Chương 1: Tập đoàn kinh tế và quản lý vốn đầu tư của công ty mẹ vào các công ty con trong Tập đoàn kinh tế. Chương 2: Thực trạng vốn đầu tư và quản lý vốn đầu tư của công ty mẹ vào các công ty con trong Tập đoàn Bưu chính Viễn thông Việt Nam. Chương 3: Giải pháp tăng cường quản lý vốn đầu tư của công ty mẹ vào các công ty con trong Tập đoàn Bưu chính Viễn thông Việt Nam. 1 Chƣơng 1 TẬP ĐOÀN KINH TẾ VÀ QUẢN LÝ VỐN ĐẦU TƢ CỦA CÔNG TY MẸ VÀO CÁC CÔNG TY CON TRONG TẬP ĐOÀN KINH TẾ 1.
TỔNG QUAN VỀ MÔ HÌNH CÔNG TY MẸ - CÔNG TY CON TRONG TẬP ĐOÀN KINH TẾ Mô hình công ty mẹ - công ty con là cơ cấu tổ chức phổ biến của các Tập đoàn kinh tế (TĐKT) trên thế giới hiện nay, phản ánh kết quả tất yếu của sự phát triển hoạt động sản xuất kinh doanh của các doanh nghiệp theo hướng tập trung hóa sản xuất trên cơ sở cùng hợp tác và cạnh tranh trong nền kinh tế thị trường. Vì thế để có cái nhìn toàn diện hơn về mô hình công ty mẹ - công ty con trong TĐKT trước hết cần tìm hiểu về khái niệm và đặc điểm của các TĐKT. Khái niệm, đặc điểm tập đoàn kinh tế và mô hình công ty mẹ - công ty con trong tập đoàn kinh tế 1. Khái niệm và đặc điểm của tập đoàn kinh tế a.
Khái niệm Mô hình TĐKT đã được hình thành, phát triển từ lâu và rất quen thuộc với các nước có nền KTTT phát triển. Tuy nhiên, quan niệm và nhận diện về các loại hình TĐKT cũng rất đa dạng. Ở mỗi quốc gia TĐKT có thể được gọi dưới những tên khác nhau. Ở các nước Đức, Pháp, Mỹ TĐKT được gọi là các Group, Business Group; ở Nhật Bản là các Zaibatsu và sau chiến tranh là Keiretsu; còn ở Hàn Quốc là các Chaebol… Sự đa dạng về tên gọi hay thuật ngữ sử dụng đã phản ánh tính đa dạng của các hình thức liên kết kinh tế trong các TĐKT.
Cho đến nay trên thế giới cũng chưa có một khái niệm hoàn toàn thống nhất về Tập đoàn kinh tế. Nguyên nhân là do có sự khác biệt nhất định về phương thức hình thành, nguyên tắc tổ chức, tư cách pháp lý của các TĐKT trên thế giới. Ví dụ: nếu xét ở góc độ pháp lý thì TĐKT là một tổ hợp các công ty độc lập về mặt pháp lý, hoạt động đa ngành (có thể liên quan hoặc không liên quan trực tiếp với nhau), hoặc được kết nối với nhau bởi những mối liên kết pháp lý chính thức (như quan hệ vốn sở hữu) hay không chính thức (như quan hệ gia đình); hoặc nếu xét trong mối quan hệ nội bộ tập đoàn sẽ thấy tập đoàn kinh tế là một tổ hợp kinh tế có kết cấu nhiều tầng nấc, được hình thành bởi nhiều doanh nghiệp thông qua các phương thức 2 hợp tác, đầu tư hoặc liên kết sản xuất kinh doanh. Trong đó luôn có một công ty giữ vai trò hạt nhân, nòng cốt, các thành viên trong tập đoàn đều có quan hệ độc lập, tự nguyện cùng hợp tác và liên kết kinh doanh.
Ở Nhật Bản, tập đoàn kinh tế được xác định là một nhóm các doanh nghiệp độc lập về mặt pháp lý, nắm giữ cổ phần của nhau và thiết lập được mối quan hệ mật thiết về nguồn vốn, nguồn nhân lực, công nghệ sản xuất, hoặc cung ứng nguyên liệu, tiêu thụ sản phẩm. Ở Hàn Quốc, khái niệm tập đoàn được sử dụng để chỉ một liên minh gồm nhiều công ty hình thành quanh công ty mẹ. Thông thường các công ty này nắm giữ cổ phần, vốn góp của nhau và do một gia đình điều hành. Ở Malaysia, tập đoàn được xác định là tổ hợp kinh doanh với các mối quan hệ đầu tư, liên doanh, liên kết và hợp đồng kinh doanh.
Đặc trưng của mô hình tập đoàn là cơ cấu công ty mẹ - công ty con, tạo thành một hệ thống các liên kết chặt chẽ trong tổ chức và trong hoạt động. Đối với Trung Quốc thì tập đoàn doanh nghiệp được nhận thức là tổ chức kinh tế có cơ cấu tổ chức nhiều cấp được liên kết với nhau bằng các quan hệ tài sản và quan hệ hợp tác. Ở Việt Nam, thuật ngữ TĐKT được sử dụng từ năm 1994 khi Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 91-TTg ngày 07/3/1994 về việc thí điểm thành lập một số Tổng công ty mạnh theo hướng Tập đoàn kinh doanh, gọi tắt là các TCT 91. Khi nói về mô hình này, trong một số tài liệu người ta đã đưa ra những định nghĩa về TĐKT như sau: - TĐKT là một thành phần trong nhóm công ty; Nhóm công ty là tập hợp các công ty có mối quan hệ gắn bó lâu dài với nhau về lợi ích kinh tế, công nghệ thị trường và các dịch vụ kinh doanh khác.
Thành phần của nhóm công ty gồm có: Công ty mẹ, công ty con, TĐKT và các hình thức khác [34]. - TĐKT được hiểu là một tổ hợp lớn các doanh nghiệp có tư cách pháp nhân hoạt động trong một hay nhiều ngành khác nhau, có quan hệ về vốn, tài chính, công nghệ, thông tin, đào tạo, nghiên cứu và các liên kết khác xuất phát từ lợi ích của các bên tham gia. Trong mô hình này, "công ty mẹ" nắm quyền lãnh đạo, chi phối hoạt động của "công ty con" về tài chính và chiến lược phát triển. - TĐKT là nhóm công ty có quy mô lớn liên kết với nhau dưới hình thức công ty mẹ - công ty con và các hình thức khác, tạo thành tổ hợp các doanh nghiệp gắn 3 bó chặt chẽ và lâu dài với nhau về lợi ích kinh tế, công nghệ, thị trường và các dịch vụ kinh doanh khác [17].
Mặc dù còn có những điểm khác biệt nhất định song nhìn chung những định nghĩa trên đều bao quát được những đặc trưng quan trọng của tập đoàn kinh tế như sự hình thành, quy mô, vị trí và mối quan hệ giữa các thành viên trong Tập đoàn. Với nhận thức và qua nghiên cứu NCS đưa ra khái niệm TĐKT như sau: Tập đoàn kinh tế là tổ hợp các công ty hoạt động trong một ngành hoặc nhiều ngành sản xuất, kinh doanh khác nhau nhưng có mối quan hệ liên kết ở các mức độ khác nhau trong hoạt động vì mục tiêu chung. Trong đó, công ty mẹ nắm quyền lãnh đạo, chi phối, kiểm soát hoạt động của các công ty con, công ty liên kết về chiến lược kinh doanh, công nghệ cốt lõi, tài chính, thông tin, đào tạo, nghiên cứu. Tập đoàn kinh tế có quy mô lớn, vừa có chức năng kinh doanh vừa có chức năng liên kết kinh tế nhằm tăng cường, tích tụ, tập trung, tăng khả năng cạnh tranh và tối đa hoá lợi nhuận.
Thực tế đã cho thấy, quá trình hình thành và phát triển của các TĐKT trên thế giới là một quá trình phát triển tự nhiên và lâu dài. Việc hình thành tập đoàn có nguyên nhân sâu xa bắt nguồn từ yêu cầu của quy luật quan hệ sản xuất phải phù hợp với tính chất, trình độ phát triển của lực lượng sản xuất và sự phát triển của các hình thức tổ chức sản xuất xã hội. Nguyên nhân trực tiếp là những tác động của quy luật cạnh tranh, của tiến bộ khoa học kĩ thuật và công nghệ sản xuất và yêu cầu hội nhập kinh tế quốc tế. Thật vậy, cùng với sự phát triển của lực lượng sản xuất và phân công lao động xã hội, hoạt động sản xuất kinh doanh của các doanh nghiệp trong điều kiện cạnh tranh theo cơ chế thị trường ngày càng được phát triển theo hướng tập trung hóa, chuyên môn hóa, hiệp tác hóa và liên hợp sản xuất.
Nếu như quá trình tích tụ, tập trung sản xuất dẫn tới hình thành các doanh nghiệp có quy mô kinh doanh ngày càng lớn thì sự phát triển của phân công lao động xã hội lại dẫn đến hình thành các doanh nghiệp có trình độ chuyên môn hóa sản xuất ngày càng cao. Khi đó, để hoạt động sản xuất kinh doanh của các doanh nghiệp được thực hiện một cách có hiệu quả, đòi hỏi giữa các doanh nghiệp phải có sự hợp tác, liên kết sản xuất chặt chẽ trong việc phối hợp sản xuất, hoặc cung ứng các sản phẩm, dịch vụ trên thị trường. 4 Sự hợp tác, liên kết kinh tế ban đầu thường được thực hiện dưới dạng các hợp đồng hợp tác kinh doanh giữa các doanh nghiệp trong các hoạt động thương mại hoặc dịch vụ (cung ứng các sản phẩm, dịch vụ đầu vào, đầu ra). Tiếp đó được mở rộng cả trong khâu sản xuất (công nghệ, kĩ thuật sản xuất), thương hiệu, thị trường và cuối cùng là cả trong lĩnh vực cung ứng các dịch vụ tài chính, ngân hàng.
Trong bộ Tư bản, Các Mác đã chỉ ra sự kết hợp giữa tư bản ngân hàng với tư bản công nghiệp hình thành nên các tư bản tài chính, thực chất là các TĐKT với quy mô ngày càng lớn. Các TĐKT này nắm lấy các ngành, các lĩnh vực hoạt động then chốt của nền kinh tế, có lợi nhuận cao, hình thành một hệ thống các tập đoàn kinh tế độc quyền. Mỗi TĐKT có thể bao gồm rất nhiều công ty thành viên có qui mô kinh doanh khác nhau, cùng phối hợp hoạt động với nhau và phụ thuộc vào công ty mẹ về tài chính, chiến lược kinh doanh, thị trường, kỹ thuật - công nghệ cốt lõi. Sự phát triển của thương mại và kinh doanh quốc tế cũng dẫn đến mở rộng quy mô và phạm vi hoạt động của các TĐKT vượt khỏi biên giới mỗi nước, hình thành các TĐKT đa quốc gia (MNCs) hoặc xuyên quốc gia (TNCs).
Phạm vi hoạt động của các TĐKT lúc này không chỉ giới hạn ở thị trường trong nước mà còn vươn tới thị trường nước ngoài. Trong mô hình tổ chức hoạt động mới, mặc dù các công ty thành viên trong tập đoàn vẫn giữ tính độc lập về mặt pháp lý nhưng đã trở thành một bộ phận không thể tách rời, thực hiện một khâu, hay một chức năng nào đó trong chuỗi giá trị hoạt động kinh doanh chung của toàn tập đoàn. Như vậy quá trình phát triển theo hướng ngày càng tập trung và chuyên môn hóa sản xuất vừa đòi hỏi và vừa thúc đẩy quá trình hiệp tác và liên kết sản xuất kinh doanh giữa các thành viên trong cùng TĐKT, hình thành các TĐKT kinh doanh đa ngành, đa lĩnh vực với quy mô kinh doanh ngày càng lớn, sức cạnh tranh cao trên thị trường cả trong nước và quốc tế.
