Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG TVHN THEO HƯỚNG PHÂN LUỒNG HỌC SINH SAU THCS 1. Tổng quan về vấn đề nghiên cứu Công tác hướng nghiệp có vị trí đặc biệt quan trọng trong trường phổ thông, là một yêu cầu cần thiết của nền giáo dục xã hội chủ nghĩa nhằm thực hiện mục tiêu, nguyên lí và nội dung giáo dục của Đảng, góp phần tích cực và hiệu quả vào việc phân công và sử dụng hợp lý học sinh phổ thông sau khi tốt nghiệp. Hướng nghiệp cho học sinh phổ thông là một hệ thống biện pháp giáo dục của gia đình, nhà trường và xã hội. Trong đó nhà trường đóng vai trò chủ đạo nhằm hướng dẫn và chuẩn bị cho thế hệ trẻ về tư tưởng, tâm lí, ý thức, kĩ năng để họ có thể đi vào lao động ở các ngành nghề, tại những nơi xã hội đang cần phát triển đồng thời phù hợp với hứng thú, năng lực của cá nhân.
Phần lớn ở các nước trên thế giới, hầu như học sinh được tư vấn hướng nghiệp ngay từ đầu những cấp học phổ thông, ai đủ điều kiện thì học tiếp, ai không đủ điều kiện thì được bảo lưu kết quả và chuyển sang hướng khác. Ở các nước châu Âu như: Pháp, Đức, châu Á như: Singapore, Nhật Bản, Hàn Quốc, đã đặc biệt quan tâm đến việc TVHN phân luồng cho học sinh từ những năm cuối thế kỷ XX. Tuy nhiên, do điều kiện, cấu trúc kinh tế khác nhau nên các nước trên thế giới tiến hành phân luồng học sinh không giống nhau. Cụ thể như: Ở Pháp những học sinh đủ điều kiện theo quy định được tuyển thẳng vào học năm thứ nhất bậc cao đẳng, không phải trải qua kỳ thi tuyển.
Những sinh viên tốt nghiệp hệ cao đẳng (2 năm) được chuyển tiếp vào năm thứ 3 bậc đại học. Việc học chuyển tiếp của sinh viên được hội đồng nhà trường quyết định 6 download by : skknchat@gmail.com và đề nghị dựa trên kết quả học tập, qua thực tế chúng ta thấy trung bình có khoảng 50% số lượng sinh viên tốt nghiệp hệ cao đẳng ở Pháp đi làm ngay và trên 25% được chuyển tiếp vào học năm thứ 3 đại học. Những sinh viên theo học hệ cao đẳng có điều kiện học tiếp sẽ tốt nghiệp đại học cùng năm với những sinh viên vào đại học trực tiếp và sau đó dĩ nhiên những sinh viên này có thể học tiếp lên bậc học cao hơn. Ở Singapore làm rất tốt việc phân luồng học sinh phổ thông.
Họ có hình thức tuyên truyền và chính sách phân luồng học sinh theo khả năng rất hiệu quả. Học sinh vào được đại học chỉ chiếm một phần rất ít, số còn lại vào cao đẳng, trung học chuyên nghiệp. Cuối cùng họ đạt được mục tiêu là mọi sinh viên ra trường đều có việc làm và làm được việc ngay, tránh được sự lãng phí tiền bạc, thời gian do đào tạo sai năng lực. Ở Nhật Bản rất coi trọng việc học và sự phát triển thông qua giáo dục.
Giáo dục và đào tạo gắn với nhu cầu thực tế thấm đậm từ trong suy nghĩ, nhận thức của mỗi người. Chính sách đào tạo được thực hiện theo hướng phân luồng rất rõ sau phổ thông giúp cho người Nhật sẵn sàng đáp ứng được đòi hỏi của lực lượng lao động chuyên nghiệp. Ở Hàn Quốc trong các loại hình trường phổ thông, nội dung giảng dạy kỹ thuật - lao động là một bộ phận cấu thành quan trọng trong chương trình giáo dục. Hết trung học cơ sở học sinh sẽ đi theo hai luồng chính: phổ thông và chuyên nghiệp.
Các trường kỹ thuật nghề nghiệp tuyển sinh trước rồi mới chọn học sinh theo luồng phổ thông. Như vậy, các nước đều có chung quan điểm rằng: Những vấn đề khó khăn nhất của giáo dục đều tập trung ở bậc Giáo dục trung học. Vì thế cần phải ưu tiên đổi mới bậc Giáo dục trung học trước tiên nhằm tạo cơ sở vững 7 download by : skknchat@gmail.com chắc cho các bậc học cao hơn trong khi vẫn tiến hành đồng thời đổi mới ở các bậc học khác. Ở Việt Nam ngay từ những năm 80 của thế kỷ XX, công tác hướng nghiệp cho học sinh phổ thông đã được quan tâm nghiên cứu cả về mặt lý luận và quản lý.
Những kết quả nghiên cứu của hai nhóm dưới sự chỉ đạo của Phạm Tất Dong và Đặng Danh Ánh đã tạo cơ sở cho chính phủ ra quyết định số 126 - CP về “Công tác hướng nghiệp trong trường phổ thông và sử dụng hợp lý học sinh tốt nghiệp ra trường” ngày 19/03/1981. Những nghiên cứu chuyên sâu về công tác hướng và quản lý công tác hướng nghiệp cho học sinh phổ thông tiếp tục được nhiều nhà nghiên cứu quan tâm dưới góp độ giáo dục học và tâm lý học nghề nghiệp. Có thể dẫn ra một số nghiên cứu cơ bản của một số tác giả sau đây như: Phạm Tất Dong (1987,2000), Đặng Danh Ánh (1985, 2002), Nguyễn Văn Hộ (1998), Nguyễn Bá Dương (1994), Nguyễn Văn Hộ và Nguyễn Thị Thanh Huyền (2006), Hồ Văn Thống (2011),… Các nghiên cứu này đã giải quyết tương đối có hệ thống về lý luận công tác hướng nghiệp trong nhà trường phổ thông. Một số nghiên cứu khác dưới góc độ quản lý giáo dục đã giải quyết được một số vấn đề về thực tiễn quản lý công tác này đối với khách thể là học sinh trung học phổ thông và học nghề.
Tuy nhiên, những nghiên cứu về tư vấn hướng nghiệp theo hướng phân luồng học sinh sau THCS ở nước ta hiện nay còn ít được quan tâm nghiên cứu. Trong những năm gần đây, công tác Hướng nghiệp cho học sinh phổ thông được xã hội đặc biệt quan tâm. Công tác Hướng nghiệp đã góp phần quan trọng vào việc hướng học, hướng nghiệp và phân luồng học sinh sau THCS, THPT nhằm mục đích đào tạo nguồn nhân lực theo nhu cầu xã hội và theo định hướng 8 download by : skknchat@gmail.com phát triển nhân lực Việt Nam giai đoạn 2011-2020. Tuy nhiên, hoạt động Hướng nghiệp, TVHN, phân luồng học sinh sau THCS còn gặp nhiều khó khăn, bất cập.
Hoạt động Hướng nghiệp hiện nay đang được thực hiện theo bốn hình thức là: 1. Hướng nghiệp qua dạy học các môn văn hoá; 2. Hướng nghiệp qua dạy học môn Công nghệ, dạy nghề phổ thông và hoạt động lao động sản xuất; 3. Hướng nghiệp qua việc tổ chức hoạt động GDHN; 4.
Hướng nghiệp qua các hoạt động ngoại khoá, các phương tiện thông tin đại chúng, sự hướng dẫn của gia đình, các tổ chức xã hội. Các hình thức (2), (3) đã được các cơ sở giáo dục thực hiện tương đối nền nếp nhưng kết quả còn hạn chế. Riêng hình thức (1), (4) do nhiều nguyên nhân nên việc thực hiện còn khó khăn, hình thức và kết quả chưa cao. Đặc biệt, các hình thức Hướng nghiệp kể trên chủ yếu theo hướng tuyên truyền, áp đặt, một chiều có nghĩa là GV, các trường Đào tạo,.
giáo dục, tuyên truyền về các loại Ngành nghề mà chưa thực sự biết được ước mơ, nguyện vọng, năng lực bản thân, hoàn cảnh gia đình học sinh để TV cho các em lựa chọn con đường đi thích hợp nhất. Do vậy, cần tăng cường đổi mới công tác TVHN cho học sinh các trường THCS nhằm làm cho công tác hướng nghiệp đạt hiệu quả, góp phần phân luồng để tạo nguồn đào tạo nhân lực theo nhu cầu xã hội. Nếu đứng về phương diện xã hội học và phương diện tài chính chúng ta có thể khẳng định rằng: nếu làm tốt công tác TVHN phân luồng cho học sinh sau tốt nghiệp THCS chúng ta sẽ góp phần giúp cho số học sinh có học lực trung bình, dưới trung bình đỡ phải gánh chịu sự căng thẳng về tinh thần và tốn kém thời gian trong 3 năm học ở THPT và giảm được một khoản tiền rất lớn cho gia 9 download by : skknchat@gmail.com đình phụ huynh và giảm một phần ngân sách của Nhà nước chi cho giáo dục. Việc chọn sai trường, sai nghề không chỉ gây lãng phí về thời gian, tiền bạc mà còn gây khó khăn cho việc phân hoá nhân lực phù hợp với nhu cầu xã hội.
Để làm tốt công tác TVHN cho học sinh trong các trường THCS giúp cho học sinh lựa chọn con đường đi đúng đắn: tiếp tục học lên THPT hay học TCCN, học nghề rất cần được sự quan tâm của các cấp quản lý giáo dục, các thầy cô giáo, gia đình và toàn xã hội. Để giúp cho phụ huynh, học sinh có nhận thức đúng đắn về vai trò, vị trí của đào tạo nghề, giúp các em định hướng nghề nghiệp thì công tác TVHN có ý nghĩa vô cùng quan trọng. Thế nhưng, đội ngũ làm công tác TVHN cho học sinh ở các trường THCS trên địa bàn thành phố Việt Trì tỉnh Phú Thọ chưa được đào tạo bồi dưỡng theo hướng chuẩn hóa: đa số các thầy cô giáo chưa được đào tạo, bồi dưỡng về các kỹ năng TV; các hiểu biết về nghiệp vụ; xu hướng việc làm tại địa phương để có thể TVHN cho các em một cách hiệu quả nhất. Lãnh đạo các trường THCS, vẫn chưa có những biện pháp hữu hiệu nhằm nâng cao chất lượng TVHN cho học sinh sau khi tốt nghiệp THCS để các em thấy rõ năng lực bản thân và nhu cầu nguồn nhân lực của xã hội.
Học sinh lúng túng trong việc lựa chọn nghề; phụ huynh hoang mang khi học lực của con em mình ở mức trung bình yếu. Để đẩy mạnh công tác phân luồng học sinh sau THCS đi đôi với phát triển và nâng cao chất lượng giáo dục nghề nghiệp và giáo dục phổ thông gắn với dạy nghề nhằm đáp ứng yêu cầu phát triển nguồn nhân lực; phấn đấu đến năm 2020: 30% học sinh tốt nghiệp THCS đi học nghề thì công tác TVHN theo hướng phân luồng học sinh là một trong những nhiệm vụ cấp thiết ở các trường THCS các Trung tâm KTTH-HN, các Trung tâm GDNN-GDTX. Xác định rõ nhiệm vụ của mình Trung tâm KTTH-HN tỉnh Phú Thọ - được giao phối hợp với các trường phổ thông trên địa bàn thành phố Việt Trì làm công tác TVHN, 10 download by : skknchat@gmail.com lãnh đạo, cán bộ, giáo viên Trung tâm đã có những nỗ lực hết mình để thực hiện nhiệm vụ này. Tuy nhiên, còn rất nhiều những trở ngại trong quá trình thực hiện nhiệm vụ như CB, GV không được đào tạo về lĩnh vực này, kinh phí để đầu tư cho công tác TVHN rất hạn chế.