Chương 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VỀ QUẢN LÝ XÂY DỰNG VĂN HÓA TỔ CHỨC Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ ĐÁP ỨNG YÊU CẦU ĐỔI MỚI GIÁO DỤC 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu 1. Các nghiên cứu trên thế giới Theo Keup, Jennifer R.Lindholm, Jennifer A trong “Nghiên cứu văn hóa tổ chức trong việc tạo ra sự thay đổi cho nhà trường” đã nhấn mạnh đến vai trò của văn hóa tổ chức về việc tạo ra sự chuyển biến và thay đổi của nhà trường với những thành tố cơ bản sau: “1) sự sẵn sàng cho thay đổi và đáp ứng với sự đổi mới của nhà trường, 2) sự phản kháng đối với những thay đổi được đề ra theo kế hoạch, và 3) kết quả của quá trình tạo ra thay đổi” [dẫn theo 14]. Theo Farmer nhấn mạnh rằng “văn hóa của một tổ chức có thể được hiểu như tổng hòa các giả thiết được cho là đúng, các niềm tin và giá trị mà các thành viên của tổ chức ấy cùng chia sẻ và được diễn đạt thông qua cách nói ngắn gọn “ làm gì, làm như thế nào, và ai sẽ làm việc ấy” [14].
Ông cho rằng, một thực tế cho thấy các thành viên trong tổ chức “không thực sự biết đánh giá tác động của nó đến các quyết định, hành vi, sự truyền thông giao tiếp, hay xem xét những biên giới có tính cấu trúc và biểu tượng của văn hóa tổ chức cho đến khi những lực lượng bên ngoài kiểm nghiệm nó” [dẫn theo 14]. Theo Barbara Fralinger (2007) đã dựa trên bộ công cụ đánh giá văn hóa tổ chức để đánh giá thực trạng văn hóa tổ chức của trường đại học (OCAI). Tác giả đưa ra 3 yếu tố để xây dựng văn hóa tổ chức gồm các giá trị tán thành, những vật được tạo tác, những giả định ngầm ẩn. Tác giả cho rằng để tạo ra một môi trường học thuật tốt cần có sự phối hợp hành động của các thành viên trong tổ chức nhà trường, từ đó xây dựng một môi trường học thuật tốt tạo môi trường để sinh viên học tập.
“Công cụ Đánh giá Văn hóa Tổ chức (The Organisational Culture Assessment Instrument - OCAI) được vận dụng để xác định xem văn hóa của khoa 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com trong nhà trường đã ảnh hưởng như thế nào đến tâm lý sinh viên (nhận thức, suy nghĩ và tình cảm), và chính sinh viên mong muốn văn hóa ấy sẽ là như thế nào trong vòng năm năm sắp tới. Phương pháp nghiên cứu sử dụng công cụ đánh giá văn hóa tổ chức (OCAI) là một phương pháp được sử dụng khá phổ biến trong nghiên cứu văn hóa nhà trường. Công cụ này có thể được dùng như một cách để chẩn đoán và đề xướng những thay đổi bước đầu trong văn hóa tổ chức của trường đại học”[4, tr. Theo Bennis tìm hiểu về văn hóa tổ chức đã quan tâm đến lãnh đạo tổ chức, trong đó nhà lãnh đạo trao quyền cho nhân viên để học tích cực làm việc và tăng cường hiệu quả của tổ chức giúp các nhân viên nỗ lực nhằm xây dựng tổ chức ổn định và phát triển [6, tr.
Wonycott-Kytle, Angel M. (1997), đã tìm hiểu “những cách thức nhằm thay đổi văn hóa tổ chức để thử hiện cải cách giáo dục hiệu quả” [6, tr. Theo các tác giả những yếu tố như khen thưởng, động viên bằng vật chất, khích lệ đã tác động đến tâm lý của các thành viên giúp cho họ có tâm tâm trạng tốt và thái độ làm việc hiệu quả, tích cực hơn. Theo Cameron & Quinn (1999), cũng đã “sử dụng Bộ Công cụ đánh giá văn hóa tổ chức (OCAI) để tổ chức khảo sát văn hóa nhà trường.
Bộ công cụ này bao gồm sáu nội dung cơ bản: 1) Đặc điểm nổi bật nhất của nhà trường; 2) Sự lãnh đạo nhà trường; 3) Hoạt động quản lý nhân viên trong nhà trường; 4) Các yếu tố kết dính các cá nhân trong tổ chức; 5) Những điểm quan trọng nhất của chiến lược phát triển của nhà trường; 6) Tiêu chí thành công của nhà trường)” [dẫn theo 6, tr. Các nghiên cứu trong nước Cuốn sách của tác giả Phạm Hồng Quang về “Môi trường giáo dục” đã đưa ra nhiều quan điểm khác nhau về môi trường, môi trường xã hội và môi trường tự nhiên. Tác giả nhấn mạnh đến vai trò quan trọng của môi trường nói chung và môi trường giáo dục nói riêng đối với đời sống con người và sự hình thành phát triển nhân cách. Theo tác giả “Môi trường giáo dục là toàn bộ cơ sở vật chất, tinh thần mà trong đó con người được giáo dục đang sống, lao động và học tập, được sử 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com dụng nhằm tác động đến sự hình thành nhân cách của họ phù hợp với mục đích giáo dục đã định”.
Đồng thời, tác giả cho rằng ở khía cạnh khác: “Môi trường giáo dục là tập hợp không gian với các hoạt động xã hội của cá nhân, các phương tiện và giao lưu được phối hợp với nhau tạo điều kiện thuận lợi để giáo dục đạt kết quả cao nhất” hoặc coi môi trường giáo dục là đời sống sinh động hàng ngày hàng giờ tác động ảnh hưởng trực tiếp quyết định các giá trị đạo đức. Tác giả đã đề cập khá sâu đến môi trường văn hóa giáo dục (môi trường sư phạm) từ góc nhìn của xã hội học, văn hóa học, giáo dục học, coi môi trường văn hóa giáo dục bao hàm “các điều kiện vật chất và tinh thần chứa đựng hệ thống giá trị của hoạt động giáo dục, tạo niềm tin, giá trị về tháu độ của các thành viên tham gia hoạt động trong trường học và ảnh hưởng đến quá trình giáo dục. Tác giả cho rằng, những điều kiện vật chất của môi trường văn hóa giáo dục gồm các điều kiện tự nhiên nơi trường đóng, cơ sở vật chất cho mọi hoạt động của nhà trường, trong đó nổi bật là cơ sở vật chất phục vụ cho hoạt động dạy và học. Mặt khác, cũng phải quan tâm đến những yếu tố tinh thần trong môi trường văn hóa giáo dục bao gồm bầu không khí tâm lí trong trường, những nét truyền thống, các giá trị cùng với các quan điểm chỉ đạo của cán bộ quản lí,… là những yếu tố phi vật chất và có quan hệ chặt chẽ với những yếu tố vật chất trong môi trường văn hóa giáo dục… Đây là những luận điểm góp phần làm sáng tỏ lí luận về môi trường giáo dục [15].
Tác giả Nguyễn Văn Hùng (2009), khi nghiên cứu văn hóa nhà trường cho rằng “Văn hoá tổ chức của một nhà trường là hệ thống niềm tin, giá trị, chuẩn mực, thói quen và truyền thống hình thành trong quá trình phát triển của nhà trường, được các thành viên trong nhà trường thừa nhận, làm theo và được thể hiện trong các hình thái vật chất và tinh thần, từ đó tạo nên bản sắc riêng cho mỗi tổ chức sư phạm”. Xây dựng văn hóa nhà trường cần chú ý đến các vai trò của người lãnh đạo (Hiệu trưởng): “người lãnh đạo và yếu tố thời gian”: “những giá trị trong văn hóa tổ chức của nhà trường không phải chỉ là phương tiện mà còn là mục đích của bản thân trường đại học”; Cũng theo tác giả thì văn hóa tổ chức của nhà trường còn được xây dựng theo lối tiếp cận giao tiếp đa chiều thông tin“từ 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com trên xuống“ hoặc “từ dưới lên”. Những chính sách hay quy định có thể buộc người ta hành động theo một cách nào đó, nhưng không thể buộc người ta phải chia sẻ một niềm tin, suy nghĩ và cảm xúc theo một cách nào đó. Văn hóa tổ chức thực sự không thể hình thành nếu thiếu niềm tin bên trong của các thành viên.
Hành vi của từng thành viên đều có tác động củng cố hay phá hoại văn hóa của tổ chức, nhưng hành vi của người lãnh đạo thì có một tác động đặc biệt lớn. Cũng từ góc độ tổ chức để nghiên cứu VHNT, tác giả bài viết “Văn hóa tổ chức trong nhà trường và phương hướng xây dựng” khẳng định rằng: Xây dựng văn hóa tổ chức trong nhà trường là vấn đề rất có ý nghĩa, nhất là trong bối cảnh đổi mới căn bản và toàn diện nhà trường hiện nay. Trên cơ sở tìm hiểu những hình thái và cấp độ thể hiện của văn hoá tổ chức trong nhà trường, bài báo phân tích làm rõ tầm quan trọng của xây dựng văn hoá tổ chức trong nhà trường với các biểu hiện: văn hoá là một thứ tài sản lớn của bất kỳ một tổ chức nhà trường nào; văn hoá tạo động lực làm việc cho mọi thành viên; văn hoá hỗ trợ việc điều phối và kiểm soát, hạn chế tiêu cực và xung đột; văn hoá góp phần nâng cao chất lượng các hoạt động giáo dục của nhà trường. Cuối cùng, bài báo đề xuất phương hướng và các bước tiến hành cụ thể nhằm xây dựng, phát triển văn hóa tổ chức trong nhà trường [7].
Theo tác giả Phạm Quang Huân (2009), quan niệm nhà trường là một tổ chức, và từ bản chất của văn hóa tổ chức, tác giả quan niệm: văn hoá nhà trường là văn hoá của một tổ chức hành chính - sư phạm. Văn hoá tổ chức của một nhà trường là hệ thống niềm tin, giá trị, chuẩn mực, thói quen và truyền thống hình thành trong quá trình phát triển của nhà trường được các thành viên trong nhà trường thừa nhận, làm theo và được thể hiện trong các hình thái vật chất và tinh thần, từ đó tạo nên bản sắc riêng cho mỗi tổ chức sư phạm [8]. Tác giả Lê Thị Oanh, đã nghiên cứu về Xây dựng môi trường giáo dục ở trường trung học phổ thông chuyên theo tiếp cận văn hoá tổ chức. Luận án đã xây dựng được cơ sở lí luận về xây dựng môi trường giáo dục ở trường trung học phổ thông chuyên theo tiếp cận văn hoá tổ chức.
Kết quả nghiên cứu đã chỉ ra rằng, xây dựng môi trường giáo dục theo tiếp cận văn hoá tổ chức tại trường THPT 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com chuyên, cần chú trọng đến các nội dung chính đó là xây dựng môi trường vật chất và xây dựng môi trường tinh thần. Đồng thời, các chủ thể quản lý giáo dục cũng cần quan tâm tới hệ thống con đường xây dựng môi trường giáo dục theo tiếp cận văn hoá tổ chức ở các trường THPT chuyên bao gồm: thông qua thực hiện các hoạt động dạy học; tổ chức các hoạt động giáo dục; xây dựng môi trường sư phạm; thiết lập mối quan hệ với gia đình, cộng đồng, xã hội. Xây dựng được bộ tiêu chí đánh giá môi trường giáo dục ở trường THPT chuyên.