CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ VỐN ĐẦU TƯ XÂY DỰNG NÔNG THÔN MỚI 1. MỘT SỐ KHÁI NIỆM CƠ BẢN VỀ QUẢN LÝ VỐN ĐẦU TƯ XÂY DỰNG NÔNG THÔN MỚI 1.1 Khái niệm xây dựng nông thôn mới Trong quá trình xây dựng đất nước, thì vấn đề phát triển kinh tế nông nghiệp – nông thôn đóng vai trò quan trọng. Quá trình này đã trải qua nhiều giai đoạn khác nhau, trong đó có vấn đề xây dựng nông thôn mới. Các quan điểm về nông thôn mới được tổng kết như sau: Là nông thôn có kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội hiện đại; cơ cấu kinh tế và các hình thức tổ chức sản xuất hợp lý; xã hội dân chủ, ổn định, giàu bản sắc văn hóa dân tộc; đời sống vật chất, tinh thần được nâng cao; môi trường sinh thái được bảo vệ; an ninh trật tự được giữ vững (Thủ tướng Chính phủ, 2010).
Theo Nguyễn Sinh Cúc (2013) thì xây dựng nông thôn mới là cuộc vận động lớn để cộng đồng dân cư ở nông thôn đồng lòng xây dựng thôn, xã, gia đình của mình khang trang, sạch đẹp, phát triển sản xuất mọi mặt; có nếp sống văn hoá, môi trường và an ninh nông thôn được đảm bảo; thu nhập, đời sống vật chất, tinh thần của người dân được nâng cao. Theo quan điểm này thì xây dựng nông thôn mới là sự nghiệp cách mạng của toàn Đảng, toàn dân, của cả hệ thống chính trị. Nông thôn mới không chỉ là vấn đề kinh tế - xã hội, mà là vấn đề kinh tế - chính trị tổng hợp. Bên cạnh đó, xây dựng nông thôn mới giúp cho nông dân có niềm tin, trở nên tích cực, chăm chỉ, đoàn kết giúp đỡ nhau xây dựng nông thôn phát triển giàu đẹp, dân chủ, văn minh.
13 Cụ thể hơn thì Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn (2010) cho rằng: Xây dựng nông thôn mới là xây dựng nông thôn đạt 19 tiêu chí của Bộ tiêu chí quốc gia về nông thôn mới. Bộ tiêu chí quốc gia về nông thôn mới: Theo Bộ tiêu chí quốc gia về NTM thì đơn vị NTM được phân thành 03 cấp là: Xã NTM, huyện NTM và tỉnh NTM. Bộ tiêu chí này ban hành theo Quyết định 1980/2017/QĐ-TTg và bổ sung bởi quyết định 441/2018/QĐ-BTTTT, gồm nhóm Quy hoạch có 1 tiêu chí (1- Quy hoạch); nhóm Hạ tầng kinh tế - xã hội có 8 tiêu chí (2- Giao thông; 3- Thủy lợi; 4- Điện; 5- Trường học; 6- Cơ sở vật chất văn hóa; 7- Cơ sở hạ tầng thương mại nông thôn; 8- Thông tin và truyền thông; 9- Nhà ở dân cư); nhóm Kinh tế và tổ chức sản xuất có 4 tiêu chí (10- Thu nhập; 11- Hộ nghèo; 12- Lao động có việc làm; 13- Tổ chức sản xuất); nhóm Văn hóa - Xã hội - Môi trường có 6 tiêu chí (14- Giáo dục và Đào tạo; 15- Y tế; 16- Văn hóa; 17- Môi trường và an toàn thực phẩm; 18- Hệ thống chính trị và tiếp cận pháp luật; 19- Quốc phòng và an ninh). - Xã Nông thôn mới: Là xã đáp ứng được 19 tiêu chí trong Bộ tiêu chí quốc gia về NTM.
- Huyện Nông thôn mới: Là huyện có 75% số xã trong huyện đạt NTM. - Tỉnh Nông thôn mới: Là tỉnh có 80% số huyện trong tỉnh đạt NTM. Các đặc trưng của xây dựng nông thôn mới - Phát triển kinh tế, đời sống vật chất và tinh thần của cư dân nông thôn được nâng cao. 14 - Nông thôn phát triển theo quy hoạch, cơ cấu hạ tầng, kinh tế, xã hội hiện đại, môi trường sinh thái được bảo vệ.
- Dân trí được nâng cao, bản sắc văn hóa dân tộc được giữ gìn và phát huy. - An ninh tốt, quản lý dân chủ. - Chất lượng hệ thống chính trị được nâng cao. Nước ta đang phấn đấu trở thành nước công nghiệp, một nước công nghiệp không thể để nông nghiệp, nông thôn lạc hậu, nông dân nghèo khó.
Vì vậy, phải tiến hành xây dựng xã nông thôn mới, nhằm phát triển sản xuất nông nghiệp, công nghiệp, dịch vụ một cách toàn diện; có nếp sống văn hoá, môi trường và an ninh nông thôn được đảm bảo; thu nhập, đời sống vật chất, tinh thần của người dân được nâng cao.2 Khái niệm vốn xây dựng nông thôn mới Vốn xây dựng nông thôn mới là nguồn lực tài chính được huy động từ các đối tượng trong xã hội bằng những phương thức phù hợp, được sử dụng để thực hiện Chương trình xây dựng nông thôn mới (XD NTM) theo các quy định. Nguồn lực tài chính cho XD NTM hình thành từ các nguồn chính sau đây: + Nguồn từ ngân sách (Trung ương và địa phương), bao gồm: Vốn ngân sách nhà nước (NSNN) bố trí trực tiếp cho Chương trình xây dựng nông thôn mới; Vốn lồng ghép từ các chương trình mục tiêu quốc gia và các chương trình, dự án hỗ trợ có mục tiêu trên địa bàn; Nguồn vốn trái phiếu 15 Chính phủ (nếu có). Nguồn vốn từ NSNN để thực hiện XD NTM thường được sử dụng như là nguồn vốn mồi để thu hút nguồn từ các nhà đầu tư khác. + Nguồn từ tín dụng, bao gồm: Vốn tín dụng đầu tư phát triển của Nhà nước và vốn tín dụng thương mại được sử dụng cho các hoạt động trong xây dựng nông thôn mới.
Mục đích là thúc đẩy tăng trưởng kinh tế ổn định vì vậy nguồn này thường có nhiều ưu đãi cho người vay. + Nguồn từ doanh nghiệp: gồm các khoản hỗ trợ trực tiếp bằng tiền, bằng hiện vật cho các địa phương để thực hiện các hoạt động XD NTM. Các khoản đóng góp tự nguyện của nhân dân địa phương: Người dân đóng góp cho chương trình với tư cách là chủ thể của chương trình, vừa là người tổ chức thực hiện vừa là người thụ hưởng kết quả của Chương trình. Họ có thể tự đầu tư bằng cách nâng cấp nhà cửa,.
hoặc tự nguyện đóng góp bằng nhiều hình thức cho xây dựng nông thôn mới như: góp tiền, công, hiến đất,… Việc nhìn nhận đầy đủ các loại nguồn lực tài chính cho phép chính quyền các cấp ở địa phương: cấp tỉnh, cấp huyện, cấp xã có được bức tranh về tổng thể nguồn lực. Không những chỉ ra khả năng huy động các nguồn lực trên địa bàn, mà còn giúp chính quyền có kế hoạch lồng ghép, sử dụng các nguồn lực đó một cách chủ động và hiệu quả nhất cho các mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội của địa phương. Đặc điểm vốn XD NTM như sau: + Nguồn lực tài chính XD NTM được huy động từ mọi đối tượng trong toàn xã hội. Ban đầu có sự hỗ trợ từ nguồn NSNN, sau đó là có sự tham gia 16 đóng góp của các doanh nghiệp, các tổ chức chính trị xã hội, các tổ chức tín dụng, từ người dân và một số nguồn ngoài ngân sách khác.
+ Các nguồn lực tài chính huy động để XD NTM được phân bổ và sử dụng một cách công khai, minh bạch, chi tiết, cụ thể cho từng nội dung thực hiện. + Có sự tham gia của người dân trong việc xây dựng các phương án huy động, phân bổ và sử dụng các nguồn lực tài chính cho thực hiện chương trình. + Khi thực hiện chương trình phải sử dụng lồng ghép nguồn lực với quá trình thực hiện các chương trình mục tiêu khác có triển khai trên địa bàn để nguồn lực được sử dụng, phát huy được hiệu quả tối đa. + Kết quả sử dụng các nguồn lực tài chính thực hiện xây dựng nông thôn mới được đánh giá đầy đủ cả về mặt kinh tế và xã hội.3 Khái niệm quản lý vốn xây dựng nông thôn mới Nguồn lực tài chính là một yếu tố quan trọng để có thể thực hiện thành công Chương trình XD NTM ở các địa phương.
Để đạt được các mục tiêu đã đề ra của Chương trình, Nhà nước đã ban hành các cơ chế để quản lý, sử dụng các nguồn lực tài chính đã huy động được cho Chương trình. Sử dụng nguồn lực tài chính xây dựng nông thôn mới là việc sử dụng một cách hợp lý và có hiệu quả các quỹ đã huy động được trong xã hội để thực hiện các nội dung của chương trình. Sử dụng nguồn lực tài chính để xây dựng nông thôn mới là việc dùng các nguồn lực đã huy động được để xây dựng kết cấu hạ tầng ở địa 17 phương, phát triển sản xuất, nâng cao đời sống cho người dân địa phương (Thủ tướng Chính phủ, 2014). Như vậy, quản lý vốn xây dựng nông thôn mới chính là các nguyên tắc, các hình thức, các nội dung sử dụng nhằm tạo lập, phân bổ, sử dụng các nguồn lực tài chính hiệu quả nhất để xây dựng nông thôn mới.
Đây cũng là cơ sở để kiểm tra, đánh giá hiệu quả sử dụng các nguồn lực đã huy động cho thực hiện chương trình này. NỘI DUNG, CƠ CHẾ, NGUYÊN TẮC VỀ QUẢN LÝ VỐN ĐẦU TƯ XÂY DỰNG NÔNG THÔN MỚI 1. Nội dung quản lý vốn đầu tư xây dựng nông thôn mới từ ngân sách nhà nước 1. Phân cấp quản lý vốn XD NTM Mục tiêu của phân cấp quản lý vốn XD NTM từ NSNN là phân chia quyền quản lý giữa cấp tỉnh với cấp huyện, giữa cấp huyện với cấp xã, nhằm phát huy tính năng động, sáng tạo, quyền tự chủ, tự chịu trách nhiệm của chính quyền địa phương trên cơ sở phân định rõ, cụ thể nhiệm vụ, quyền hạn, trách nhiệm của mỗi cấp trong bộ máy chính quyền nhà nước, bảo đảm sự quản lý tập trung, thống nhất và thông suốt của Chính phủ, tăng cường kỷ luật, kỷ cương hành chính để nâng cạo hiệu lực, hiệu quả quản lý vốn XD NTM từ NSNN, nhằm phục vụ tốt hơn nhu cầu và lợi ích của nhân dân, thúc đẩy phát triển kinh tế xã hội ở từng địa phương (Nguyễn Sinh Cúc, 2013).
Về nguyên tắc phân cấp quản lý vốn XD NTM từ NSNN tuân thủ một số nguyên tắc sau: 18 Thứ nhất, trong phân cấp đầu tư giữa trung ương và địa phương thì vấn đề ý nghĩa của lĩnh vực đầu tư và tính chất đầu tư là tiêu chí quan trọng nhất; còn việc phân cấp đầu tư XD NTM giữa tỉnh và huyện, giữa huyện và xã thì số lượng và chất lượng cán bộ làm công tác quản lý nguồn vốn trong XD NTM từ NSNN giữ vai trò lớn hơn. Thứ hai, việc phân cấp được dựa trên nguyên tắc đảm bảo khai thác, phát huy tiềm năng thế mạnh của địa phương vì mục đích phát triển của địa phương và cho phát triển chung. Sự kết hợp hài hòa lợi ích của quốc gia với lợi ích của địa phương là nguyên tắc được tuân thủ nghiêm ngoặc trong phân cấp quản lý vốn XD NTM từ NSNN.
