Giáo trình chiến lược và chính sách môi trường - PGS. Lê Văn Thăng, Trường Đại học Khoa học, Đại học Huế

Giáo trình chiến lược và chính sách môi trường của Đại học Huế cung cấp kiến thức toàn diện về quản lý môi trường, phát triển bền vững và biến đổi khí hậu.

• Tác giả: Lê Văn Thăng
• Trường học: Trường Đại học Khoa học, Đại học Huế
• Chuyên ngành: Khoa học môi trường
• Đề tài: Chiến lược và chính sách môi trường
• Loại tài liệu: Giáo trình
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Huế

Tóm tắt

I. Tổng quan về giáo trình chiến lược và chính sách môi trường

Giáo trình chiến lược và chính sách môi trường do tập thể giảng viên Khoa Môi trường thuộc Trường Đại học Khoa học, Đại học Huế biên soạn. Công trình xuất bản năm 2020 dưới sự chủ biên của PGS. Lê Văn Thăng cùng các đồng tác giả PGS. Trần Anh Tuấn, TS. Đường Văn Hiếu và TS. Hoàng Công Tín. Cuốn sách đáp ứng định hướng của Nghị quyết 24-NQ/TW về chủ động ứng phó biến đổi khí hậu. Nội dung hướng đến hiện thực hóa Mục tiêu Phát triển Bền vững giai đoạn 2015-2030. Tài liệu cung cấp nền tảng kiến thức chuẩn mực cho bậc đại học và sau đại học ngành Khoa học môi trường và Quản lý tài nguyên môi trường. Cuốn sách làm rõ vai trò của công cụ điều hành trong quản lý cấp quốc gia. Ấn phẩm tạo nền móng tư duy hoạch định bài bản. Sinh viên dễ dàng tiếp cận hệ thống thuật ngữ chuyên sâu cùng các công ước quốc tế quan trọng.

1.1. Bối cảnh ra đời và đội ngũ tác giả biên soạn

Giáo trình được xuất bản vào năm 2020 tại Nhà xuất bản Đại học Huế với mã số GT/110-2020. Tác phẩm do PGS. Lê Văn Thăng chủ trì biên soạn cùng đội ngũ giảng viên giàu kinh nghiệm gồm PGS. Trần Anh Tuấn, TS. Đường Văn Hiếu và TS. Hoàng Công Tín. Công trình ra đời trong giai đoạn Việt Nam đang chịu nhiều sức ép lớn về môi trường. Các tác giả dành nhiều tâm huyết tổng hợp lý thuyết thế giới và thực tế quản lý ở nước ta. Cuốn sách khẳng định vị thế học thuật của Trường Đại học Khoa học, Đại học Huế. Tài liệu trở thành cẩm nang cốt lõi cho sinh viên và giới chuyên gia môi trường tại các địa phương.

1.2. Mục tiêu đào tạo và giá trị tham khảo cốt lõi

Tài liệu hướng đến mục tiêu chuẩn hóa kiến thức cho chương trình đào tạo cử nhân và thạc sĩ. Người học nắm vững nguyên tắc xây dựng chính sách tài nguyên. Cuốn sách giải thích rõ mối liên hệ giữa các hiệp ước quốc tế và quy định quốc gia. Giáo trình giới thiệu danh mục khái niệm phong phú từ UNEP, UNDP, IPCC đến các chỉ số kỹ thuật như AQI. Ngoài ra, sách còn hỗ trợ cán bộ quản trị doanh nghiệp và cơ quan nhà nước. Độc giả tiếp cận phương pháp tiếp cận đa ngành khi xử lý sự cố sinh thái. Giáo trình nâng cao năng lực phản biện chính sách và giải quyết xung đột lợi ích tài nguyên trên bình diện kinh tế xã hội.

II. Vấn đề cốt lõi trong chiến lược và chính sách môi trường hiện nay

Sự biến động khí hậu đang tạo ra nhiều tai biến sinh thái nghiêm trọng trên phạm vi toàn cầu. Tần suất và cường độ của hạn hán cùng bão lũ vượt ngưỡng chịu đựng bình thường của hệ thống tự nhiên. Quá trình phát triển kinh tế nhanh gây áp lực nặng nề lên nguồn tài nguyên đất và nước. Ô nhiễm phát sinh mất kiểm soát do các mục tiêu tăng trưởng sản lượng ngắn hạn trong giai đoạn đầu công nghiệp hóa. Nhiều địa phương phải đối mặt với xung đột gay gắt giữa khai thác kinh tế và bảo vệ tự nhiên. Mặt khác, năng lực dự báo và tính toán tổn thất môi trường còn nhiều hạn chế. Thiệt hại sinh thái làm suy giảm đáng kể chất lượng sống của cư dân. Do đó, việc xây dựng các khung pháp lý và chính sách ứng phó linh hoạt trở thành nhiệm vụ cấp bách. Các nhà hoạch định cần dựa trên luận cứ khoa học để đưa ra quyết sách điều tiết kịp thời.

2.1. Biến động khí hậu và rủi ro từ các hiện tượng cực đoan

Biến động khí hậu biểu hiện qua sự biến đổi kéo dài về hình thái, tần suất và cường độ của các yếu tố khí tượng. Những hiện tượng thời tiết cực đoan như bão lũ bất thường và hạn hán kéo dài diễn ra ngày càng thường xuyên. Quy mô thời gian của biến động này kéo dài qua nhiều năm liên tiếp. Hiện tượng trên làm thay đổi giá trị trung bình chuẩn của khí hậu địa phương. Mức độ tác động vượt qua sức chống chịu của hạ tầng cơ sở và hệ sinh thái bản địa. Sự gia tăng tai biến khí hậu đặt ra bài toán khó cho công tác cứu trợ và phòng ngừa. Quản lý rủi ro thiên tai đòi hỏi sự phối hợp liên ngành chặt chẽ và cơ chế giám sát thường xuyên.

2.2. Nghịch lý tăng trưởng và đường cong Kuznets môi trường

Đường cong Kuznets về môi trường giải thích mối liên hệ giữa tăng trưởng kinh tế và chất lượng sinh thái. Ở giai đoạn đầu công nghiệp hóa, xã hội ưu tiên sản lượng kinh tế và việc làm hơn bảo vệ môi trường. Nhu cầu khai thác tài nguyên tăng mạnh dẫn đến ô nhiễm lan rộng. Khi thu nhập bình quân vượt qua một ngưỡng nhất định, ý thức xã hội về bảo vệ môi sinh bắt đầu thay đổi. Người dân đòi hỏi môi trường sống trong lành hơn và công nghệ sạch được áp dụng phổ biến. Tuy nhiên, giả thuyết này không thể khái quát hóa cho mọi loại hình tổn hại môi trường. Các quốc gia đang phát triển không nên thụ động chấp nhận sự đánh đổi tài nguyên lấy tăng trưởng thuần túy.

III. Nhóm giải pháp từ giáo trình chiến lược và chính sách môi trường

Để giải quyết triệt để các thách thức môi trường, nhà quản lý cần vận dụng đồng bộ các công cụ chính sách. Việc áp dụng đơn lẻ các quy tắc pháp lý thường không mang lại hiệu quả cao nếu thiếu sự tuân thủ nghiêm ngặt. Giáo trình phân loại rõ ràng bốn nhóm công cụ cơ bản phục vụ quản lý môi trường hiện đại. Nhóm công cụ pháp lý và quy chế xác định giới hạn hoạt động và đưa ra các chế tài xử phạt răn đe. Nhóm công cụ kinh tế và thị trường định hướng hành vi xả thải thông qua các tín hiệu giá và thuế suất. Nhóm công cụ giáo dục truyền thông thúc đẩy nâng cao nhận thức cộng đồng. Cuối cùng, nhóm công cụ tổ chức củng cố bộ máy thực thi nhiệm vụ. Sự kết hợp nhuần nhuyễn bốn nhóm công cụ này tạo nên cơ chế kiểm soát ô nhiễm toàn diện. Các quyết định quản lý luôn đòi hỏi sự hỗ trợ từ công cụ phân tích khoa học hiện đại. Nhờ đó, chính quyền các cấp có thể giảm thiểu chi phí giám sát và nâng cao hiệu lực thi hành pháp luật.

3.1. Phối hợp công cụ pháp lý và công cụ kinh tế thị trường

Hệ thống công cụ lập pháp và tư pháp thiết lập khung hành lang an toàn môi trường. Các quy chuẩn kỹ thuật xác định rõ giới hạn phát thải cho phép của doanh nghiệp. Đi kèm với quy chuẩn là các chế tài xử phạt hành chính hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự. Song song đó, công cụ tài chính và thị trường tạo động lực kinh tế cho đối tượng gây ô nhiễm. Việc áp dụng thuế môi trường và phí bảo vệ môi trường buộc đơn vị phát thải chi trả cho tổn hại gây ra. Các cơ chế như chi trả dịch vụ hệ sinh thái thúc đẩy bảo vệ rừng hiệu quả. Sự kết hợp này giảm gánh nặng ngân sách và nâng cao tính tự giác của các cơ sở sản xuất.

3.2. Đẩy mạnh giáo dục truyền thông và kiện toàn bộ máy tổ chức

Giáo dục và truyền thông đóng vai trò gốc rễ trong việc thay đổi nhận thức xã hội. Các chương trình phổ biến kiến thức giúp xây dựng văn hóa tiêu dùng bền vững và văn minh. Người dân tích cực tham gia giám sát các nguồn phát thải tại cơ sở. Đồng thời, công cụ tổ chức bảo đảm phân định rõ thẩm quyền quản lý giữa các bộ ngành. Bộ máy điều hành cần vận hành linh hoạt, minh bạch và có trách nhiệm giải trình cao. Việc đầu tư trang thiết bị quan trắc hiện đại giúp nâng cao năng lực ứng phó sự cố môi trường. Cơ chế phối hợp liên ngành chặt chẽ tạo nên sức mạnh tổng hợp trong công tác bảo vệ môi sinh địa phương.

IV. Ứng dụng thực tế giáo trình chiến lược và chính sách môi trường

Giáo trình chiến lược và chính sách môi trường của Trường Đại học Khoa học, Đại học Huế mang giá trị thực tiễn to lớn. Cuốn sách không chỉ phục vụ đắc lực cho công tác giảng dạy đại học mà còn là tài liệu nghiên cứu chuyên sâu cho học viên cao học. Nội dung giáo trình gắn kết chặt chẽ giữa lý thuyết kinh tế môi trường và thực tiễn quản lý tại Việt Nam. Các cán bộ phụ trách công tác tài nguyên môi trường có thể vận dụng kiến thức sách vào việc xây dựng quy hoạch địa phương. Tài liệu giúp nâng cao kỹ năng thẩm định dự án và đánh giá tác động môi trường. Ngoài ra, ấn phẩm cung cấp góc nhìn đa chiều hỗ trợ doanh nghiệp chuyển đổi mô hình kinh tế xanh. Việc áp dụng đúng các công cụ chính sách trong giáo trình góp phần giảm thiểu rủi ro biến đổi khí hậu. Tác phẩm khẳng định đóng góp học thuật quan trọng của Đại học Huế vào tiến trình phát triển bền vững đất nước. Công trình xứng đáng là tài liệu nền tảng cho mọi nhà nghiên cứu môi trường.

4.1. Đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao ngành môi trường

Giáo trình đáp ứng yêu cầu đổi mới chương trình đào tạo đại học và sau đại học. Sinh viên ngành Khoa học môi trường được rèn luyện phương pháp luận khoa học và kỹ năng phân tích chính sách. Tài liệu trang bị kiến thức nền tảng giúp người học tự tin tham gia thị trường lao động. Đội ngũ cử nhân và thạc sĩ tốt nghiệp có khả năng tư vấn giải pháp môi trường cho các tổ chức trong và ngoài nước. Ngoài ra, sách còn hỗ trợ giảng viên xây dựng bài giảng cập nhật thực tiễn sinh động. Nguồn nhân lực được đào tạo bài bản sẽ thúc đẩy nền kinh tế tuần hoàn phát triển mạnh mẽ tại các địa phương trên toàn quốc.

4.2. Hoàn thiện chính sách và thúc đẩy phát triển bền vững

Cuốn sách cung cấp cơ sở luận cứ vững chắc cho các cơ quan quản lý nhà nước khi xây dựng chính sách môi trường. Các kiến nghị trong giáo trình giúp hoàn thiện quy định pháp luật về bảo vệ môi trường và ứng phó thiên tai. Các nhà hoạch định chính sách có thêm công cụ định lượng để đánh giá hiệu quả của các dự án công. Sự kết nối giữa nghiên cứu học thuật và thực tiễn ban hành văn bản quy phạm pháp luật được tăng cường. Doanh nghiệp nắm bắt xu hướng chính sách để chủ động cải tiến dây chuyền sản xuất sạch hơn. Đây là chìa khóa để hiện thực hóa các cam kết quốc tế về giảm phát thải khí nhà kính và bảo tồn thiên nhiên.

Nội dung chính

Tổng quan về giáo trình

Giáo trình Chiến lược và chính sách môi trường do PGS. Lê Văn Thăng chủ biên cùng tập thể tác giả gồm PGS. Trần Anh Tuấn, TS. Đường Văn Hiếu và TS. Hoàng Công Tín (Khoa Môi trường, Trường Đại học Khoa học, Đại học Huế) biên soạn, được Nhà xuất bản Đại học Huế xuất bản năm 2020 (Mã số sách: GT/110-2020; phân loại DDC: 333.70711).

Trong hệ thống đào tạo chuyên ngành tại Trường Đại học Khoa học - Đại học Huế, học phần "Chiến lược và chính sách môi trường" là chuyên đề bắt buộc thuộc khối kiến thức chuyên môn đối với học viên bậc Thạc sĩ ngành Khoa học môi trường và ngành Quản lý tài nguyên và môi trường; đồng thời là tài liệu tham khảo cho bậc đại học và sau đại học các ngành liên quan đến khai thác, sử dụng tài nguyên thiên nhiên.

Mục tiêu học tập của giáo trình nhằm cung cấp cơ sở khoa học và pháp lý phục vụ công tác quản lý nhà nước về tài nguyên và môi trường. Người học được trang bị kiến thức về mối quan hệ giữa môi trường và phát triển kinh tế - xã hội, các nguyên lý phát triển bền vững, hệ thống điều ước quốc tế về môi trường, cũng như khung chiến lược, thể chế, chính sách và chế tài thực thi pháp luật môi trường tại Việt Nam.

Giáo trình được cấu trúc thành 4 chương trên tổng quy mô 275 trang, áp dụng hai phương pháp tiếp cận chủ đạo: tiếp cận "Mục tiêu" và tiếp cận "Phát triển". Điểm đặc thù của tài liệu là sự tích hợp giữa các công bố khoa học quốc tế cập nhật (như Báo cáo đặc biệt của IPCC công bố tại Incheon năm 2018) với các số liệu thực tế về hệ thống pháp luật môi trường Việt Nam (Luật Bảo vệ môi trường 2014, Luật Thuế bảo vệ môi trường 2010, Nghị quyết 24-NQ/TW).

---

Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương/chủ đề chính

• Chương 1: Môi trường và phát triển bền vững (trang 15–76): Trình bày định nghĩa môi trường theo Luật Bảo vệ môi trường 2014, tiếp cận nghiên cứu sinh thái học (Lê Văn Khoa & nnk, 2002); phân tích hiện trạng biến đổi khí hậu theo Báo cáo đặc biệt của IPCC (2018) về ngưỡng nhiệt 1,5°C; hệ thống hóa các giải pháp giảm nhẹ và thích ứng khí hậu (chu trình thích ứng của Nguyễn Đức Ngữ, 2008; 8 nhóm giải pháp của Burton et al., 1993); các mô hình phát triển và hệ thống chỉ số đo lường (GDP, GPI, HDI, HPI/MPI, GNH); lý thuyết Đường cong Kuznets về môi trường (EKC).
• Chương 2: Luật Quốc tế về môi trường (trang 77–164): Lược sử hình thành pháp luật quốc tế về môi trường giai đoạn 1972–2019; làm rõ chủ thể, khách thể và nguồn của luật quốc tế; giới thiệu các thỏa thuận môi trường đa phương (MEAs) mà Việt Nam tham gia như Công ước CITES, Công ước Ramsar về đất ngập nước, Công ước chống sa mạc hóa, UNCLOS 1982, UNWC, cùng Mục tiêu Đa dạng sinh học Aichi.
• Chương 3: Chiến lược quốc gia về bảo vệ môi trường ở Việt Nam (trang 165–220): Lịch sử quản lý và các sự kiện môi trường tại Việt Nam; so sánh phương thức quản lý tài nguyên truyền thống với quản lý hệ sinh thái (Bảng 3.1); phân tích 10 quy định mới trong quản lý môi trường (phí nước thải, đánh giá tác động môi trường, tỷ lệ cây xanh khu công nghiệp...); rà soát hệ thống chiến lược quốc gia chuyên ngành: Chiến lược Phát triển bền vững 2011–2020 tầm nhìn 2030, Chiến lược Tăng trưởng xanh, Chiến lược tài nguyên nước, Chiến lược biến đổi khí hậu, Chiến lược đa dạng sinh học và Chiến lược phát triển bền vững kinh tế biển Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn 2045.
• Chương 4: Thể chế và chính sách bảo vệ môi trường ở Việt Nam (trang 221–274): Khái quát quản lý nhà nước về môi trường, đối chiếu cơ chế phân công trách nhiệm môi trường của Hoa Kỳ (Bảng 4.1) với hệ thống tổ chức tại Việt Nam (Hình 4.1); chính sách ưu đãi và chính sách quản lý vùng bờ, hải đảo; hệ thống văn bản quy phạm pháp luật (Luật Bảo vệ môi trường 2014, Luật Tài nguyên, môi trường biển và hải đảo 2015); quy trình giải quyết tranh chấp môi trường và các chế tài xử phạt vi phạm hành chính.

Progression logic của giáo trình vận hành tuyến tính từ cơ sở lý luận sinh thái và biến đổi khí hậu toàn cầu (Chương 1), mở rộng sang khuôn khổ pháp lý quốc tế (Chương 2), sau đó khu biệt vào hệ thống chiến lược định hướng quốc gia (Chương 3) và hoàn thiện ở các công cụ quản lý, thể chế, chính sách cùng chế tài thực thi cụ thể tại Việt Nam (Chương 4).

Kiến thức nền tảng được xây dựng

• Quy hoạch sinh thái học: Cấu trúc 4 loại hệ sinh thái theo Lê Văn Khoa (2002) gồm: hệ sinh thái sản xuất, hệ sinh thái bảo vệ, hệ sinh thái đô thị và hệ sinh thái mục đích khác (du lịch, nghỉ dưỡng, khai khoáng).
• Lý thuyết chu trình biến đổi khí hậu: Chu trình tương tác 4 nhân tố gồm: Biến đổi khí hậu – Hệ thống tự nhiên và xã hội – Phát triển kinh tế xã hội – Phát thải khí nhà kính (Nguyễn Đức Ngữ, 2008).
• Lý thuyết Đường cong Kuznets về môi trường (EKC): Mô hình hóa mối quan hệ giữa suy thoái môi trường và thu nhập bình quân đầu người, xác định ngưỡng chuyển đổi (turning point) khi nền kinh tế vượt qua giai đoạn đầu của công nghiệp hóa.
• Hệ thống chỉ số kinh tế – xã hội – sinh thái: Phân tích bản chất và hạn chế của GDP qua đánh giá của Joseph Stiglitz (2001) và Nicolas Sarkozy (2009); cơ chế đo lường của Chỉ số tiến bộ đích thực (GPI của Clifford Cobb, Ted Halstead, Jonathan Rowe, 1994), Chỉ số phát triển con người (HDI của Mahbub ul Haq và Amartya Sen, 1990), Chỉ số nghèo khổ đa chiều (MPI) và Chỉ số tổng hạnh phúc quốc dân (GNH của Bhutan, 1972).

Kỹ năng phát triển

• Kỹ năng kỹ thuật: Vận dụng quy trình 5 bước giải quyết vấn đề môi trường của Khoa học môi trường (Đánh giá khoa học -> Phân tích rủi ro -> Giáo dục cộng đồng -> Hành động chính sách -> Hoàn thiện); xác định kịch bản phát thải khí nhà kính (ổn định nồng độ, ổn định mức phát thải, hành lang phát thải).
• Kỹ năng phân tích: Đánh giá sự đánh đổi và đồng lợi ích (synergies and trade-offs) giữa các phương án giảm nhẹ biến đổi khí hậu và 17 Mục tiêu Phát triển Bền vững (SDGs); so sánh cơ cấu tổ chức bộ máy quản lý môi trường giữa mô hình quốc tế và Việt Nam.
• Năng lực thực tiễn: Thiết kế phương án thích ứng biến đổi khí hậu theo 3 kịch bản dải ven biển (Bảo vệ đầy đủ, Thích ứng, Rút lui); vận dụng 4 nhóm công cụ chính sách (công cụ pháp lý/quy chế, công cụ tài chính/thị trường, công cụ giáo dục/truyền thông, công cụ tổ chức) vào công tác quản lý tài nguyên tại địa phương.

---

Phương pháp giảng dạy và học tập

Giáo trình Chiến lược và chính sách môi trường được thiết kế cho việc giảng dạy và nghiên cứu bậc sau đại học và đại học chuyên ngành, kết hợp chặt chẽ giữa phân tích văn bản học thuật và nghiên cứu thực nghiệm:

• Phương pháp tiếp cận sư phạm: Áp dụng phương pháp tiếp cận mục tiêu và tiếp cận phát triển. Giảng viên giữ vai trò hướng dẫn phân tích các khung lý thuyết kinh tế môi trường, đối chiếu quy định pháp luật với thực tiễn ô nhiễm và suy thoái tài nguyên.
• Bài tập và nghiên cứu trường hợp (Case studies):
  • Phân tích trường hợp thích ứng nông nghiệp tại Canada (thay đổi địa hình, thời vụ, kỹ thuật canh tác) và Zimbabwe (phân định giải pháp "phản ứng" cục bộ tại nông trang và giải pháp "phòng ngừa" cấp quốc gia).
  • Nghiên cứu trường hợp đo lường thịnh vượng thông qua chỉ số GPI tại Hoa Kỳ, Australia và mô hình triết lý phát triển dựa trên chỉ số GNH của Quốc vương Jigme Singye Wangchuck tại Bhutan (duy trì 60% độ che phủ rừng, cấm thương mại thuốc lá).
  • Phân tích phương án thích ứng biến đổi khí hậu cho các vùng sinh thái đặc thù tại Việt Nam: vùng bờ biển miền Trung, khu vực Tây Nguyên (quản lý rừng đầu nguồn, chuyển đổi cây công nghiệp) và Đồng bằng sông Cửu Long (chuyển đổi cơ cấu lúa – thủy sản, kiểm soát mặn).
• Phương pháp đánh giá:
  • Đánh giá định kỳ qua bài tập nhóm: Phân tích 10 quy định mới của pháp luật môi trường Việt Nam (tính toán mức phí nước thải 10%/m3, quy chuẩn tỷ lệ diện tích cây xanh trong cụm công nghiệp tối thiểu 10%).
  • Đánh giá kết thúc học phần: Xây dựng báo cáo chuyên đề lập kế hoạch hành động giảm nhẹ/thích ứng khí hậu hoặc phân tích thể chế giải quyết tranh chấp môi trường dựa trên các quy định pháp luật hiện hành.
• Hướng dẫn tự học: Học viên được yêu cầu nghiên cứu trước danh mục các điều ước quốc tế đa phương, theo dõi các báo cáo đánh giá của IPCC và rà soát cơ sở dữ liệu văn bản quy phạm pháp luật tại Việt Nam ban hành từ năm 2014 trở đi.

---

Điểm nổi bật và cập nhật

Nội dung giáo trình phản ánh các bước tiến khoa học và chính sách tính đến thời điểm xuất bản (2020):

• Tích hợp Báo cáo đặc biệt của IPCC (2018): Cập nhật nguyên văn và chi tiết các kết luận khoa học được phê duyệt tại Incheon (Hàn Quốc) ngày 06/10/2018 và báo cáo tại Hà Nội ngày 10/10/2018 về kịch bản nóng lên toàn cầu 1,5°C so với 2°C. Cung cấp các thông số định lượng cụ thể: mức dâng mực nước biển thấp hơn 0,1m tại mốc 1,5°C vào năm 2100; yêu cầu cắt giảm 45% phát thải ròng CO2 vào năm 2030 và đạt mức ròng bằng 0 (Net Zero) vào năm 2050; công nghệ loại bỏ CO2 (CDR) trong khoảng 100–1.000 GtCO2 và năng lượng sinh học kết hợp thu giữ, lưu giữ carbon (BECCS).
• Cập nhật các chỉ số phát triển hiện đại: Giáo trình hệ thống hóa các chỉ số đo lường vượt ra ngoài giới hạn của GDP truyền thống, bao gồm số liệu tăng trưởng HDI của Việt Nam giai đoạn 1990–2018 (đạt mức bình quân 1,36%/năm theo Báo cáo Phát triển con người của UNDP năm 2019), các tiêu chí của HPI/MPI và cơ chế tính toán của chỉ số GPI.
• Cập nhật quy định pháp lý và chế tài môi trường Việt Nam: Trích dẫn các quy chuẩn và điểm mới theo Luật Bảo vệ môi trường 2014, Luật Tài nguyên, môi trường biển và hải đảo 2015, Luật Thuế bảo vệ môi trường 2010. Nêu cụ thể 10 điểm mới trong chính sách quản lý: ba đối tượng phải lập báo cáo đánh giá tác động môi trường (ĐTM); xử phạt ô nhiễm tiếng ồn tới 160 triệu đồng; quy định điều kiện cấp phép xử lý chất thải nguy hại; chế tài phạt tù tới 15 năm đối với hành vi lợi dụng chức vụ quyền hạn trong quản lý môi trường; công khai danh mục cơ sở gây ô nhiễm môi trường nghiêm trọng.
• Gắn kết chiến lược phát triển kinh tế biển: Đưa vào nội dung giảng dạy Nghị quyết số 36-NQ/TW về Chiến lược phát triển bền vững kinh tế biển Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045, kết hợp với các quy định phân vùng lãnh hải theo UNCLOS 1982 (Hình 2.7).

---

Đối tượng sử dụng giáo trình

Giáo trình được biên soạn phục vụ các nhóm đối tượng học thuật và quản lý chuyên ngành:

• Bậc đào tạo Sau đại học (Thạc sĩ): Là giáo trình bắt buộc cho học viên chuyên ngành Khoa học môi trường và chuyên ngành Quản lý tài nguyên và môi trường tại Trường Đại học Khoa học - Đại học Huế theo chương trình đào tạo sau đại học.
• Bậc đào tạo Đại học: Sinh viên năm thứ 3 và năm thứ 4 các ngành Khoa học môi trường, Quản lý tài nguyên và môi trường, Quản lý đất đai, Sinh thái học sử dụng làm tài liệu học tập cho các học phần về thể chế, chính sách và luật môi trường.
• Điều kiện tiên quyết (Prerequisites): Người học cần hoàn thành khối kiến thức cơ sở ngành gồm: Khoa học môi trường đại cương, Sinh thái học đại cương, Kinh tế học môi trường và Pháp luật đại cương để tiếp thu hiệu quả các khái niệm về thể chế, kinh tế sinh thái và công cụ pháp lý.
• Giảng viên và nhà nghiên cứu: Tài liệu dùng cho việc xây dựng bài giảng, đề cương chi tiết học phần, làm khung tham chiếu cho các đề tài nghiên cứu về quản lý tài nguyên theo lưu vực, đánh giá tính dễ bị tổn thương và quy hoạch môi trường.
• Cán bộ quản lý chuyên trách: Tài liệu tham khảo nghiệp vụ cho công chức, viên chức thuộc Sở Tài nguyên và Môi trường, Chi cục Bảo vệ môi trường, ban quản lý các khu bảo tồn, cán bộ phụ trách công tác an toàn – môi trường (HSE) tại các khu/cụm công nghiệp.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này phù hợp với ai?

Giáo trình phục vụ trực tiếp học viên cao học và sinh viên đại học chuyên ngành Khoa học môi trường, Quản lý tài nguyên và môi trường; đồng thời là tài liệu tham khảo chuyên môn cho giảng viên, cán bộ quản lý nhà nước về môi trường và các chuyên viên tư vấn chính sách.

2. Cần kiến thức nền nào để học giáo trình này?

Người học cần nắm vững kiến thức nền tảng về Khoa học môi trường cơ bản, Sinh thái học, Kinh tế học đại cương và hệ thống văn bản quy phạm pháp luật nhà nước để hiểu rõ các cơ chế kinh tế môi trường (đường cong EKC, PES, thuế tài nguyên) và quy trình thực thi pháp luật.

3. Điểm khác biệt của giáo trình này so với các tài liệu quản lý môi trường khác là gì?

Giáo trình tích hợp cách tiếp cận "Mục tiêu" và tiếp cận "Phát triển", không chỉ dừng lại ở lý thuyết quản lý thuần túy mà liên kết trực tiếp dữ liệu khoa học khí hậu toàn cầu (Báo cáo IPCC 1,5°C năm 2018) với 10 quy định pháp lý cụ thể của Việt Nam và các chiến lược quốc gia chuyên ngành ban hành trong giai đoạn 2011–2020.

4. Làm sao để tự học và nghiên cứu giáo trình hiệu quả?

Người học nên kết hợp việc đọc giáo trình với việc tra cứu các văn bản quy phạm pháp luật gốc (Luật Bảo vệ môi trường 2014, Luật Biển 1982, các Nghị định xử phạt vi phạm hành chính); đồng thời phân tích các sơ đồ chu trình (Hình 1.1, Hình 1.2) và bảng đối chiếu (Bảng 3.1, Bảng 4.1) để hệ thống hóa kiến thức.

5. Có tài liệu bổ trợ nào được trích dẫn kèm theo giáo trình?

Giáo trình trích dẫn hệ thống tài liệu tham khảo phong phú gồm: Báo cáo kỹ thuật của IPCC (2018), các ấn phẩm nghiên cứu của UNESCO, UNDP, UNEP; các công trình nghiên cứu của các tác giả trong nước (Lê Văn Khoa, Nguyễn Đức Ngữ, Nguyễn Đình Hòe, Mai Trọng Nhuận) và văn bản các Công ước quốc tế (CITES, Ramsar, UNFCCC, UNCLOS 1982).

---

Kết luận

Giáo trình Chiến lược và chính sách môi trường của Trường Đại học Khoa học - Đại học Huế xác lập hệ thống kiến thức chuẩn mực về cơ sở khoa học, công cụ kinh tế và khung pháp lý trong quản lý nhà nước về tài nguyên và môi trường.

Lộ trình học tập của giáo trình dẫn dắt người học qua 4 giai đoạn logic:

1. Tiếp cận lý luận môi trường, các chỉ số phát triển bền vững và khoa học biến đổi khí hậu (Chương 1).
2. Nắm vững hệ thống luật pháp quốc tế và các điều ước môi trường đa phương (Chương 2).
3. Phân tích các chiến lược bảo vệ môi trường và tăng trưởng xanh cấp quốc gia (Chương 3).
4. Vận dụng các thể chế, chính sách, công cụ kinh tế và chế tài xử lý vi phạm trong thực tiễn Việt Nam (Chương 4).

Tài liệu cung cấp nền tảng học thuật phục vụ trực tiếp cho hoạt động đào tạo đại học, sau đại học và công tác quản lý tài nguyên môi trường tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 MÔI TRƯỜNG VÀ PHÁT TRIỂN BÈN VỮNG 1. MÔI TRƯỜNG VÀ PHƯƠNG PHÁP TIÉP CẶN TRONG NGHIÊN CƯU MÔI TRƯỜNG 1. Khái niệm về môi trưÒTig “Môi trường là hệ thống các yếu tố vật chất tự nhiên và nhân tạo có tác động dối với sự tồn tại và phát triển của con người và sinh vật” (Luật Bảo vệ môi trường- BVMT 2014) (Lê Văn Khoa & nnk, 2002). Như vậy, môi trường sống của con người: - Theo định nghĩa rộng là tất cả các nhân tố tự nhiên và xã hội cần thiết cho sự sinh sống, sản xuất cùa con người: tài nguyên thiên nhiên, không khí, đất, nước, ánh sáng, cảnh quan, quan hệ xã hội,.

- Với nghĩa hẹp, thì môi trường sống cùa con người chỉ bao gồm các nhân tố tự nhiên và nhân tố xã hội trực tiếp liên quan tới chất lượng cuộc sống của con người như số m2 nhà ở, chất lượng bữa ăn hàng ngày, nước sạch, điều kiện vui chơi giải trí,. Từ định nghĩa tổng quát này, các khái niệm về môi trường còn được hiểu theo các nghĩa khác nhau, sau đây là một số phát biểu liên quan đến khái niệm về môi trường. - Định nghĩa 1: Môi trường theo nghĩa rộng nhất là tổng hợp các điều kiện bên ngoài có ảnh hưởng tới một vật thể hoặc một sự kiện. Bất cứ một vật thể, một sự kiện nào cũng tồn tại và diễn biến trong một môi trường.

Khái niệm chung về môi trường như vậy được cụ thể hóa đối với từng đối tượng và từng mục đích nghiên cứu (Lê Văn Khoa & nnk, 2002). - Định nghĩa 2: Môi trường bao gồm tất cả những gì bao quanh sinh vật, tất cả các yếu tố vô sinh và hữu sinh có tác động trực tiếp hoặc gián tiếp lên sự sống, phát triển và sinh sản của sinh vật (Lê Văn Khoa & nnk, 2002). - Định nghĩa 3: Môi trường là một phần của ngoại cảnh, bao gồm các hiện tượng và các thực thể của tự nhiên,. mà ở đó, cá thể, quần thể, loài,.

có quan hệ trực tiếp hoặc gián tiếp bằng các phản ứng thích nghi của mình (Lê Văn Khoa & nnk, 2002). - Định nghĩa của UNESCO (1981): Môi trường của con người bao gồm toàn bộ các hệ thống tự nhiên và các hệ thống do con người tạo ra, những cái hữu hình (tập quán, niềm tin,.), trong đó con người sống và lao động, họ khai thác các tài nguyên thiên nhiên và nhân tạo nhằm thỏa mãn những nhu cầu của mình (Lê Văn Khoa & nnk, 2002). 15 Đối với cơ thể sống thì “môi trường sống" là tồng hợp những diều kiện bèn ngoài có ành hưởng tới đời sống và sự phát triển của cơ thể (Lê Văn Khoa, 1995). Phưong pháp tiếp cận trong nghiên cứu môi trưÒTig Để duy trì được chất lượng môi trường hay nói đúng hơn là duy trì dược cân bằng của tự nhiên, đưa tất cả các hoạt động cùa con người dạt hiệu quà tốt nhất, vừa phát triển kinh tế, vừa hài hòa với tự nhiên thì việc quy hoạch và quản lý lãnh thồ trên quan điểm sinh thái môi trường là giải pháp hữu hiệu nhất.

Theo yêu cầu của con người, các hệ sinh thái tự nhiên được phân thành 4 loại chính: Hệ sinh thái sản xuất, hệ sinh thái bảo vệ, hệ sinh thái đô thị và hệ sinh thái với các mục đích khác như giải trí, du lịch, khai thác mò,. Quy hoạch sinh thái học cũng có nghĩa là sắp xếp và quàn lý cân dôi, hài hòa cả 4 loại hệ sinh thái đó (Lê Văn Khoa & nnk, 2002). Trong nghiên cứu, nhiều vấn đề môi trường hiện nay chúng ta đang phải đối mặt, điều quan trọng là không được quên một thực tế là chúng ta có thể làm dược nhiều việc để cải thiện tình trạng ô nhiễm (Lê Vãn Khoa & nnk, 2002). Vai trò của Khoa học môi trường không chì dừng lại ở việc xác định các vấn đề, các bức xúc mà phải đề nghị và đánh giá các phương án giải quyết tiềm năng.

Mặc dù, việc lựa chọn thực hiện phương án giải quyết dược đề nghị luôn luôn là chủ đề cùa chính sách và chiến lược của xã hội. Khoa học môi trường ờ đây đóng vai trò chủ chốt trong giáo dục cả hai: Các quan chức và cộng đồng. Việc giải quyết thành công những vấn đề môi trường thường bao gồm 5 bước cơ bàn sau (Lê Văn Khoa & nnk, 2002): - Bước 1: Đánh giá khoa học. Giai đoạn trước tiên tập trung vào bất kỳ vấn đề môi trường nào là sự đánh giá khoa học, thu thập thông tin, số liệu.

Các số liệu phải được thu thập và các thực nghiệm phải được triển khai để xây dựng mô hình mà nó có thề khái quát hóa dược tình trạng môi trường. Mô hình như vậy cần được sử dụng để đưa ra những dự báo về tiến trinh tương lai của sự kiện. - Bước 2: Phân tích rủi ro. Sử dụng các kết quả nghiên cứu khoa học như một công cụ, nếu có thề tiến hành phân tích hiệu ứng tiềm ân của những can thiệp.

Điều gì trông đợi sẽ xảy ra nếu hành động được kế tiếp, kể cả những hiệu ứng ngược thì hành động vẫn được xúc tiến. - Bước 3: Giáo dục cộng đồng. Khi một sự lựa chọn cụ thể được tiến hành trong số hàng loạt các hành động luân phiên thì phải được thông tin đến cộng đồng. Nó bao gồm giải thích vấn đề đại diện cho tât cả các hành động luân phiên sẵn có và thông báo cụ thể về những chi phí có thê và những kết quả của mỗi sự lựa chọn.

16 - Bước 4: Hành dộng chính sách. Cộng dồng tự bầu ra các dại diện lựa chọn tiến trình hành dộng và thực thi hành dộng dó. - Bước 5; Hoàn thiện. Các kết quả của bất kỳ hoạt dộng nào phải dược quan trắc một cách cẩn thận và xem xét cả hai khía cạnh: Liệu vấn đề môi trường đã được giải quyết chưa? Và điều cơ bản hơn là đánh giá và hoàn thiện việc lượng hóa ban đầu và tiến hành mô hình hóa vấn đề (Lê Văn Khoa & nnk, 2002).

B1ÉN ĐÓI KHÍ HẬU TOÀN CÀU VÀ CÁC TÁC ĐỘNG 1. Hiện trạng của biến đoi khí hậu toàn cầu Cho dến nay, vấn dề BĐKH đã trở thành chủ đề nóng cùa toàn cầu. Đã có nhiều nghiên cứu cũng như chính sách và giải pháp dược các quốc gia trên thế giới triển khai, để hiếu rõ hiện trạng BĐKH như thế nào cho đến nay, xin được trích dẫn toàn bộ nội dung Báo cáo đặc biệt của IPCC đã trình bày tại Hội nghị cấp cao về BĐKH do UNDP và IPCC tổ chức tại Việt Nam ngày 10/10/2018. Báo cáo đặc biệt về tác động cùa sự nóng lên l,5°c trên toàn cầu so với thời kỳ tiền công nghiệp và các lộ trình phát thải khí nhà kính toàn cầu tương ứng, trong bối cảnh tăng cường ứng phó toàn cầu với mối nguy BĐKH, phát triển bền vững và các nỗ lực xóa nghèo.

về nóng lên toàn cầu 1. Ước tính, các hoạt động của con người đã làm nóng lên toàn cầu khoảng l,o°c so với thời kỳ tiền công nghiệp, với khoảng có khả năng là 0,8 - l,2°c. Nóng lên toàn cầu có khả năng đạt l,5°c trong giai đoạn năm 2030 - 2052 nếu nhiệt độ tiếp tục tăng với tốc độ hiện tại (độ tin cậy cao). Sự nóng lên do các phát thải nhân tạo từ giai đoạn tiền công nghiệp đến hiện tại sẽ duy trì hàng trăm năm, thậm chí tới hàng nghìn năm và sẽ tiếp tục gây ra những thay đổi lâu dài trong hệ thống khí hậu, như sự dâng lên của mực nước biển, cùng các tác động đi kèm (độ tin cậy cao), nhưng chỉ riêng những phát thải này không chắc có khả năng (unlikeỉy) gây ra hiện tượng nóng lên toàn cầu l,5°c (độ tin cậy trung bĩnh).

Những rủi ro liên quan đến khí hậu đối với các hệ thống tự nhiên và con người cao hơn ở thời điểm hiện tại đổi với sự nóng lên toàn cầu l,5°c, nhưng thấp hơn so với mức 2°c (độ tin cậy cao). Những rủi ro này phụ thuộc vào cường độ và tốc độ nóng lên, vị trí địa lý, mức độ phát triển và tình trạng dễ bị tôn thương, các lựa chọn và việc thực hiện các phương cách thích ứng và giảm nhẹ (độ tin cậy cao). Dự báo biến đối khí hậu, tác động tiềm tàng và rủi ro đi kèm 1. Các mô hình khí hậu dự báo có những khác biệt lớn về đặc điểm vùng khí hậu giữa hiện tại và khi nóng lên toàn cầu l,5°c và giữa nóng lên toàn cầu l,5°c và 2°c.

Những khác biệt này bao gồm tăng: Nhiệt độ trung bình ờ hầu hết các vùng dẩt và dại dương {độ tin cậy cao), hình thái cực nóng ờ hầu hết các khu vực sống {độ tin cậy cao). lượng mưa lớn ở một số vùng {độ tin cậy trung bình) và khả năng hạn hán và thiếu lượng mưa ở một số vùng {độ tin cậy trung bình). Đến năm 2100, mực nước biển dâng trung bình toàn cầu được dự doán là thấp hon khoảng o,lm khi nóng lên toàn cầu ờ mức l,5°c so với mức 2°c {độ tin cậy trung bình). Mực nước biển sẽ tiếp tục tăng sau năm 2100 {độ tin cậy cao), cường dộ và tốc độ tăng lên phụ thuộc vào cách phát thải trong tương lai.

Tốc độ mực nước biến dâng lên chậm hơn sẽ tạo nhiều cơ hội thích ứng hơn cho con người và các hệ sinh thái ở các đảo nhỏ, vùng trũng ven biển và đồng bằng châu thổ {độ tin cậy trung bình). Trên đất liền, tác động đến đa dạng sinh học và hệ sinh thái, gồm cà sự mất đi và tuyệt chủng các loài, dự kiến sẽ thấp hơn khi nóng lên toàn cầu ở mức 1.5°c so với mức 2°c. Hạn chế nóng lên toàn cầu ở mức l,5°c so với 2°c được dự báo sẽ giảm tác động lên các hệ sinh thái trên cạn, nước ngọt và ven biển và duy trì được nhiều công năng hơn của các hệ sinh thái này cho con người {độ tin cậy cao). Hạn chế sự nóng lên toàn cầu ở mức l,5°c so với 2°c được dự báo là làm giảm sự gia tăng nhiệt độ đại dương cũng như giảm gia tăng tính axit và giảm nồng độ oxy trong đại dương {độ tin cậy cao).

Do đó, giới hạn nóng lên toàn cầu ở mức l,5°c dược dự báo sẽ giảm rủi ro đối với đa dạng sinh học, thủy sản và hệ sinh thái biển, cùng với các chức năng và dịch vụ của chúng đối với con người, như được mô tả những thay đổi gần đây đối với biển băng Bắc cực, hệ sinh thái rạng san hô nước ấm {độ tin cậy cao).