ĐẶT VẤN ĐỀ Tác động tiêu cực của chất thải y tế nói chung và đặc biệt là chất thải y tế nguy hại nói riêng là rất rõ ràng, đặc biệt là nếu những chất thải nguy hại này không đƣợc quản lý và xử lý đúng quy cách. Trong thực tế quản lý và xử lý chất thải y tế ở Việt Nam, cho thấy mặc dầu đã có nhiều tiến bộ, cố gắng nhƣng chƣa đạt đƣợc nhƣ yêu cầu nhất là những năm trƣớc 1999 khi chƣa có Quy chế quản lý chất thải y tế. Phát biểu khai mạc tại Hội thảo quốc gia về xử lý chất thải bệnh viện đƣợc tổ chức ngày 17-7-1998, GS Phạm Song nguyên Bộ trƣởng Y tế, phó trƣởng ban thƣờng trực Ban chỉ đạo Quốc gia về cung cấp nƣớc sạch và vệ sinh môi trƣờng đã nói: Chất thải bệnh viện đƣợc xếp vào loại chất thải nguy hiểm vì gây ra bệnh tật nếu ô nhiễm vào nguồn nƣớc và không khí. Với phƣơng châm của ngành y từ muôn đời nay là “ PRIMO NO CERA” nghĩa là “đầu tiên là đừng làm hại” và ngôn ngữ này là phòng bệnh hơn chữa bệnh.
Vì vậy bệnh viện cứu đƣợc một ngƣời mà do những yếu tố khách quan và chủ quan lại từ các chất thải của bệnh viện làm nguy hại đến trăm ngƣời là việc không thể chấp nhận đƣợc và xếp vào việc “ cần làm ngay”. Hiện cả nƣớc có trên 1000 bệnh viện. Trung bình các bệnh viện trong cả nƣớc phát thải 252 tấn/ngày chất thải y tế, trong đó có 12%-25% là chất thải y tế nguy hại cần phải xử lý đặc biệt 13. Lƣợng chất thải y tế nguy hại tăng lên nhanh chóng do tăng tỷ lệ sử dụng các dụng cụ dùng một lần; tăng số lƣợng giƣờng bệnh ở cơ sở điều trị từ tuyến huyện trở lên và ngày càng tăng ứng dụng kỹ thuật cao trong tất các khâu từ khám bệnh, xét nghiệm, chẩn đoán và điều trị14.
Công tác quản lý và xử lý chất thải y tế của các bệnh viện còn kém hiệu quả, chƣa có biện pháp quản lý chất thải y tế hữu hiệu và an toàn. Biện pháp xử lý chất thải của các bệnh viện chủ yếu vẫn là chôn lấp, trong đó 29,0% 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com bệnh viện chôn rác ngay tại khuôn viên, chỉ có 18,7% xử lý bằng phƣơng pháp đốt, số còn lại chủ yếu vận chuyển rác thải tới bãi rác công cộng để xử lý. Hầu hết các chất thải rắn ở các bệnh viện đều không xử lý trƣớc khi chôn hoặc đốt. Một số ít bệnh viện có lò đốt rác y tế song quá cũ, hoặc đốt lộ thiên, sử dụng củi và dầu để đốt gây ô nhiễm môi trƣờng.
Hệ thống thu gom và xử lý chất thải vốn đƣợc thiết kế theo số giƣờng bệnh nhƣng bên cạnh lƣợng chất thải phát sinh từ các hoạt động chuyên môn còn một lƣợng lớn từ các hoạt động thăm nuôi của ngƣời nhà bệnh nhân và các hoạt động dịch vụ khác trong bệnh viện. Chính vì vậy, hệ thống xử lý rác thải y tế của các bệnh viện luôn bị quá tải, chất lƣợng và hiệu quả xử lý rác thải cũng bị hạn chế rất nhiều 17. Thực trạng trên đã đƣợc cải thiện và thu đƣợc nhiều kết quả khả quan bƣớc đầu nhất là từ sau khi có các biện pháp tích cực về quản lý, đầu tƣ và chế tài trong lĩnh vực quản lý chất thải y tế. Quy chế “Quản lý chất thải y tế” đã đƣợc Bộ Y tế ban hành năm 1999 và đã đƣợc điều chỉnh lại năm 2007 theo Quyết đinh 43/QĐ-BYT.
Tuy nhiên vẫn còn nhiều bệnh viện cấp trung ƣơng cũng nhƣ địa phƣơng hiện chƣa đƣợc đầu tƣ giải quyết vấn đề chất thải y tế, do vậy chất thải y tế vẫn là thách thức. Nhu cầu bức xúc này đã đƣợc chỉ rõ trong quyết định 64/2003/QĐ- TTg với trên 84 bệnh viện hiện đang là nguồn ô nhiễm nghiêm trọng cần xử lý triệt để. Hàng năm Chính phủ vẫn phải dành ngân sách cho sự nghiệp bảo vệ môi trƣờng trong đó xử lý ô nhiễm từ nƣớc thải bệnh viện. Cho tới hiện nay, chỉ mới vài bệnh viện đƣợc rút ra khỏi danh sách là cơ sở y tế gây ô nhiễm môi trƣờng nghiêm trọng.
Bệnh viện đa khoa tỉnh Nam Định là bệnh viện tuyến tỉnh, là trung tâm khám và điều trị của tỉnh Nam Định. Quy mô bệnh viện là 700 giƣờng bệnh, với đủ các khoa hệ nội, khoa hệ ngoại, các khoa cận lâm sàng. Số lƣợng bệnh nhân khám bệnh trung bình 500-600 ca mỗi ngày. Tỷ lệ sử dụng giƣờng bệnh thƣờng xuyên vƣợt trên 100%.
Bệnh viện nằm ở trung tâm của thành phố, là 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nơi tập trung đông dân cƣ cho nên những thiếu sót trong quản lý và xử lý chất thải y tế sẽ ảnh hƣởng rất lớn tới cộng đồng dân cƣ lân cận. Xuất phát từ những vấn đề trên chúng tôi tiến hành đề tài nghiên cứu:“Thực trạng quản lý, xử lý chất thải rắn y tế tại Bệnh viện đa khoa tỉnh Nam Định và đề xuất mô hình can thiệp.” Mục tiêu nghiên cứu: 1. Điều tra đặc điểm phát thải, thực trạng thu gom phân loại và xử lý chất thải rắn y tế tại Bệnh viện đa khoa tỉnh Nam Định năm 2011. Đề xuất mô hình quản lý và xử lý chất thải rắn y tế nguy hại cho Bệnh viện đa khoa tỉnh Nam Định.
9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Khái niệm và phân loại chất thải y tế 1. Một số khái niệm về chất thải y tế Điều rất ngạc nhiên là bên cạnh việc thống kê gần nhƣ toàn diện tất cả các lĩnh vực của cuộc sống thì lại không có sự thống kê về số lƣợng, về nguồn gốc hình thành và sự tồn đọng của chất thải. Nguyên nhân chính là không có sự phân loại chất thải một cách thống nhất.
Việc xử lý chất thải cũng rất phong phú mỗi nơi một khác. Chất thải rắn y tế cũng trong tình trạng tƣơng tự nhƣ vậy. Khái niệm hiện đang đƣợc chấp nhận là chất thải rắn y tế (health care waste) là các chất thải phát sinh từ các quá trình hoạt động y tế nhƣ khám bệnh, chẩn đoán, điều trị, giảng dạy nghiên cứu y học bao gồm cả các dịch vụ chăm sóc sức khoẻ cho ngƣời bệnh tại gia đình. Tuy nhiên về hình thức chúng có nhiều đặc tính rất giống các chất thải rắn khác nhƣ chất thải rắn sinh hoạt.
Chất thải rắn bệnh viện (CTRBV) là chất thải rắn y tế. Mặc dầu vậy khoảng 75-88% trong tổng số CTRBV là rác thông thƣờng nhƣ rác sinh hoạt (non- risk health care waste) và chỉ có khoảng từ 12-25% là chất thải có tính chất nguy hiểm hay đặc biệt gọi là chất thải rắn lâm sàng (Hazadous health care waste – clinical waste) mà chúng ta thƣờng gọi là chất thải rắn y tế nguy hại (CTRYTNH). Khái niệm chất thải đặc biệt đƣợc dùng trong trƣờng hợp này là về loại, số lƣợng hay tính chất của nó đòi hỏi những yêu cầu xử lý đặc biệt hơn. Về nguyên tắc toàn bộ CTRYTNH phải đƣợc xử lý triệt để bằng các phƣơng pháp đặc biệt.
Ngày nay, cộng đồng ngày càng quan tâm nhiều tới việc thải loại chất thải y tế (CTYT), đặc biệt là các loại chất thải có chứa mầm bệnh. CTYT tồn tại ở 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com bất cứ dạng nào (rắn, lỏng, khí) đều có chứa các mầm bệnh gây nguy hiểm tới sức khỏe và môi trƣờng. Nguồn gốc phát sinh CTYT là từ các cơ sở khám chữa bệnh cho con ngƣời và động vật, từ các trung tâm nghiên cứu, trong quá trình sản xuất vaccin hoặc có trong chất thải của các cơ thể sống. Chúng thƣờng đƣợc phát sinh tại các bệnh viện, phòng thí nghiệm của các trung tâm nghiên cứu, phòng khám tƣ nhân và các trung tâm chăm sóc sức khỏe.
Theo định nghĩa của Ngân hàng Thế giới, CTYT đƣợc xác định là chất thải phát sinh trong các cơ sở y tế, từ các hoạt động khám chữa bệnh, chăm sóc, xét nghiệm, phòng bệnh, nghiên cứu, đào tạo. CTYT nguy hại (CTYTNH) đƣợc xác định là chất thải có chứa một trong các thành phần nhƣ: máu, dịch cơ thể, chất bài tiết; các bộ phận, cơ quan của cơ thể ngƣời và động vật; bơm kim tiêm và các vật sắc nhọn, dƣợc phẩm; hóa chất và các chất phóng xạ đƣợc sử dụng trong y tế. Những chất này không đƣợc xử lý đúng cách sẽ gây nguy hại cho môi trƣờng và sức khỏe con ngƣời 69. Theo định nghĩa của Tổ chức y tế thế giới, chất thải y tế là tất cả các loại chất thải phát sinh trong các cơ sở y tế bao gồm cả các chất thải nhiễm khuẩn và không nhiễm khuẩn 68.
Theo định nghĩa của Bộ Y tế Việt Nam1011: - Chất thải y tế là vật chất ở thể rắn, lỏng và khí đƣợc thải ra từ các cơ sở y tế bao gồm chất thải y tế nguy hại và chất thải thông thƣờng. - Chất thải y tế nguy hại là chất thải y tế chứa yếu tố nguy hại cho sức khỏe con ngƣời và môi trƣờng nhƣ dễ lây nhiễm, gây ngộ độc, phóng xạ, dễ cháy, dễ nổ, dễ ăn mòn hoặc có đặc tính nguy hại khác nếu những chất thải này không đƣợc tiêu hủy an toàn. - Quản lý chất thải y tế là hoạt động quản lý việc phân loại, xử lý ban đầu, thu gom, vận chuyển, lƣu giữ, giảm thiểu, tái sử dụng, tái chế, xử lý, tiêu hủy chất thải y tế và kiểm tra, giám sát việc thực hiện. 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - Tái sử dụng là việc sử dụng một sản phẩm nhiều lần cho đến hết tuổi thọ sản phẩm hoặc sử dụng sản phẩm theo một chức năng mới, mục đích mới.
- Tái chế là việc tái sản xuất các vật liệu thải bỏ thành những sản phẩm mới. - Thu gom chất thải tại nơi phát sinh là quá trình phân loại, tập hợp, đóng gói và lƣu giữ tạm thời chất thải tại địa điểm phát sinh chất thải trong cơ sở y tế. - Vận chuyển chất thải là quá trình chuyên chở chất thải từ nơi phát sinh, tới nơi xử lý ban đầu, lƣu giữ, tiêu hủy. - Xử lý ban đầu là quá trình khử khuẩn hoặc tiệt khuẩn các chất thải có nguy cơ lây nhiễm cao tại nơi chất thải phát sinh trƣớc khi vận chuyển tới nơi lƣu giữ hoặc tiêu hủy.
- Xử lý và tiêu hủy chất thải là quá trình sử dụng các công nghệ nhằm làm mất khả năng gây huy hại của chất thải đối với sức khỏe con ngƣời và môi trƣờng.