CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA VIỆC QUẢN LÝ CÔNG TÁC LẤY Ý KIẾN SINH VIÊN VỀ HOẠT ĐỘNG GIẢNG DẠY CỦA GIẢNG VIÊN 1.1 Lịch sử nghiên cứu vấn đề Công tác lấy ý kiến sinh viên được thực hiện đầu tiên tại các trường đại học Châu Âu. Trước đây, do cách học đại học vẫn theo kiểu truyền thống là thầy đọc trò ghi chép vì thế sinh viên phải nhớ những kiến thức đã học được trên lớp một cách cứng nhắt. Lúc đấy sinh viên đánh giá giảng viên bằng 2 hình thức, một thông qua Ủy ban Sinh viên (do Hiệu trưởng bổ nhiệm) có nhiệm vụ theo dõi và báo cáo lịch biểu lên lớp của giảng viên cho Ban giám hiệu. Như thế, nếu có giảng viên nào không tuân thủ theo lịch giảng dạy đã được sắp xếp và không báo với Ban giám hiệu trước, sinh viên sẽ phản ánh đến Ủy ban này.
Hình thức thứ hai được thực hiện thông qua việc đóng học phí của sinh viên, như vậy nếu giảng viên nào có số lượng sinh viên đăng ký học đông nghĩa là giảng viên đó được sinh viên đánh giá cao. Đây là hai hình thức đánh giá sơ khai của sinh viên dựa trên hiệu quả giảng dạy của giảng viên (Rashdall, 1936).[39] Trước năm 1960, hầu hết những nghiên cứu về công tác lấy ý kiến sinh viên được thực hiện bởi Herman Remmers (thuộc đại học Purdue, Hoa Kỳ) và các đồng nghiệp của ông. Hàng loạt những nghiên cứu về các chủ đề liên quan đến công tác lấy ý kiến sinh viên như “Mối liên hệ giữa kết quả học tập của sinh viên và đánh giá giảng viên” (1930), “Độ tin cậy của việc lấy ý kiến sinh viên để đánh giá giảng viên”(1934), “So sánh sự khác biệt giữa ý kiến của sinh viên tốt nghiệp và cựu sinh viên” (Drucker and Remmers, 1951). Nhờ vào các nghiên cứu của mình mà Remmers được mệnh danh là cha đẻ của các nghiên cứu về việc thực hiện lấy ý kiến sinh viên.[39 ] Tuy đã có nhiều nghiên cứu được thực hiện về công tác lấy ý kiến sinh viên nhưng đến cuối những năm 1950 công tác này mới được chú trọng.
Chính sự bất hợp lý về chương trình đào tạo, phương pháp giảng dạy thụ động của giảng viên, cũng như các dịch vụ hỗ trợ ngày càng xuống cấp của các trường đại học từ cuối những năm năm mươi đã khiến sinh viên ý thức được vai trò cần chủ động trong học tập, họ bắt đầu yêu cầu nhà trường thay đổi, muốn tham gia vào quá trình điều hành của trường và muốn nhà trường cập nhật chương trình để họ có thể thích nghi với bên ngoài khi tốt nghiệp và việc tham gia góp ý về chất lượng giảng dạy, chương trình đào tạo là một trong những con đường để sinh viên nói lên tiếng nói của mình. Lúc đầu, tại một số trường đại học lớn, sinh viên tự thiết lập hệ thống đánh giá và công bố kết quả thu thập được. Sau đó, các trường đại học mới bắt đầu xây dựng hệ thống lấy ý kiến. Nhà quản lý và giảng viên có thể sử dụng thông tin thu thập được để điều chỉnh hoạt động quản lý và giảng dạy của mình.
Vào thời điểm bắt đầu triển khai lấy ý kiến sinh viên, giảng viên tự nguyện thiết kế phiếu để sinh viên đánh giá môn học do mình giảng dạy, từ đó tự cải thiện hoạt động giảng dạy còn các nhà quản lý dựa trên các thông tin thu thập được để đưa ra các quyết định về nhân sự, cải tiến chất lượng đào tạo. Những năm 1970 thật sự là thời điểm vàng của các nghiên cứu về quản lý công tác lấy ý kiến sinh viên và các trường đại học tự xây dựng hệ thống quản lý cho mình ngày càng nhiều, trong đó quy mô và hình thức tổ chức khá đa dạng tùy theo điều kiện thực tế của mỗi trường. Theo các nhà nghiên cứu và quản lý giáo dục, trong ba nguồn thông tin quan trọng để quản lý hoạt động giảng dạy của giảng viên (đánh giá của Trưởng bộ môn, ý kiến đồng nghiệp, ý kiến sinh viên) thì ý kiến sinh viên là nguồn thông tin quan trọng nhất vì sinh viên rõ ràng là đối tượng tiếp xúc và thiếp thu nhiều nhất từ hoạt động giảng dạy của giảng viên (Centra, 1977a). Từ những năm 1980 đến giai đoạn hiện nay, vẫn tiếp tục có nhiều nghiên cứu được thực hiện về lĩnh vực này.[39] Tại Mỹ, năm 1978, có khoảng 64 phần trăm các trường đại học thực hiện việc đánh giá giảng viên, vào năm 1993 có 93 phần trăm, con số này đến hiện nay là hơn 98 phần trăm.
Trường ĐH Northridge, California, Hoa Kỳ là một trong những trường đại học sớm áp dụng hệ thống và quy trình quản lý sinh viên đánh giá giảng viên từ những năm 1970. Phần lớn công việc lấy ý kiến phản hồi của sinh viên được thực hiện ở cấp trường chứ không thực hiện đơn lẻ ở từng khoa và bộ môn. Cứ mỗi cuối một học phần, các nhà quản lý lại tiến hành lấy ý kiến sinh viên.[ 40] Công tác quản lý lấy ý kiến sinh viên về hoạt động giảng dạy của giảng viên là một công tác quản lý phức tạp, đòi hỏi có tính tổ chức cao và sự phối hợp nhịp nhàng giữa nhiều yếu tố, bộ phận trong nhà trường. Tại một số Khoa thuộc trường ĐH Cơ khí và Khoa học máy tính - Hoa Kỳ, nhà trường yêu cầu giảng viên phát phiếu hỏi trên giấy.
Toàn bộ quá trình xây dựng kế hoạch, theo dõi, quản lý được Phòng Tổ chức (College Personnel Committee) thực hiện. Trong trường hợp, nếu Phòng Tổ chức và Phòng Đánh giá chất lượng cùng điều hành công tác lấy ý kiến sinh viên tại trường, thì Phòng Tổ chức sẽ là đơn vị theo dõi và thực hiện việc góp ý giảng viên, Phòng Đánh giá chất lượng sẽ là nơi thu thập và xử lý số liệu. Để có thể chuẩn bị cho công tác lấy ý kiến sinh viên, các cán bộ trong Khoa sẽ chuẩn bị phiếu hỏi và gửi cho từng giảng viên, thông thường là giữa một học phần. Một bộ phiếu bao gồm bảng hỏi, và một trang giấy trắng để sinh viên viết bất cứ những nhận xét gì.
Mỗi gói phiếu như thế (packet) được dán tên của từng giảng viên một cách cẩn thận, sau đấy chính giảng viên sẽ là người gửi lại Khoa toàn bộ các bảng hỏi. Các bảng hỏi lại được gửi trực tiếp lên cho Phòng Đánh giá chất lượng để xử lý số liệu của từng lớp, và trả bản gốc (phiếu hỏi) về lại cho Khoa. Trưởng Khoa là người đọc các góp ý viết tay của sinh viên và viết báo cáo gửi lên Phòng Đánh giá chất lượng. Ngay sau khi sinh viên có điểm môn học của giảng viên nào đấy, các giảng viên đó sẽ nhận được một bản báo cáo hoàn chỉnh tổng hợp các ý kiến của sinh viên trong lớp mà Thầy/Cô đó đã dạy, tất nhiên trong báo cáo đã có phần đánh giá.
Một bản nữa sẽ được gửi đến Phòng Tổ chức để theo dõi chất lượng giảng dạy của giảng viên. Hàng năm, bộ phận này sẽ theo dõi và so sánh hiệu quả giảng dạy của chính giảng viên đó trong các học kỳ và trong các năm trước với nhau để từ đó có những biện pháp thích hợp đối với từng giảng viên cụ thể như nâng lương hay đề nghị cắt hợp đồng. Ngoài ra, tại một số trường còn thực hiện các chính sách như khuyến khích sinh viên đóng góp ý kiến, đặc biệt là làm thế nào để duy trì hoạt động này. [39] Tại Ấn Độ, công tác lấy ý kiến sinh viên được triển khai rộng theo mô hình chung do Hội đồng Đánh giá và Kiểm định Quốc gia (National Assessment and Accreditation Council, viết tắt là NAAC) chủ trì quản lý.
Thông thường nhà trường chỉ cần lấy những ý kiến cơ bản nhất của sinh viên, chẳng hạn như khảo sát xem sinh viên có hài lòng về môi trường học tập không, phương pháp giảng dạy, kinh nghiệm giảng dạy của giảng viên, chương trình, tài liệu…Hình thức hỏi là phát phiếu hỏi hoặc cho thảo luận theo từng lớp rồi gửi câu trả lời lại cho trường. Trước khi khảo sát, nhà trường sẽ thông báo với sinh viên là các ý kiến được bảo mật. Sau khi khảo sát, nhà trường cần chứng tỏ là có sử dụng các ý kiến đó thông qua một số điều chỉnh nhỏ về quản lý của mình, ngoài ra sinh viên sẽ được thông báo về việc nhà trường có thực hiện các ý kiến phản hồi hay không. [42] Theo mô hình tổ chức lấy ý kiến sinh viên về hoạt động giảng dạy của giảng viên của Hội đồng Kiểm định và đánh giá quốc gia Ấn Độ, các trường đại học cần thực hiện ba khâu cơ bản khi tiến hành lấy ý kiến sinh viên.
Khâu thứ nhất là thiết kế bảng hỏi, trong đó bao gồm mục đích, mục tiêu, nội dung lấy ý kiến và phương pháp lấy ý kiến. Khâu thứ hai là khâu chuẩn bị do bộ phận đảm bảo chất lượng của nhà trường phụ trách, bao gồm chuẩn bị biểu mẫu, quy trình, lịch trình, và danh sách giảng viên được lấy ý kiến. Cuối cùng là khâu tổ chức thực hiện liên quan đến các vấn đề như đối tượng phát phiếu, thời gian tổ chức lấy ý kiến, hướng dẫn bản hỏi cho giảng viên và sinh viên, xử lý thông tin và việc sử dụng kết quả lấy ý kiến.[43] Ngoài việc tổ chức lấy ý kiến sinh viên bằng hình thức phát phiếu, các trường đại học ngày nay còn tổ chức lấy ý kiến sinh viên qua mạng rất nhiều. Hình thức lấy ý kiến sinh viên qua mạng có điểm thuận lợi là giúp sinh viên và các nhà quản lý chủ động, tiết kiệm thời gian, chi phí hơn so với việc tổ chức lấy ý kiến bằng phiếu hỏi mà vẫn giữ được mục đích của việc lấy ý kiến sinh viên.
Tuy nhiên, để việc lấy ý kiến qua mạng đạt hiệu quả nhà trường cần có các điều kiện như có đội ngũ chuyên gia về công nghệ thông tin và mạng nội bộ phải nhanh và được phổ biến đến tất cả sinh viên [48]. Tại Việt Nam, kể từ khi Bộ GD & ĐT ra Quyết định số 38/2004/QĐ-BGD&ĐT năm 2004 về việc ban hành Quy định tạm thời về kiểm định chất lượng trường đại học đã có nhiều trường triển khai các hoạt động đánh giá chất lượng giảng dạy thông qua ý kiến sinh viên. Một trong những trường đại học triển khai đầu tiên là Trường Đại học Nha Trang.