Chương 1 Quan niệm nghệ thuật về con người của Nguyễn Minh Châu qua Di cảo 1. Quan niệm nghệ thuật về con người Trong lịch sử nghiên cứu văn học Việt Nam, bên cạnh các khái niệm như: phương pháp sáng tạo, phong cách nghệ thuật, tiến trình văn học, quan điểm lịch sử, hình tượng, thi pháp…thì quan niệm nghệ thuật về con người là một khái niệm luôn được giới nghiên cứu lý luận văn học quan tâm. Quan niệm nghệ thuật về con người là một vấn đề rất quan trọng của sáng tạo nghệ thuật, nếu không có quan niệm nghệ thuật về con người thì sẽ không có tác phẩm nghệ thuật. Trước đây, trong giới lý luận văn học Nga đã có nhiều tác giả ứng dụng khái niệm này để khảo sát các nền văn học trên thế giới như: P.Giulinxki… Ở Việt Nam vấn đề này được lưu ý như là một công cụ đắc lực cho việc khám phá thế giới nghệ thuật của nhà văn.
Bởi lẽ, để sáng tạo một tác phẩm văn học, nhà văn phải có quan niệm về con người và cuộc sống qua góc nhìn nghệ thuật như một điều kiện không thể thiếu. Quan niệm về con người chính là cơ sở chi phối những nguyên tắc chiếm lĩnh, cắt nghĩa hiện thực đời sống của nhà văn. Quan niệm nghệ thuật về con người luôn hướng vào con người trong mọi chiều sâu của nó, cho nên đây là tiêu chuẩn quan trọng nhất để đánh giá giá trị nhân văn vốn có của văn học. Nghệ sĩ là người suy nghĩ về con người, cho con người, nêu ra những tư tưởng mới để hiểu về con người, do đó càng khám phá nhiều 11 quan niệm nghệ thuật về con người thì càng đi sâu vào thực chất sáng tạo của họ, càng đánh giá đúng thành tựu của họ.1 Khái niệm quan niệm nghệ thuật về con người Quan niệm nghệ thuật về con người là một khái niệm khá phức tạp và đã có nhiều cách hiểu khác nhau.
Tìm hiểu khái niệm quan niệm nghệ thuật trong nghiên cứu văn học Xô Viết, G.Trần Đình Sử cho rằng: quan niệm nghệ thuật là một phạm trù nghệ thuật học, nó gắn bó với quan niệm thế giới quan, triết học, xã hội học về con người và thế giới nói chung, nhưng tự bản thân nó đã là một “ý thức hệ” đặc biệt gắn liền với miêu tả nghệ thuật. đã đưa ra khái niệm được được nhiều người tán thành hơn cả: Quan niệm nghệ thuật về con người là sự lý giải, cắt nghĩa, sự cảm thấy con người đã được hóa thân thành các nguyên tắc, phuơng tiện, biện pháp hình thức thể hiện con người trong văn học, tạo nên giá trị nghệ thuật và thẩm mỹ cho các hình tượng nhân vật trong đó [93-tr. Như vậy, cái thúc đẩy sức sáng tạo nghệ thuật chính là quan niệm nghệ thuật về cuộc đời và đặc biệt là về con người, thể hiện sự thống nhất giữa hiện thực được phản ánh và năng lực cắt nghĩa, lý giải nghệ thuật của nhà văn. Ứng với một quan niệm về cuộc đời và con người là một thế giới nghệ thuật tồn tại ngay trong khám phá của nhà văn.
Trên cơ sở quan niệm nghệ thuật đã hình thành trước trong tư duy, trong cảm xúc, tác giả có thể lựa chọn và xây dựng những hình tượng nghệ thuật khác nhau. Và mỗi hình tượng nghệ thuật như vậy trong những tác phẩm khác nhau của cùng một tác giả lại gặp nhau ở cùng một điểm dưới sự chỉ đạo của quan niệm nghệ thuật của tác giả. Mỗi nhà văn lớn đều có một quan niệm nghệ thuật về con người của riêng mình. Quan niệm nghệ thuật về con người tất nhiên cũng mang dấu ấn sáng tạo của cá tính nhà văn, gắn liền với cái nhìn của họ.
Nhà văn quan niệm về con người như thế nào thì sẽ lựa chọn các phương tiện nghệ thuật thể hiện phù hợp như thế. Nguyên tắc cắt nghĩa, lý giải tính qui luật số phận con người của nhà văn đã phản ánh trình độ tư duy nghệ thuật, vai trò sáng tạo của họ 12 trong dòng chảy của văn học dân tộc. Điều này chi phối quá trình thai nghén tác phẩm và phong cách nghệ thuật của nhà văn, đồng thời giúp độc giả xác định được mức độ chiếm lĩnh con người của hình tượng văn học và sự đóng góp tích cực của hình tượng văn học đó vào lịch sử văn học cũng như vào sự phát triển nhân cách con người. Với đặc trưng phản ánh cuộc sống bằng hình tượng cảm quan sinh động và cụ thể, mang dấu ấn chủ quan của người nghệ sĩ, văn học là tấm gương phản chiếu xã hội, là sản phẩm của sự nhận thức thẩm mỹ của chủ thể sáng tạo.
Hình tượng nghệ thuật chỉ có giá trị khi nghệ sĩ dùng nó để miêu tả và bảo vệ cái đẹp, lên án cái xấu, tác động đến cảm xúc của công chúng, định hướng thẩm mỹ và định hướng nhân cách cho công chúng. Với ý nghĩa đó, văn học là một phương tiện quan trọng, dùng ảnh hưởng của nó hướng con người đến Chân, Thiện, Mỹ. Song để ảnh hưởng đến mức cao nhất, văn học không thể tác động một cách chung chung, trừu tượng mà cần tạo nên những kinh nghiệm, những tấm gương về tư cách người…Arixtốt đề cao sự thanh lọc hóa tâm hồn của con người, J.Locke nói đến sự phản tỉnh, Hêghen đề cập quá trình tự nhân đôi của con người qua tác động của thế giới nghệ thuật. Con người trong sự miêu tả của nhà văn là một trong những tâm điểm mà qua đó quan niệm nghệ thuật của nhà văn được thể hiện sáng rõ nhất.
Quan niệm về con người chính đánh dấu trình độ tư duy của nghệ thuật của tác giả. Bởi vậy, để đánh giá những đóng góp, những thành công của một tác giả không thể không tìm hiểu quan niệm nghệ thuật về con người của tác giả đó. Quan niệm nghệ thuật về con người trong văn học viết về đề tài chiến tranh 1945-1975 và sau 1975 Chiến tranh là một bi kịch khủng khiếp đối với con người, nhưng đồng thời như một thứ lửa thử vàng, nó khơi dậy và làm con người phát lộ những đức tính cao đẹp nhất, như lòng yêu nước, sự quả cảm, đức hy sinh. Nó cũng là dịp để cộng đồng gắn kết với nhau trong cuộc chiến đấu chung.
Bởi vậy, 13 chiến tranh đã trở thành một đề tài lớn trong văn học Việt Nam từ xưa đến nay. Sự hiện diện của đề tài này trong văn chương chính là sự phản ánh sinh động nhất bức tranh hiện thực cuộc sống trong những giai đoạn lịch sử đặc biệt của dân tộc. Hoàn cảnh lịch sử này đã tác động tới việc hình thành quan niệm nghệ thuật về cuộc đời và con người của các nhà văn viết về chiến tranh - trong đó có Nguyễn Minh Châu. Văn học 1945-1975 chủ yếu quan tâm đến con người công dân, con người chính trị, rất ít để ý đến đời sống riêng tư của mỗi cá nhân- nếu có cũng chỉ ở góc độ tình cảm đồng bào, đồng chí.
Trong chiến tranh, con người tìm thấy ý nghĩa của cuộc sống gắn liền với Tổ quốc, nhân dân và hướng về tương lai tươi sáng. Văn chương viết về chiến tranh tập trung đề cập đến con người quần chúng, con người cộng đồng và con người phi thường sẵn lòng hy sinh quyền lợi cá nhân để hoàn thành nghĩa vụ và trách nhiệm công dân. Cá nhân trong văn học viết về đề tài chiến tranh chỉ tìm thấy ý nghĩa thực sự của cuộc đời khi bước từ phạm vi gia đình ra phạm vi xã hội và sẽ không tồn tại nếu chỉ vì những khát vọng - kể cả những khát vọng nhiều khi rất chính đáng- chỉ cho riêng bản thân mình. Những con người như Lữ, Khuê (Dấu chân người lính ); Đông, Quỳnh, Tú (Vùng trời); Mẫn, Thiêm ( Mẫn và tôi ) ….là những hình ảnh tiêu biểu cho vẻ đẹp của con người trong văn học viết về chiến tranh giai đoạn 1945-1975.
Chú trọng miêu tả con người tiêu biểu cho số phận chung của cả cộng đồng dân tộc, kết tinh những phẩm chất cao đẹp của cả cộng đồng, văn học viết về chiến tranh đã tạo ra một bước ngoặt mới trong việc khám phá đời sống con người, đề cập đến hình mẫu con người lý tưởng mang tính cộng đồng. Tuy nhiên, từ sau toàn thắng 1975, cuộc sống đã mở ra những triển vọng cao hơn cùng những đòi hỏi lớn hơn. Để đáp ứng những nhu cầu thẩm mĩ mới của công chúng, văn chương cần trở về với đặc trưng vốn có của mình: Văn học là nhân học. Bệnh đơn giản, một chiều trong quan niệm nghệ thuật về con người dần dần được chấm dứt.
Đã đến lúc cần lưu tâm đến tính toàn diện của bản chất người, tính đa dạng của quan hệ người. Cùng với con người hiện 14 thực, con người hành động, con người xã hội, con người giai cấp, con người cộng đồng và con người phi thường, nhà văn cần coi trọng thêm tới con người tâm linh, con người tự nhiên, con người nhân loại và đặc biệt là con người cá thể và con người đời thường - những phương diện và những quan hệ mà trước đây do nhu cầu của đời sống thời chiến đã không được chú ý một cách thích đáng. Có thể nói nhân cách, tài năng văn chương của người nghệ sỹ được bộc lộ rõ nhất là việc khám phá con người đời thường. Văn học sau 1975 hướng đến khám phá và tạo dựng con người thế sự - đời tư, con người cá nhân với những phức tạp và bí ẩn của nó.
Nhà văn cắt nghĩa sự tồn tại của con người không phải ở vị thế nhà đạo đức, nhà tuyên huấn mà là nhà tâm lý học, nhà tư tưởng. Con người được nhìn ngắm từ nhiều toạ độ nên nhiều chiều, đa nhân cách-mà theo lời Nguyễn Minh Châu là vừa có "rồng phượng lẫn rắn rết, thiên thần và ác quỷ". Nhìn chung, quan niệm nghệ thuật về con người trong văn học viết về chiến tranh sau 1975 đã phát triển toàn diện và sâu sắc. Con người qua các sáng tác nhật ký viết về chiến tranh Vào những năm gần đây, xã hội đã dành nhiều sự quan tâm về những cuốn nhật ký, hồi ký của những người đã trực tiếp kinh qua các cuộc kháng chiến.
Đây là thể loại rất chân thực, được viết bởi những người đã trực tiếp tham gia chiến tranh. Nhật ký không phải là một thể loại văn học nhưng nó có sức hấp dẫn riêng bởi tính riêng tư, mộc mạc, không "làm văn". Qua những trang viết của họ, thế hệ hôm nay hiểu hơn về thế hệ cha anh đã suy nghĩ, đã sống và làm việc như thế nào.