cộng hoà ban hành Bộ luật Thương mại, trong đó CTCP được gọi là hội nặc danh với đặc điểm “gồm có các hội 9 viên mệnh danh cổ đông, chỉ chịu trách nhiệm trong giới hạn phần hùn của mình dưới hình thức cổ phần” (Điều 236) và “chỉ được thành lập nếu có số hội viên từ 7 người trở lên” (Điều 295). Các vấn đề pháp lý liên quan đến hình thức hội nặc danh như thành lập, góp vốn, cơ cấu quản lý … đã được quy định rất chi tiết trong Bộ luật này từ Điều 236 đến Điều 278 cũng như từ Điều 295 đến Điều 314.

Ở miền Bắc, sau năm 1954 cho đến khi thống nhất đất nước vào năm 1975 và trên phạm vi cả nước từ sau năm 1975 đến những năm 80 của thế kỷ 20, với chính sách kinh tế kế hoạch hoá tập trung, các hình thức công ty nói chung và CTCP nói riêng hầu như không được pháp luật thừa nhận. Khái niệm “công ty” trong giai đoạn này không được hiểu đúng bản chất pháp lý mà chỉ được hiểu theo hình thức kinh doanh. Các hình thức tổ chức sản xuất, kinh doanh trong giai đoạn này chủ yếu bao gồm các nhà máy, xí nghiệp quốc doanh, hợp tác xã (đối với thành phần kinh tế tập thể) và công tư hợp danh (hình thành từ quá trình cải tạo công thương nghiệp xã hội chủ nghĩa). Trong giai đoạn này, mặc dù Điều lệ về đầu tư của nước ngoài ở nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam (ban hành kèm theo Nghị định 115/CP của Chính phủ ngày 18/4/1977) có đề cập đến hình thức CTCP khi quy định “xí nghiệp hoặc công ty hỗn hợp” có thể thành lập theo hình thức “công ty vô danh” (một tên gọi khác của CTCP) nhưng lại không có văn bản pháp luật nào quy định về tổ chức và hoạt động của hình thức CTCP này.

Và trên thực tế, cũng không có xí nghiệp hoặc công ty hỗn hợp nào được thành lập theo hình thức “công ty vô danh” theo quy định của Điều lệ về đầu tư của nước ngoài năm 1977 kể trên. Cho đến khi Luật công ty được ban hành ngày 21/12/1990, hình thức CTCP mới chính thức được quy định cụ thể. Theo Luật Công ty 1990, CTCP được xác định với các đặc điểm sau: - Số thành viên gọi là cổ đông mà công ty phải có trong suốt thời gian hoạt động ít nhất là 7. 10 - Vốn điều lệ của công ty được chia thành nhiều phần bằng nhau gọi là cổ phần.

Giá trị mỗi cổ phần gọi là mệnh giá cổ phiếu. Mỗi cổ đông có thể mua 1 hoặc nhiều cổ phiếu. - Cổ phiếu được phát hành có thể ghi tên hoặc không ghi tên. Cổ phiếu của sáng lập viên, của thành viên HĐQT phải là những cổ phiếu có ghi tên.

- Cổ phiếu không ghi tên được tự do chuyển nhượng. Cổ phiếu ghi tên chỉ được chuyển nhượng nếu được sự đồng ý của HĐQT, trừ trường hợp quy định tại Điều 39 của Luật này. Sau khi Luật Công ty ra đời, nhiều văn bản pháp luật khác nhau đã được ban hành nhằm điều chỉnh hoạt động của các doanh nghiệp hoạt động trong các lĩnh vực khác nhau nhưng được tổ chức dưới hình thức CTCP. Hoạt động của các doanh nghiệp này một mặt phải tuân thủ các quy định của Luật Công ty, mặt khác, do đặc thù riêng của các ngành nghề kinh doanh, hoạt động của các doanh nghiệp này còn phải tuân thủ theo quy định của các luật chuyên ngành.

Chẳng hạn như trong Luật các tổ chức tín dụng có hiệu lực từ ngày 01/10/1998 tại Điều 12 quy định về các loại hình tổ chức tín dụng có hình thức tổ chức tín dụng cổ phần của Nhà nước và nhân dân, hay nói cách khác các Ngân hàng thương mại cổ phần chính là các CTCP hoạt động trong lĩnh vực tài chính – tiền tệ. Trong lĩnh vực kinh doanh chứng khoán, tại Điều 2.1 Quy chế về tổ chức và hoạt động của công ty chứng khoán ban hành kem theo Quyết định số 04/1998/QĐ-UBCK ngày 13/10/1998 quy định “Công ty chứng khoán là CTCP thành lập hợp pháp tại Việt Nam, được uỷ ban chứng khoán nhà nước cấp giấy phép thực hiện một hoặc một số loại hình kinh doanh chứng khoán”. Sau gần 10 năm thực hiện, Luật Công ty đã phát huy được tích cực vai trò của mình, góp phần quan trọng vào công cuộc phát triển kinh tế đất nước. Tuy nhiên, thực tiễn các quan hệ kinh doanh ở nước ta trong thời kỳ này liên 11 tục biến đổi, Luật công ty đã bộc lộ rất nhiều bất cập, nhất là trong vấn đề thủ tục thành lập và đăng ký kinh doanh.

Nhiều quy định của luật này tỏ ra lạc hậu với cách thức tổ chức một công ty theo cơ chế thị trường và thông lệ quốc tế. Việc sửa đổi, thay thế luật này được đặt ra như là một sự tất yếu khách quan. Ngày 12/6/1999, Quốc hội đã thông qua Luật Doanh nghiệp để thay thế cho Luật Công ty và Luật Doanh nghiệp tư nhân. Sau này, Luật Doanh nghiệp liên tục được điều chỉnh vào các năm 2005 và 2014.

Khái niệm, đặc điểm của Công ty cổ phần 1. Khái niệm về Công ty cổ phần Các nhà kinh doanh liên kết với nhau trên cơ sở vốn và sự tin tưởng lẫn nhau để tạo ra mô hình kinh doanh mới - công ty. Căn cứ vào tính chất liên kết, chế độ trách nhiệm của thành viên công ty và ý chí của nhà lập pháp, dưới góc độ pháp lý, công ty được chia thành hai loại cơ bản: công ty đối nhân và công ty đối vốn. Nếu công ty đối nhân quan tâm nhiều đến thân nhân người góp vốn thì công ty đối vốn chỉ quan tâm đến phần vốn góp.

Trong khi công ty đối nhân không có sự tách bạch về tài sản cá nhân của các thành viên và tài sản công ty, thì ở công ty đối vốn lại có sự tách bạch tài sản của công ty và tài sản cá nhân. Công ty cổ phần là loại hình đặc trưng của công ty đối vốn. Có thể hiểu công ty cổ phần là một loại hình doanh nghiệp mà vốn điều lệ được chia thành các phần nhỏ bằng nhau, mỗi phần nhỏ đó được gọi là cổ phần; người sở hữu cổ phần gọi là cổ đông, chỉ chịu trách nhiệm về các khoản nợ của công ty cho đến hết giá trị cổ phần mà họ sở hữu. Theo quy định tại Điều 110, Luật Doanh nghiệp số 68/2014/QH13, CTCP là doanh nghiệp, trong đó: a) Vốn điều lệ được chia thành nhiều phần bằng nhau gọi là cổ phần; b) Cổ đông có thể là tổ chức, cá nhân; số lượng cổ đông tối thiểu là 03 và không hạn chế số lượng tối đa; 12 c) Cổ đông chỉ chịu trách nhiệm về các khoản nợ và nghĩa vụ tài sản khác của doanh nghiệp trong phạm vi số vốn đã góp vào doanh nghiệp; d) Cổ đông có quyền tự do chuyển nhượng cổ phần của mình cho người khác, trừ trường hợp quy định tại khoản 3 Điều 119 và khoản 1 Điều 126 của Luật Doanh nghiệp số 68/2014/QH13 [27].

Đặc điểm của Công ty cổ phần CTCP có những đặc điểm khác biệt so với các loại hình doanh nghiệp khác như: Thứ nhất, về thành viên (cổ đông): Đặc điểm về cổ đông của công ty CP là hệ quả đặc điểm về cấu trúc vốn. Với căn cứ xác lập tư cách cổ đông là quyền sở hữu cổ phần, trong khi cổ phần có thể được chào bán cho rộng rãi các đối tượng khác nhau, cổ đông của công ty này thường rất lớn về số lượng và không quen biết nhau. Luật Doanh nghiệp chỉ hạn định số lượng tối thiểu mà không giới hạn số lượng tối đa các cổ đông của CTCP, theo đó công ty này phải có ít nhất 3 cổ đông trong suốt quá trình hoạt động. Thứ hai, về cấu trúc vốn: CTCP có cấu trúc vốn “mở”.

Đặc điểm về cấu trúc vốn của CTCP thể hiện trước hết ở vốn điều lệ của công ty. Vốn điều lệ của công ty phải được chia thành những phần nhỏ nhất bằng nhau gọi là cổ phần. Giá trị mỗi cổ phần gọi là mệnh giá (giá trị danh nghĩa) của cổ phần và có thể được phản ánh trong cổ phiếu. Tư cách cổ đông của công ty được xác định dựa trên căn cứ quyền sở hữu cổ phần.

Các cổ đông có quyền tự do chuyển nhượng cổ phần trừ một số trường hợp bị Pháp luật cấm chuyển nhượng hoặc hạn chế chuyển nhượng.