CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ QUẢN LÝ SỬ DỤNG VỐN NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC CHO ĐẦU TƯ XÂY DỰNG CƠ BẢN 1. Lý luận chung về vốn NSNN cho đầu tư XDCB 1. Khái niệm vốn NSNN cho đầu tư XDCB 1. Ngân sách Nhà nước Theo Điều 1, Luật Ngân sách 2002, Ngân sách Nhà nước là toàn bộ các khoản thu, chi của Nhà nước đã được cơ quan Nhà nước có thẩm quyền quyết định và được thực hiện trong một năm để bảo đảm thực hiện các chức năng nhiệm vụ của Nhà nước.
Ngân sách nhà nước gồm ngân sách trung ương và ngân sách địa phương. Ngân sách địa phương bao gồm ngân sách của đơn vị hành chính các cấp có Hội đồng nhân dân và Uỷ ban nhân dân. Thu NSNN bao gồm các khoản thu từ thuế, phí, lệ phí, các khoản thu từ hoạt động kinh tế của Nhà nước, các khoản đóng góp của các tổ chức và cá nhân, các khoản viện trợ, các khoản thu khác theo quy định của Pháp luật. Chi NSNN bao gồm các khoản chi phát triển kinh tế-xã hội, bảo đảm quốc phòng, an ninh, bảo đảm hoạt động của bộ máy nhà nước; chi trả nợ của Nhà nước; Chi viện trợ và các khoản chi khác theo quy định của Pháp luật.
Ngân sách nhà nước bảo đảm cân đối kinh phí hoạt động của Đảng cộng sản Việt Nam và các tổ chức chính trị - xã hội. Kinh phí hoạt động của các tổ chức chính trị xã hội - nghề nghiệp, tổ chức xã hội, tổ chức xã hội - nghề nghiệp được thực hiện theo nguyên tắc tự bảo đảm, ngân sách nhà nước hỗ trợ trong một số trường hợp cụ thể theo quy định của Chính phủ. Vốn NSNN cho đầu tư XDCB * Khái niệm vốn: Theo Từ điển kinh tế hiện đại: “Capital – tư bản/vốn: một từ dùng để chỉ một yếu tố sản xuất do hệ thống kinh tế tạo ra. Hàng hóa tư liệu vốn là hàng hóa được sản xuất để sử dụng như yếu tố đầu vào cho quá trình sản xuất 6 sau.
Vì vậy, tư bản này có thể phân biệt được với đất đai và sức lao động, những thứ không được coi là do hệ thống kinh tế tạo ra”. * Khái niệm đầu tư Theo Luật đầu tư được Quốc hội nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam khoá XI, kỳ họp thứ 8 thông qua ngày 29 tháng 11 năm 2005, tại Điều 3 quy định: “Đầu tư là việc nhà đầu tư bỏ vốn bằng các loại tài sản hữu hình hoặc vô hình để hình thành tài sản tiến hành các hoạt động đầu tư theo quy định của Luật này và các quy định khác của pháp luật có liên quan”. Đầu tư bao gồm đầu tư trực tiếp và đầu tư gián tiếp: - Đầu tư trực tiếp là hình thức đầu tư do nhà đầu tư bỏ vốn đầu tư và tham gia quản lý hoạt động đầu tư. - Đầu tư gián tiếp là hình thức đầu tư thông qua việc mua cổ phần, cổ phiếu, trái phiếu, các giấy tờ có giá khác, quỹ đầu tư chứng khoán và thông qua các định chế tài chính trung gian khác mà nhà đầu tư không trực tiếp tham gia quản lý hoạt động đầu tư.
* Vốn NSNN cho đầu tư XDCB là một phần vốn đầu tư phát triển của NSNN được hình thành từ sự huy động của Nhà nước dùng để chi cho đầu tư XDCB nhằm xây dựng và phát triển cơ sở vật chất-kỹ thuật và kết cấu hạ tầng kinh tế-xã hội cho nền kinh tế quốc dân. Theo phân cấp quản lý ngân sách chia vốn NSNN cho đầu tư thành: - Vốn ngân sách TW được hình thành từ các khoản thu của ngân sách trung ương nhằm đầu tư vào các dự án phục vụ lợi ích quốc gia. - Vốn ngân sách địa phương được hình thành từ khoản thu của ngân sách địa phương nhằm đầu tư vào các dự án phục vụ cho lợi ích của địa phương đó. Nguồn vốn này thường được giao cho các cấp chính quyền địa phương quản lý thực hiện.
Đặc điểm của vốn NSNN * Ngân sách nhà nước được cân đối theo nguyên tắc tổng số thu từ 7 thuế, phí, lệ phí phải lớn hơn tổng số chi thường xuyên và góp phần tích luỹ ngày càng cao vào chi đầu tư phát triển; trường hợp còn bội chi, thì số bội chi phải nhỏ hơn số chi đầu tư phát triển, tiến tới cân bằng thu, chi ngân sách. Bội chi ngân sách nhà nước được bù đắp bằng nguồn vay trong nước và ngoài nước. Vay bù đắp bội chi ngân sách nhà nước phải bảo đảm nguyên tắc không sử dụng cho tiêu dùng, chỉ được sử dụng cho mục đích phát triển và bảo đảm bố trí ngân sách để chủ động trả hết nợ khi đến hạn. Về nguyên tắc, ngân sách địa phương được cân đối với tổng số chi không vượt quá tổng số thu; trường hợp tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương có nhu cầu đầu tư xây dựng công trình kết cấu hạ tầng thuộc phạm vi ngân sách cấp tỉnh bảo đảm, thuộc danh mục đầu tư trong kế hoạch 5 năm đã được Hội đồng nhân dân cấp tỉnh quyết định, nhưng vượt quá khả năng cân đối của ngân sách cấp tỉnh năm dự toán, thì được phép huy động vốn trong nước và phải cân đối ngân sách cấp tỉnh hàng năm để chủ động trả hết nợ khi đến hạn.
Mức dư nợ từ nguồn vốn huy động không vượt quá 30% vốn đầu tư xây dựng cơ bản trong nước hàng năm của ngân sách cấp tỉnh. * Đặc điểm của vốn NSNN cho đầu tư xây dựng cơ bản như sau: Thứ nhất, vốn NSNN cho đầu tư XDCB thường có quy mô lớn, có tính chất cố định. Thứ hai, vốn NSNN cho đầu tư XDCB thường dài hạn và sản phẩm đầu tư XDCB có giá trị sử dụng lâu dài. Thứ ba, vốn NSNN cho đầu tư XDCB chủ yếu được sử dụng để hình thành lên cơ sở hạ tầng kỹ thuật, hạ tầng xã hội và tài sản cố định trong nền kinh tế.
Thứ tư, vốn NSNN cho đầu tư XDCB dễ bị thất thoát, lãng phí. Vai trò của vốn NSNN cho đầu tư XDCB Một là, vốn NSNN cho đầu tư XDCB góp phần quan trọng vào việc xây dựng và phát triển cơ sở vật chất kỹ thuật, hình thành kết cấu hạ tầng 8 chung cho đất nước như giao thông, thuỷ lợi, hệ thống điện, trường học, trạm y tế. Thông qua việc duy trì và phát triển hoạt động đầu tư XDCB, vốn NSNN cho đầu tư XDCB góp phần quan trọng vào việc thúc đẩy sự phát triển nền kinh tế quốc dân, tái tạo và tăng cường năng lực sản xuất, tăng năng suất lao động, tăng thu nhập quốc dân và tổng sản phẩm xã hội. Hai là, vốn NSNN cho đầu tư XDCB góp phần quan trọng vào việc chuyển dịch cơ cấu kinh tế, hình thành những ngành mới, tăng cường chuyên môn hoá và phân công lao động xã hội.
Căn cứ tình hình cụ thể của từng giai đoạn, Đảng và Nhà nước sẽ có định hướng đầu tư vào những ngành, lĩnh vực trọng điểm, mũi nhọn. Thông qua việc phát triển kết cấu hạ tầng để tạo lập môi trường thuận lợi, tạo sự lan toả đầu tư và phát triển kinh doanh, thúc đẩy phát triển xã hội. Ba là, vốn NSNN cho đầu tư XDCB có vai trò định hướng hoạt động đầu tư trong nền kinh tế. Việc Nhà nước bỏ vốn đầu tư vào kết cấu hạ tầng và các ngành, lĩnh vực có tính chiến lược không những có vai trò dẫn dắt hoạt động đầu tư trong nền kinh tế mà còn góp phần định hướng hoạt động của nền kinh tế.
Thông qua đầu tư XDCB vào các ngành, lĩnh vực khu vực quan trọng, vốn NSNN cho đầu tư XDCB có tác dụng kích thích các chủ thể kinh tế, các lực lượng trong xã hội đầu tư phát triển sản xuất - kinh doanh, tham gia liên kết và hợp tác trong xây dựng hạ tầng và phát triển kinh tế - xã hội. Bốn là, vốn NSNN cho đầu tư XDCB có vai trò quan trọng trong việc giải quyết các vấn đề xã hội như xoá đói, giảm nghèo, phát triển vùng sâu, vùng xa. Thông qua việc đầu tư phát triển kết cấu hạ tầng, các cơ sở sản xuất- kinh doanh và các công trình văn hoá, xã hội góp phần quan trọng vào việc giải quyết việc làm, tăng thu nhập, cải thiện và nâng cao đời sống vật chất và tinh thần của nhân dân ở nông thôn, vùng sâu, vùng xa. Đối tượng quản lý sử dụng vốn NSNN cho đầu tư XDCB Nếu xét về phân cấp quản lý thì đối tượng quản lý của vốn NSNN cho 9 đầu tư XDCB là các cơ quan sử dụng vốn đầu tư XDCB cấp dưới.
Mỗi cơ quan chức năng thực hiện quản lý ở từng khâu trong quy trình quản lý sử dụng vốn. Cụ thể như sau: - Cơ quan kế hoạch và đầu tư (ở cấp tỉnh là Sở Kế hoạch và Đầu tư; ở cấp thành phố, cấp huyện là Phòng Tài chính - Kế hoạch) là đầu mối và chịu trách nhiệm khâu tham mưu với UBND cùng cấp phân bổ kế hoạch vốn. - Kho bạc Nhà nước quản lý kiểm soát thanh toán, hạch toán kế toán, tất toán tài khoản vốn NSNN cho đầu tư XDCB. - Cơ quan tài chính (ở cấp tỉnh là Sở Tài chính; ở cấp thành phố, cấp huyện là Phòng Tài chính - Kế hoạch) chịu trách nhiệm quản lý, tham mưu trong việc điều hành nguồn vốn và quyết toán vốn đầu tư.
- Chủ đầu tư có chức năng quản lý sử dụng vốn đúng nguyên tắc, đúng mục đích sử dụng vốn và đúng định mức theo quy định. Trong các khâu quản lý sử dụng vốn đầu tư, khâu quan trọng và có ý nghĩa quyết định đến hiệu quả quản lý sử dụng vốn đầu tư là bước lập và phân bổ kế hoạch vốn, đưa dự án vào danh mục đầu tư. Mục tiêu quản lý sử dụng vốn NSNN cho đầu tư XDCB là bảo đảm sử dụng vốn đúng mục đích, đúng nguyên tắc, đúng tiêu chuẩn, chế độ quy định và có hiệu quả cao. Đối với vốn NSNN cho đầu tư XDCB, hiệu quả không đơn thuần là lợi nhuận hay hiệu quả kinh tế nói chung mà là hiệu quả tổng hợp, hiệu quả KT-XH.
Nội dung quản lý sử dụng vốn NSNN cho đầu tư XDCB Công tác quản lý, sử dụng vốn NSNN cho đầu tư XDCB gồm những nội dung cơ bản sau đây: 1. Lập kế hoạch và phân bổ vốn NSNN cho đầu tư XDCB - Công tác lập kế hoạch vốn NSNN cho đầu tư XDCB: Kế hoạch vốn đầu tư của mỗi ngành, mỗi cấp thường được phản ánh trong kỳ kế hoạch của ngành, của cấp mình (cả nước, ngành, cấp tỉnh, cấp thành phố, cấp huyện, cấp xã).