Tổng quan nghiên cứu

Trong giai đoạn 2013 - 2016, nguồn vốn đầu tư phát triển khoa học và công nghệ từ ngân sách nhà nước tại tỉnh Bắc Giang đóng vai trò hạt nhân thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế địa phương, bình quân chiếm khoảng 1,5% đến 2,0% tổng chi ngân sách địa phương. Tuy nhiên, quá trình công nghiệp hóa và hiện đại hóa trên địa bàn đang đặt ra nhiều thách thức gay gắt về năng lực cạnh tranh của sản phẩm hàng hóa và hiệu quả sử dụng nguồn lực tài chính công. Vấn đề nghiên cứu then chốt là công tác quản lý vốn đầu tư phát triển khoa học và công nghệ còn bộc lộ nhiều điểm nghẽn: phân bổ ngân sách còn manh mún, thủ tục giải ngân chậm trễ và cơ chế huy động vốn ngoài ngân sách từ khu vực doanh nghiệp tư nhân còn rất hạn chế.

Mục tiêu nghiên cứu tổng quát của đề tài là hệ thống hóa cơ sở lý luận và thực tiễn quản lý vốn đầu tư phát triển khoa học và công nghệ cấp tỉnh; phân tích, đánh giá thực trạng công tác quản lý nguồn vốn này tại Bắc Giang trong giai đoạn 2013 - 2016; từ đó đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ nhằm hoàn thiện công tác quản lý vốn trong giai đoạn 2017 - 2020, có tầm nhìn chiến lược đến năm 2030. Phạm vi nghiên cứu về không gian tập trung toàn diện trên địa bàn tỉnh Bắc Giang, với trọng tâm là các hoạt động quản lý do Sở Khoa học và Công nghệ cùng các sở, ban, ngành liên quan thực hiện. Về mặt học thuật và thực tiễn, luận văn mang ý nghĩa kinh tế sâu sắc khi cung cấp hệ thống chỉ tiêu giúp tối ưu hóa hệ số gia tăng vốn - sản lượng (ICOR), nâng cao tỷ lệ đóng góp của năng suất các yếu tố tổng hợp (TFP) vào tăng trưởng tổng sản phẩm trên địa bàn (GRDP) lên mức trên 35%, đồng thời cải thiện tỷ lệ thương mại hóa các nhiệm vụ khoa học công nghệ từ dưới 65% lên trên 80% trong tương lai.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn tiếp cận vấn đề dựa trên nền tảng lý thuyết nguồn vốn xã hội và tích lũy tư bản của James Coleman (1988) và Francis Fukuyama (2002), luận giải vốn đầu tư khoa học công nghệ là nguồn lực tái sinh hình thành qua mạng lưới liên kết thể chế và đóng vai trò động lực trực tiếp tạo lập thịnh vượng kinh tế theo Robert Putnam (2000). Luận văn tích hợp mô hình định lượng hệ số gia tăng vốn - sản lượng ICOR (ICOR = Vốn đầu tư / Mức tăng GDP) để đánh giá mối tương quan giữa sự gia tăng dòng vốn khoa học công nghệ với tốc độ tăng trưởng kinh tế địa phương.

Khung phân tích chuyên ngành áp dụng mô hình 4 thành phần công nghệ cốt lõi gồm: thành phần kỹ thuật (Technoware - máy móc, thiết bị), thành phần con người (Humanware - kỹ năng, kinh nghiệm), thành phần thông tin (Inforware - dữ liệu, bí quyết) và thành phần tổ chức (Orgaware - cơ chế vận hành). Các khái niệm then chốt được chuẩn hóa bao gồm:

  1. Vốn đầu tư phát triển khoa học và công nghệ: tổng thể nguồn lực tài chính bằng tiền huy động từ ngân sách và xã hội để tạo lập tài sản vật chất và tài sản trí tuệ dài hạn;
  2. Chuyển giao công nghệ theo Luật Chuyển giao công nghệ 2006;
  3. Quỹ phát triển khoa học và công nghệ địa phương và doanh nghiệp theo quy định tại Thông tư 15/2011/TT-BTC;
  4. Năng lực nội sinh khoa học công nghệ cấp tỉnh.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu phối hợp chặt chẽ giữa phương pháp định tính và định lượng dựa trên chuỗi dữ liệu đa tầng trong giai đoạn 2013 - 2016. Dữ liệu thứ cấp được tổng hợp từ hệ thống báo cáo quyết toán ngân sách, báo cáo tài chính thường niên của Sở Khoa học và Công nghệ tỉnh Bắc Giang, Sở Tài chính, Sở Kế hoạch và Đầu tư cùng Niên giám thống kê của Cục Thống kê tỉnh Bắc Giang.

Dữ liệu sơ cấp được thu thập thông qua khảo sát mẫu định lượng với quy mô cỡ mẫu 120 phiếu điều tra phát tới các nhà quản lý, cán bộ nghiên cứu, nhà khoa học tại các trung tâm chuyển giao và đại diện lãnh đạo các doanh nghiệp thụ hưởng dự án khoa học công nghệ trên địa bàn. Phương pháp chọn mẫu phân tầng ngẫu nhiên được áp dụng nhằm bao phủ đầy đủ 10 huyện, thành phố cùng các nhóm ngành kinh tế trọng điểm (nông nghiệp, công nghiệp chế biến, dịch vụ). Phương pháp phân tích thống kê mô tả, phương pháp so sánh đối chiếu và phương pháp chuyên gia được lựa chọn vì đảm bảo tính chuẩn xác, minh bạch khi lượng hóa các chỉ số giải ngân tài chính công, đo lường độ trễ ứng dụng đề tài và đánh giá khách quan các nhân tố tác động đến hiệu quả quản trị nguồn vốn.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, quy mô vốn đầu tư phát triển khoa học và công nghệ tại tỉnh Bắc Giang giai đoạn 2013 - 2016 có xu hướng tăng trưởng nhưng vẫn chiếm tỷ trọng khiêm tốn. Cơ cấu chi tiêu bộc lộ sự mất cân đối lớn: kinh phí sự nghiệp khoa học công nghệ chiếm tỷ trọng chủ đạo trên 75% tổng vốn ngân sách, trong khi vốn đầu tư phát triển xây dựng cơ bản và trang thiết bị nghiên cứu chỉ dao động từ 20% đến 25%.

Thứ hai, cơ cấu nguồn vốn phụ thuộc nặng nề vào ngân sách nhà nước với tỷ lệ chiếm xấp xỉ 85% tổng nguồn lực (trong đó ngân sách địa phương chiếm trên 55% và ngân sách Trung ương chiếm khoảng 30%). Nguồn vốn huy động ngoài ngân sách từ các doanh nghiệp và tổ chức kinh tế chỉ đạt khoảng 15%, thấp hơn đáng kể so với mức bình quân 30% ở các tỉnh có trình độ công nghiệp hóa cao lân cận.

Thứ ba, công tác phân bổ vốn cho hoạt động nghiên cứu, chuyển giao và ứng dụng công nghệ chiếm trên 60% tổng chi sự nghiệp khoa học công nghệ. Tỉnh đã triển khai ứng dụng thành công hơn 45 quy trình kỹ thuật và giải pháp mới vào sản xuất nông nghiệp hàng hóa, đặc biệt là các chuỗi giá trị đặc sản địa phương như vải thiều Lục Ngạn và gia cầm Yên Thế.

Thứ tư, nguồn nhân lực khoa học công nghệ chất lượng cao của tỉnh còn mỏng và thiếu hụt cục bộ. Tỷ lệ cán bộ có trình độ thạc sĩ và tiến sĩ chỉ chiếm khoảng 4,2% tổng số lao động nghiên cứu toàn tỉnh, tạo nên rào cản lớn trong việc tiếp thu và vận hành các công nghệ hiện đại.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân cốt lõi của những hạn chế trên xuất phát từ cơ chế tài chính quản lý vốn còn mang nặng tính hành chính sự nghiệp, quy định phân bổ dự toán theo niên độ năm chưa phù hợp với tính chất rủi ro và độ trễ tự nhiên của hoạt động nghiên cứu khoa học. So sánh với các công trình nghiên cứu của Nguyễn Thanh Hà và Hoàng Văn Tuyên, thực trạng tại Bắc Giang phản ánh rõ rào cản chung của nhiều địa phương: doanh nghiệp chưa mặn mà với việc trích lập Quỹ phát triển khoa học công nghệ theo Nghị định 119/NĐ-CP do thiếu hướng dẫn chi tiết về khấu trừ thuế.

Về mặt trực quan hóa, toàn bộ dữ liệu phân bổ nguồn vốn qua các năm có thể được biểu diễn rõ ràng thông qua biểu đồ cột chồng kết hợp đường xu hướng tăng trưởng, phản ánh độ lệch giữa tiến độ cấp phát kinh phí và thời điểm nghiệm thu đề tài. Đồng thời, một bảng phân tích cơ cấu nguồn vốn đa thành phần sẽ minh chứng trực quan cho sự chênh lệch lớn giữa nguồn vốn công lập và tư nhân. Những kết quả này nhấn mạnh yêu cầu cấp thiết phải chuyển đổi mô hình quản lý từ cấp phát hành chính sang mô hình đầu tư mạo hiểm công - tư đồng tài trợ dựa trên kết quả đầu ra.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, đa dạng hóa và thể chế hóa các kênh huy động nguồn vốn ngoài ngân sách. Ủy ban nhân dân tỉnh Bắc Giang cần ban hành gói chính sách ưu đãi linh hoạt về thuế thu nhập doanh nghiệp và mặt bằng sản xuất, đặt mục tiêu nâng tỷ trọng vốn đầu tư khoa học công nghệ từ khu vực doanh nghiệp lên mức tối thiểu 40% vào năm 2020 và đạt 55% vào năm 2030.

Thứ hai, đổi mới căn bản quy trình thẩm định, dự toán và thanh quyết toán vốn. Sở Khoa học và Công nghệ chủ trì phối hợp với Sở Tài chính chuyển giao triệt để sang cơ chế khoán chi đến sản phẩm cuối cùng cho 100% đề tài ứng dụng từ năm 2018, đồng thời rút ngắn thời gian phê duyệt danh mục dự án xuống dưới 30 ngày làm việc để triệt tiêu tình trạng dồn ứ giải ngân vào cuối năm.

Thứ ba, ưu tiên phân bổ ngân sách tập trung nâng cao tiềm lực hạ tầng công nghệ. Sở Kế hoạch và Đầu tư bố trí tối thiểu 30% tổng chi đầu tư công khoa học công nghệ hàng năm cho dự án nâng cấp trung tâm kiểm định chất lượng, xây dựng các phòng thí nghiệm đạt chuẩn chuyên ngành và vận hành vườn ươm doanh nghiệp đổi mới sáng tạo trong khung thời gian 2017 - 2022.

Thứ tư, thúc đẩy thị trường công nghệ và liên kết chuỗi giá trị ba nhà (Nhà nước - Nhà khoa học - Doanh nghiệp). Trung tâm Ứng dụng tiến bộ Khoa học và Công nghệ tỉnh Bắc Giang xây dựng sàn giao dịch công nghệ trực tuyến trước năm 2019, phấn đấu gia tăng tỷ lệ hợp đồng chuyển giao công nghệ thành công đạt tốc độ tăng trưởng 25%/năm.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Thứ nhất, các nhà quản lý và hoạch định chính sách tại Sở Khoa học và Công nghệ, Sở Kế hoạch và Đầu tư, Sở Tài chính tỉnh Bắc Giang có thể sử dụng khung đánh giá và hệ thống số liệu giai đoạn 2013 - 2016 để xây dựng dự toán ngân sách, điều chỉnh chính sách cấp phát và hoàn thiện kế hoạch phát triển khoa học công nghệ trung hạn 2021 - 2030.

Thứ hai, ban giám đốc và bộ phận R&D tại các doanh nghiệp, hợp tác xã trên địa bàn tỉnh nắm bắt rõ quy định trích lập Quỹ phát triển khoa học và công nghệ (tối đa 10% thu nhập tính thuế) để tối ưu hóa chi phí đầu tư đổi mới công nghệ, dây chuyền máy móc.

Thứ ba, giảng viên, học viên cao học và sinh viên chuyên ngành Quản lý kinh tế, Tài chính công tại các trường đại học, học viện tham khảo mô hình phân tích ICOR và khung lý thuyết 4 thành phần công nghệ để phục vụ công tác giảng dạy, nghiên cứu học thuật.

Thứ tư, các chuyên gia tư vấn chuyển giao công nghệ và ban quản lý dự án công lập ứng dụng quy trình quản lý rủi ro và các tiêu chí đánh giá hiệu quả sau nghiệm thu nhằm nâng cao tỷ lệ ứng dụng đề tài thực tế đạt trên 70%.

Câu hỏi thường gặp

Nguồn vốn đầu tư phát triển khoa học và công nghệ tại Bắc Giang gồm những kênh nào? Nguồn vốn gồm ngân sách nhà nước (ngân sách Trung ương và ngân sách địa phương chiếm trên 80%), vốn đầu tư của doanh nghiệp, vốn liên kết quốc tế và các quỹ tài chính ngoài ngân sách. Trong thực tế, ngân sách địa phương giữ vai trò vốn mồi để dẫn dắt các dòng vốn tư nhân đầu tư vào nông nghiệp công nghệ cao.

Nút thắt lớn nhất trong quản lý giải ngân vốn giai đoạn 2013 - 2016 là gì? Rào cản lớn nhất là cơ chế quyết toán tài chính cứng nhắc theo niên độ ngân sách năm hành chính, không tương thích với chu kỳ nghiên cứu sinh học thường kéo dài 2 đến 3 năm. Tình trạng này dẫn tới tỷ lệ chậm tiến độ thanh toán khoảng 20% ở các dự án phức tạp.

Làm cách nào để kích hoạt nguồn vốn khoa học công nghệ từ khối doanh nghiệp tư nhân? Tỉnh cần triển khai đồng bộ Thông tư 15/2011/TT-BTC về trích lập Quỹ khoa học công nghệ tại doanh nghiệp, kết hợp cơ chế hỗ trợ trực tiếp 50% kinh phí đổi mới máy móc. Mô hình hỗ trợ dây chuyền bảo quản sau thu hoạch tại Lục Ngạn đã giúp tăng giá trị nông sản xuất khẩu thêm hơn 25%.

Tỷ lệ đề tài nghiên cứu được ứng dụng thực tế sau nghiệm thu đạt mức nào? Theo dữ liệu theo dõi của địa phương, khoảng 65% số lượng đề tài, dự án sau khi nghiệm thu được đưa vào ứng dụng thực tế trong sản xuất và đời sống. Tỷ lệ này cao hơn mức trung bình một số tỉnh lân cận nhưng vẫn cần nâng cao thông qua cơ chế đặt hàng trực tiếp từ doanh nghiệp.

Hệ số ICOR có ý nghĩa gì trong quản lý vốn khoa học công nghệ địa phương? Hệ số ICOR phản ánh lượng vốn đầu tư cần thiết để tạo thêm một đơn vị GRDP. Quản lý vốn khoa học công nghệ hiệu quả giúp đưa hàm lượng tri thức vào sản phẩm, từ đó hạ thấp hệ số ICOR toàn tỉnh từ mức ước tính 4,5 xuống dưới 3,8, giúp nâng cao chất lượng tăng trưởng kinh tế.

Kết luận

  • Hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về quản lý vốn đầu tư phát triển khoa học và công nghệ cấp tỉnh trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa.
  • Đánh giá thực chứng bức tranh tài chính khoa học công nghệ tỉnh Bắc Giang giai đoạn 2013 - 2016 với kinh phí sự nghiệp chiếm trên 75% tổng chi.
  • Bóc tách 4 điểm nghẽn trọng yếu: cơ cấu vốn thiếu đa dạng, nguồn nhân lực chất lượng cao chỉ chiếm 4,2%, cơ chế thanh quyết toán còn xơ cứng và thị trường công nghệ sơ khai.
  • Đề xuất 4 nhóm giải pháp đột phá gắn chặt với lộ trình triển khai 2017 - 2020 và tầm nhìn chiến lược 2030 cho toàn tỉnh.
  • Khẳng định giá trị thực tiễn trong việc xây dựng khung cơ chế khoán chi và mô hình hợp tác ba nhà nhằm thương mại hóa tri thức.

Đóng góp nổi bật của luận văn là thiết lập căn cứ khoa học giúp các cơ quan quản lý chuyển hóa phương thức điều hành nguồn vốn từ bao cấp thụ động sang đầu tư phát triển có trọng tâm, phấn đấu đưa tỷ lệ vốn xã hội hóa đạt trên 40% vào năm 2020. Trong các bước tiếp theo, địa phương cần ưu tiên số hóa hồ sơ quản lý đề tài và hoàn thiện quy chế thành lập Quỹ phát triển khoa học công nghệ tỉnh giai đoạn 2018 - 2022. Độc giả quan tâm và các nhà quản trị kinh tế hãy khai thác ngay tài liệu nghiên cứu này để ứng dụng vào công tác hoạch định chính sách, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và tạo động lực bứt phá kinh tế cho địa phương.