mở đầu triều đại của mình bằng hành động khủng bố tàn nhẫn những người tham gia cuộc khởi nghĩa tháng Chạp. Puskin đã gọi đúng tên của thời kỳ thống trị tàn bạo của Nicôlai I là “thế kỷ tàn bạo”. Đây là một trong những thời kỳ đen tối 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nhất của lịch sử nước Nga. Nicôlai I ra sức củng cố nhà nước chuyên chế và thằng tay đàn áp các vụ biến động của nông dân.
Để chống lại ách áp bức của Nicôlai I, làn sóng đấu tranh của quần chúng nông nô ngày càng dâng cao. Những cuộc nổi loạn lan hầu khắp nước Nga trong những năm 40. Cuộc chiến tranh Cơrimê giữa Nga và Thổ liên minh với Anh, Pháp kéo dài gần 1 năm (1855-1856). Mặc dù binh lính Nga chiến đấu rất anh dũng, cuối cùng nước Nga vẫn bị thất bại.
Cùng với cái chết của Nicôlai I vào năm 1855, chiến tranh Cơrimê đã chấm dứt một giai đoạn đen tối trong lịch sử nước Nga. Giai đoạn thứ hai của phong trào đấu tranh giải phóng. Thời kỳ từ 1862 đến 1904 chính là một thời kỳ chuyển biến dữ dội ở Nga: chế độ cũ đang vĩnh viễn sụp đổ trước mắt mọi người và chế độ mới đang được sắp đặt, còn những lực lượng xã hội đang tiến hành việc chuyển biến đó thì mãi đến năm 1905 mới xuất hiện lần đầu tiên trên quy mô rộng lớn. Mâu thuẫn cơ bản của giai đoạn này vẫn là mâu thuẫn giữa quần chúng nhân dân chủ yếu là nông dân với giai cấp quý tộc đang câu kết với giai cấp tư bản và vẫn cố bám lấy những tàn tích phong kiến.
Nội dung cơ bản của giai đoạn này là xu thế cách mạng tư sản nông dân mà động lực chủ yếu là nông dân. Cuộc đấu tranh quyết liệt của quần chúng cùng với quá trình phát triển ngày càng mạnh của chủ nghĩa tư bản đã đẩy nhà nước nông nô chuyên chế lâm vào chỗ bế tắc, buộc nó phải tiến hành cuộc cải cách năm 1861. Để tránh khỏi nguy cơ tan rã và bị lật đổ, Alếchxan II phải ra bản tuyên ngôn ngày 19 tháng 2 năm 1861 tuyên bố hủy bỏ chế độ nông nô chuyên chế. Cuộc cải cách này có tính chất nửa vời, tạo điều kiện cho chủ nghĩa tư bản phát triển trong mối liên hệ thỏa hiệp với nhà nước nông nô chuyên chế.
Nước Nga đứng trước một tình thế cách mạng trực tiếp. Vì thiếu một tổ chức cách mạng có khả năng tổ chức và lãnh đạo quần chúng đấu tranh nên cách mạng không 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nổ ra. Chính quyền chuyên chế ra sức đàn áp phong trào đấu tranh của quần chúng. Hàng loạt người cách mạng và tiến bộ như Sécnưsépxki và Piraxép bị bắt.
Không khí khủng bố bao trùm trắp thủ đô. Những năm 70 đánh dấu một cao trào cách mạng mới của nông dân và giới trí thức. Dưới ảnh hưởng của tư tưởng dân túy, giới trí thức có phong trào “đi vào nhân dân” đặc biệt sôi nổi vào những năm 1874 - 1875. Quá trình phân hóa giai cấp mãnh liệt đang diễn ra ở nông thôn Nga dưới ảnh hưởng của chủ nghĩa tư bản đã làm tan vỡ những ảo tưởng dân túy.
Phong trào “đi vào nhân dân” bị chính quyền đàn áp nên xẹp đi rất nhanh. Năm 1876 tổ chức “Ruộng đất và tự do” ra đời. Từ đầu những năm 80, chủ nghĩa tư bản phát triển cực kỳ nhanh chóng. Phong trào đấu tranh của công nhân bắt đầu phát triển mạnh.
Nhiều tổ chức công nhân xuất hiện như “Liên minh công nhân miền Nam nước Nga” (1875) và “Liên minh công nhân miền Bắc nước Nga” (1878) đồng thời có nhiều cuộc đình công lớn. Nạn mất mùa liên tiếp trong mấy năm liền khiến cho đời sống nông dân càng thêm khổ cực. Giới trí thức bị đàn áp, khủng bố. Nước Nga lại một lần nữa đứng trước tình thế cách mạng.
Nhưng lúc đó lực lượng giai cấp công nhân còn chưa phát triển, những người dân túy không triệt để cách mạng, quần chúng nhân dân còn bị tù hãm trong những quan hệ phong kiến gia trưởng cho nên tình thế đó không chuyển thành cách mạng. 1- 3 - 1881, Nga hoàng Alếchxan II bị ám sát. Alếchxan III ra tuyên bố duy trì chế độ nông nô chuyên chế. Hàng loạt biện pháp được ban hành để bóp nghẹt báo chí tiến bộ và hạn chế giáo dục nhất là cấp đại học.
Những năm 80 là những năm thoái trào của cách mạng. Có người gọi đó là “hoàng hôn”, là “những năm xám xịt trong đời sống nước Nga”. Giai đoạn thứ ba của cuộc đấu tranh giải phóng. Lúc này nền kinh tế tư bản chủ nghĩa đã phát triển khá mạnh.
Giai cấp tư sản bạc nhược bất lực, 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nặng về thỏa hiệp với nhà nước nông nô chuyên chế. Giai cấp vô sản đã lớn mạnh rất nhanh, bắt đầu đấu tranh trên quy mô rộng lớn và có tổ chức, có ý thức hơn so với những năm trước. Mâu thuẫn cơ bản giữa nông dân và giai cấp quý tộc địa chủ vẫn chưa bị xóa bỏ. Thêm vào đó, chủ nghĩa tư bản đã thâm nhập sâu vào nông thôn Nga, gây nên sự phân hóa sâu sắc trong nông dân.
Phần lớn nông dân trở thành bần nông với số ruộng ít ỏi hoặc không có ruộng đất. Chủ nghĩa Mác được truyền bá vào Nga từ những năm trước, lúc này đã có ảnh hưởng khá rộng rãi. Nhiều tổ chức chính trị của giai cấp vô sản xuất hiện. Năm 1893, Lênin đến Pêtécbua.
Năm 1895, Lênin đoàn kết nhóm mácxít ở thủ đô lại và lập ra “Liên minh đấu tranh giải phóng giai cấp công nhân”. Chủ nghĩa dân túy những năm 90 không còn phản ánh niềm tin vào sức mạnh của đông đảo nông dân nữa, nó trở thành hệ tư tưởng của giai cấp tư sản. Một mặt những người mác xít chân chính tạm thời liên minh với những người mác xít hợp pháp, lợi dụng những tờ báo do họ biên tập để truyền bá chủ nghĩa Mác, mặt khác phải tiến hành một cuộc đấu tranh kiên quyết chống lại họ. Quyền lãnh đạo cách mạng trong giai đoạn này đã chuyển sang tay giai cấp vô sản cách mạng do những người mácxít đứng đầu với lãnh tụ xuất sắc của họ là V.
Công lao lịch sử của Lênin trong giai đoạn này là đã đập tan trào lưu tư tưởng dân túy bảo thủ, tư tưởng của bọn mác xít hợp pháp phản động, chủ nghĩa kinh tế và chủ nghĩa cơ hội hữu khuynh, bảo vệ nội dung cách mạng và tính chiến đấu của chủ nghĩa Mác, giáo dục và tổ chức giai cấp vô sản đấu tranh, chuẩn bị mọi mặt việc thành lập Đảng mácxít chân chính kiểu mới vào đầu thế kỷ sau. Bối cảnh xã hội ấy đã tác động mạnh mẽ đến những quan niệm của Lép Tônxtôi nói chung và quan niệm đạo đức của ông nói riêng. Lép Tônxtôi 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com đã sống cùng với giai cấp vô sản, nhân dân lao động bị áp bức ở Nga trong cuộc đấu tranh sục sôi, quyết liệt chống lại bọn địa chủ, phong kiến, tư bản và những tên tay sai, những tên bồi bút của chúng, vì một xã hội tốt đẹp, đầy tình yêu thương. Những trang sách của Lép Tônxtôi thấm đẫm những trăn trở băn khoăn về số phận con người trước thay đổi của thời cuộc, mong muốn con người sống tốt đẹp, đầy vị tha và mỗi người đều tìm thấy hạnh phúc cho mình ở ngay cuộc sống thực tại.
Lênin cũng cho rằng: “Lép Tônxtôi đã thể hiện được một cách nổi bật lạ lùng trong các tác phẩm của ông - vừa với tư cách nghệ sĩ, vừa với tư cách nhà tư tưởng và người thuyết giáo - những đặc điểm lịch sử của toàn bộ cuộc cách mạng đầu tiên ở Nga”, đó là “một cuộc cách mạng tư sản nông dân vào thời kỳ chủ nghĩa tư bản đã phát triển rất cao trên toàn thế giới và tương đối cao ở Nga” [47, tr. Bởi vì nhiệm vụ trực tiếp của nó là lật đổ chế độ chuyên chế Nga Hoàng và thủ tiêu chế độ chiếm hữu ruộng đất của địa chủ chứ không phải lật đổ sự thống trị của giai cấp tư sản. Nói về những điểm mạnh và điểm yếu của phong trào quần chúng nông dân thể hiện trong các tác phẩm của Lép Tônxtôi, Lênin đã viết: “Sự phản kháng mạnh mẽ, hăng say lắm lúc gay gắt đến tàn nhẫn của ông chống lại nhà nước và giáo hội mang tính chất quan phương - cảnh sát, thể hiện những tâm trạng của phái dân chủ nông dân thô sơ là phái mà trong đó chế độ nông nô, sự chuyên quyền và cướp bóc của bọn quan lại, sự giả nhân nghĩa của giáo hội, sự dối trá và lừa bịp trong bao thế kỷ đã chồng chất uất hận và căm thù lên thành núi. Việc ông kiên quyết bác bỏ chế độ tư hữu về ruộng đất thể hiện tâm lý của quần chúng nông dân trong một thời kỳ lịch sử mà chế độ chiếm hữu ruộng đất cũ thời trung cổ, và cả chế độ chiếm hữu ruộng đất của địa chủ lẫn chế độ chiếm hữu “ruộng đất được chia” của nhà nước, đã dứt khoát trở thành một trở ngại không thể nào chịu được đối với sự 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com phát triển hơn nữa của nước nhà, trong một thời kỳ mà chế độ chiếm ruộng đất cũ ấy nhất định phải bị tiêu diệt một cách nhanh chóng và thẳng tay nhất” [47, tr.
Nói rõ hơn về giá trị phản ánh lịch sử xã hội nước Nga trong các tác phẩm của Lép Tônxtôi, Lênin chỉ ra rằng “Tônxtôi am hiểu tuyệt vời về nước Nga nông thôn, về đời sống của địa chủ và của nông dân.