Luận văn: Quản lý thuế tài nguyên theo pháp luật Việt Nam - Nguyễn Thị Huyền Trang

Luận văn thạc sĩ luật học phân tích thực trạng quản lý thuế tài nguyên theo pháp luật Việt Nam, đưa ra các giải pháp hoàn thiện chính sách hiệu quả.

• Tác giả: Nguyễn Thị Huyền Trang
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Văn Tuyến
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội, Khoa Luật
• Chuyên ngành: Luật Kinh tế
• Đề tài: Quản lý thuế tài nguyên theo Pháp luật Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Khái niệm và Nguyên tắc Quản lý Thuế Tài nguyên

Quản lý thuế tài nguyên là một lĩnh vực quan trọng của pháp luật kinh tế Việt Nam, nhằm điều chỉnh hoạt động khai thác và sử dụng tài nguyên thiên nhiên thông qua công cụ thuế. Theo pháp luật Việt Nam hiện hành, quản lý thuế tài nguyên bao gồm các biện pháp quản lý tổng hợp nhằm bảo vệ tài nguyên, khuyến khích sử dụng tiết kiệm và hiệu quả. Đây là công cụ kinh tế mạnh mẽ giúp điều tiết nhu cầu khai thác tài nguyên, từng bước hướng đến phát triển kinh tế bền vững. Nguyên tắc quản lý bao gồm tính công khai, minh bạch, công bằng và tuân thủ pháp luật trong quá trình tính toán và thu thuế tài nguyên.

1.1. Khái niệm Quản lý Thuế Tài nguyên

Quản lý thuế tài nguyên là quá trình áp dụng các quy định pháp luật nhằm quản lý, điều chỉnh hoạt động khai thác tài nguyên thiên nhiên. Hoạt động này bao gồm xác định đối tượng nộp thuế, tính lượng thuế phải nộp, thu thuế và xử lý vi phạm. Pháp luật Việt Nam quy định rõ ràng về các loại thuế tài nguyên như thuế khoáng sản, thuế tiêu thụ đặc biệt và các loại thuế liên quan đến sử dụng tài nguyên.

1.2. Nguyên tắc Điều chỉnh Pháp luật

Pháp luật Việt Nam về quản lý thuế tài nguyên tuân theo các nguyên tắc cơ bản: bảo vệ tài nguyên, khuyến khích sử dụng tiết kiệm, công bằng trong tính toán tiền thuế, và tăng cường giám sát. Các nguyên tắc này phản ánh mục tiêu phát triển bền vững của đất nước, kết hợp giữa tăng trưởng kinh tế với bảo vệ môi trường và tài nguyên thiên nhiên.

II. Thực trạng Pháp luật Quản lý Thuế Tài nguyên Ở Việt Nam

Hệ thống pháp luật về quản lý thuế tài nguyên ở Việt Nam được xây dựng trên cơ sở Hiến pháp và các luật chuyên ngành. Pháp luật hiện hành bao gồm Luật Thuế tài nguyên, các Nghị định và Thông tư hướng dẫn chi tiết. Tuy nhiên, trong quá trình thực hiện, hệ thống pháp luật vẫn còn một số tồn tại và hạn chế. Các quy định về chủ thể quản lý, nội dung quản lý, trình tự thủ tục chưa đủ rõ ràng và đồng bộ. Bên cạnh đó, năng lực quản lý nhà nước trong lĩnh vực quản lý thuế tài nguyên còn cần được nâng cao, đặc biệt trong công tác thanh tra, kiểm tra và xử lý vi phạm.

2.1. Quy định Về Chủ thể Quản lý

Theo pháp luật Việt Nam, chủ thể quản lý thuế tài nguyên bao gồm các cơ quan thuế, cơ quan quản lý tài nguyên, và chính quyền địa phương. Tuy nhiên, sự phân công giữa các chủ thể còn chồng chéo, dẫn đến hiệu quả quản lý thuế tài nguyên chưa cao. Cơ quan thuế đóng vai trò chính trong thu thuế, trong khi cơ quan quản lý tài nguyên chịu trách nhiệm cấp phép khai thác.

2.2. Những Tồn tại Và Hạn chế

Thực tiễn cho thấy hệ thống quản lý thuế tài nguyên ở Việt Nam còn gặp nhiều khó khăn: quy định pháp luật chưa đồng bộ, công tác thanh tra kiểm tra còn yếu, tỷ lệ thu thuế tài nguyên chưa đạt kỳ vọng. Đặc biệt, việc xử lý vi phạm còn thiếu hiệu quả, làm giảm tác động điều tiết của thuế tài nguyên đối với hoạt động khai thác.

III. Kết quả Đạt Được Trong Quản lý Thuế Tài nguyên

Trong những năm gần đây, quản lý thuế tài nguyên ở Việt Nam đã đạt được những kết quả tích cực. Thu nhập từ thuế tài nguyên đã tăng trưởng dương và góp phần vào ngân sách nhà nước. Các chính sách quản lý thuế tài nguyên được hoàn thiện từng bước, tạo ra khung pháp lý rõ ràng hơn cho khai thác tài nguyên bền vững. Công tác tuyên truyền, phổ biến pháp luật về thuế tài nguyên đã được tăng cường, nâng cao nhận thức của người nộp thuế và cộng đồng. Sự phối hợp giữa các cơ quan chuyên môn cũng có những cải thiện, tuy còn cần tiếp tục hoàn thiện để đạt hiệu quả cao hơn trong thực thi pháp luật quản lý thuế tài nguyên.

3.1. Tăng trưởng Thu Nhập Thuế Tài nguyên

Số liệu thống kê cho thấy thu thuế tài nguyên ở Việt Nam có xu hướng tăng trong giai đoạn 2016-2019. Tỷ trọng thu thuế tài nguyên so với tổng thu nhập ngân sách nhà nước đã ổn định, chứng tỏ quản lý thuế tài nguyên đóng góp tích cực vào tài chính công. Sự tăng trưởng này phản ánh hiệu quả của pháp luật quản lý thuế tài nguyên trong điều tiết khai thác tài nguyên.

3.2. Hoàn thiện Khung Pháp lý

Pháp luật Việt Nam về quản lý thuế tài nguyên đã được sửa đổi, bổ sung nhiều lần để phù hợp với thực tiễn. Các Nghị định, Thông tư chi tiết hướng dẫn thực thi pháp luật đã được ban hành, giúp người nộp thuế và cơ quan quản lý hiểu rõ hơn về quyền và nghĩa vụ trong quản lý thuế tài nguyên.

IV. Giải pháp Nâng cao Hiệu quả Quản lý Thuế Tài nguyên

Để nâng cao hiệu quả quản lý thuế tài nguyên ở Việt Nam, cần thực hiện đồng bộ các giải pháp. Thứ nhất, hoàn thiện pháp luật quản lý thuế tài nguyên bằng cách rà soát, sửa đổi các quy định chưa rõ ràng, tạo ra khung pháp lý thống nhất và linh hoạt hơn. Thứ hai, cải cách thủ tục hành chính để thu thuế tài nguyên dễ dàng và minh bạch hơn. Thứ ba, kiện toàn tổ chức bộ máy quản lý và nâng cao năng lực nhân sự. Thứ tư, tăng cường sự phối hợp giữa cơ quan thuế, cơ quan quản lý tài nguyên và chính quyền địa phương. Cuối cùng, đẩy mạnh tuyên truyền, phổ biến pháp luật về quản lý thuế tài nguyên để nâng cao ý thức tuân pháp của người nộp thuế.

4.1. Hoàn thiện Pháp luật Và Cải cách Thủ tục

Cần rà soát toàn bộ hệ thống pháp luật liên quan đến quản lý thuế tài nguyên, xoá bỏ những quy định trùng lặp, mâu thuẫn. Đơn giản hoá quy trình thủ tục hành chính, ứng dụng công nghệ thông tin trong tính toán và thu thuế tài nguyên. Các Thông tư hướng dẫn cần cụ thể, dễ hiểu để người nộp thuế dễ dàng tuân thủ pháp luật.

4.2. Tăng cường Giám sát Và Phối hợp Quản lý

Kiện toàn đội ngũ thanh tra, kiểm tra thuế tài nguyên, nâng cao năng lực chuyên môn và công tác xử lý vi phạm. Xây dựng cơ chế phối hợp hiệu quả giữa các cơ quan quản lý, cơ quan thuế và cơ quan bảo vệ môi trường. Tăng cường tuyên truyền pháp luật về quản lý thuế tài nguyên để nâng cao ý thức tuân thủ pháp luật của toàn xã hội.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ THUẾ TÀI NGUYÊN VÀ PHÁP LUẬT VỀ QUẢN LÝ THUẾ TÀI NGUYÊN 1. Những vấn đề lý luận về quản lý thuế tài nguyên 1. Khái niệm quản lý thuế tài nguyên Để có cách hiểu đúng về bản chất của hoạt động quản lý thuế tài nguyên, trước hết cần bắt đầu từ việc làm rõ khái niệm và đặc điểm của thuế tài nguyên. Tài nguyên bao gồm toàn bộ các dạng vật chất, tri thức được con người sử dụng để tạo ra của cải vật chất hay giá trị sử dụng mới.

Trong số các loại tài nguyên thì tài nguyên thiên nhiên vốn dĩ có đặc tính cơ bản là ngày càng trở nên khan hiếm do sự khai thác, sử dụng của con người. Để quản lý hiệu quả nguồn tài nguyên thiên nhiên nhằm tránh nguy cơ cạn kiệt nguồn tài Luận văn thạc sĩ Luật Học nguyên, việc áp dụng công cụ thuế nói chung và thuế tài nguyên nói riêng được xem là nội dung quan trọng. Từ khía cạnh lý thuyết, thuế tài nguyên có thể định nghĩa là loại thuế gián thu, áp dụng đối với các tổ chức, cá nhân có hoạt động khai thác tài nguyên trên lãnh thổ Việt Nam. Mục đích của việc đánh thuế tài nguyên là hạn chế các tổn thất tài nguyên trong quá trình khai thác và sử dụng, khuyến khích các tổ chức, cá nhân khai thác, sử dụng tài nguyên hợp lý, tiết kiệm, có hiệu quả, góp phần bảo vệ tài nguyên đất nước, đồng thời bảo đảm nguồn thu cho NSNN để bảo vệ, tái tạo tài nguyên và điều hòa quyền lợi của các tổ chức, cá nhân sử dụng tài nguyên.

Với định nghĩa trên, thuế tài nguyên được biết đến với những đặc trưng cơ bản như: a) có bản chất là thuế gián thu; b) đối tượng chịu thuế là tài nguyên thiên nhiên được tổ chức, cá nhân khai thác dưới mọi hình thức; c) 7 mục đích nhằm tạo nguồn thu cho ngân sách nhà nước và điều tiết, quản lý hiệu quả hoạt động khai thác, sử dụng tài nguyên hợp lý, tiết kiệm, có hiệu quả, góp phần bảo vệ tài nguyên đất nước, bảo đảm cho NSNN có nguồn thu để bảo vệ, tái tạo, tìm kiếm, thăm dò tài nguyên. Xét về bản chất, thuế tài nguyên là sắc thuế đánh vào hoạt động khai thác tài nguyên và tài nguyên nguyên khai thực tế khai thác. Thuế tài nguyên là sự cưỡng chế một khoản tài chính từ tổ chức, cá nhân khai thác do Nhà nước thực hiện với tư cách là đại diện chủ sở hữu toàn dân đối với tài nguyên. Thuế tài nguyên có các chức năng cơ bản sau đây: (i) Thuế tài nguyên là công cụ tạo nguồn thu cho NSNN, phân phối lại để chi cho việc cải tạo môi trường và đầu tư cơ sở hạ tầng nơi khai thác tài nguyên (thuế tài nguyên - trừ dầu thô là khoản thu để lại 100% cho ngân sách địa phương); (ii) Thuế tài nguyên góp phần điều tiết kinh tế thông qua việc thúc đẩy tổ chức, cá nhân đổi mới công nghệ trong khai thác, sản xuất, chế biến tài nguyên do được xác Luận văn thạc sĩ Luật Học định là là khoản chi phí đầu vào của quá trình khai thác, chế biến tài nguyên, đồng thời tác động tới khuynh hướng tiêu dùng trong xã hội.

Trong quá trình áp dụng thuế tài nguyên ở bất cứ quốc gia nào, việc quản lý thuế tài nguyên cũng luôn là vấn đề quan trọng được đặt ra nhằm tối ưu hóa vai trò của thuế tài nguyên đối với chính phủ các nước. Về phương diện lý thuyết, quản lý thuế tài nguyên ở Việt Nam lâu nay vẫn được tiếp cận như là một hoạt động của các cơ quan nhà nước chuyên trách (cơ quan quản lý thuế). Tuy nhiên, để hiểu đúng về bản chất của quản lý thuế nói chung và quản lý thuế tài nguyên nói riêng, cần bắt đầu từ việc làm rõ khái niệm “quản lý”. Theo từ điển Tiếng Việt: Quản lý là trông coi và điều khiển các hoạt động nào đó theo những yêu cầu nhất định.

8 Còn theo cuốn Giải thích thuật ngữ pháp lý Việt Nam thì: Quản lý là sự tác động của chủ thể quản lý đến các đối tượng bị quản lý nhằm đạt được mục tiêu đề ra của tổ chức. Nó nhằm chỉ một tập hợp các hoạt động cần thiết phải thực hiện nhằm đạt được những mục tiêu chung [10]. Quản lý còn được hiểu là: Một phạm trù để chỉ các những mối quan hệ giữa các chủ thể quản lý và đối tượng bị quản lý nhằm đạt được những mục tiêu đề ra trong điều kiện có sự biến đổi của môi trường [17, tr. Hay, Quản lý là sự tác động có ý thức để chỉ huy, điều hành, hướng dẫn các quá trình xã hội và hành vi hoạt động của con người để hướng đến mục đích đúng ý chí và phù hợp với quy luật khách quan [15, tr.

Như vậy, dù được định nghĩa theo cách nào thì quản lý đều được dùng để nói tới hoạt động của con người nhằm thực hiện những mục tiêu đã định Luận văn thạc sĩ Luật Học thông qua các hoạt động lập kế hoạch, tổ chức, lãnh đạo, phối hợp, kiểm soát và thúc đẩy hoạt động của những thành viên trong tổ chức đó. Từ cách định nghĩa nói trên về thuật ngữ “quản lý”, có thể cho rằng quản lý thuế nói chung và quản lý thuế tài nguyên nói riêng là một nhánh quan trọng của quản lý tài chính công. Có nhiều cách tiếp cận khác nhau về khái niệm QLT với phạm vi và mục đích khác nhau. Trong giáo trình “Tài chính công” của Trường Đại học Kinh tế thành phố Hồ Chí Minh (2005) có định nghĩa: “Quản lý thuế là những biện pháp nghiệp vụ do cơ quan có chức năng thu NSNN thực hiện”…”Đó là những hoạt động thường xuyên của cơ quan thu hướng về phía đối tượng nộp nhằm đảm bảo thu thuế kịp thời, đầy đủ và đúng luật định”.

Theo cách định nghĩa này, QLT là quản lý thu thuế, bao gồm xây dựng kế hoạch thu thuế, tổ chức các biện pháp hành thu và tổ chức bộ máy ngành thuế. 9 Theo Giáo trình Quản lý tài chính nhà nước của Trường đại học Tài chính (2000), quản lý thuế được coi là hoạt động quản lý thuế bằng các biện pháp hành chính của các cơ quan nhà nước có thẩm quyền. Trong pháp luật thực định, Luật Quản lý thuế Trung Quốc đưa ra khái niệm: “Quản lý thuế là một chuỗi các hoạt động bảo đảm mục tiêu thu NSNN bao gồm: quản lý đăng ký thuế, quản lý sổ sách chứng từ, quản lý khai báo nộp thuế, truy thu tiền thuế, kiểm tra thuế và đảm bảo trách nhiệm pháp luật về thuế” [8, tr. Như vậy, dù được tiếp cận dưới nhiều góc độ khác nhau nhưng các cách tiếp cận đều thống nhất cho rằng QLT là một lĩnh vực quản lý chuyên ngành tài chính công, được thực hiện bởi những chủ thể có thẩm quyền nhằm hướng tới mục đích đảm bảo việc tuân thủ pháp luật thuế và phát huy các vai trò của thuế trong tạo lập nguồn thu cho ngân sách nhà nước, điều tiết kinh tế và hướng dẫn tiêu dùng trong xã hội.

Luận văn thạc sĩ Luật Học Từ kết quả phân tích, bàn luận trên đây về khái niệm quản lý thuế, tác giả luận văn cho rằng khái niệm quản lý thuế tài nguyên cũng được hiểu tương tự như khái niệm quản lý thuế nói chung, không có nhiều sự khác biệt, ngoại trừ phạm vi quản lý thuế tài nguyên chỉ liên quan đến lĩnh vực hẹp là thuế tài nguyên. Xuất phát từ quan điểm nhận thức như vậy, tác giả cho rằng có thể định nghĩa về quản lý thuế tài nguyên như sau: Quản lý thuế tài nguyên là hoạt động của các chủ thể có thẩm quyền, theo đó các chủ thể này sử dụng phối hợp các công cụ và các phương pháp khác nhau nhằm đạt được các mục tiêu của quản lý thuế tài nguyên. Bản chất của QLT tài nguyên là sự tác động có ý thức bằng quyền lực và theo quy trình của chủ thể QLT tài nguyên tới đối tượng quản lý thuế tài nguyên để phối hợp các nguồn lực nhằm thực hiện mục tiêu của QLT tài nguyên. Đây là quá trình mà Nhà nước hoạch định và xây dựng chính sách.

10 Các công cụ chủ yếu được sử dụng trong quản lý thuế tài nguyên gồm pháp luật, kế hoạch và chính sách. Trong đó, pháp luật giữ vai trò quan trọng trong việc định hướng và điều tiết các quan hệ kinh tế cũng như tạo cơ chế pháp lý đảm bảo sự bình đẳng về quyền và nghĩa vụ thuế giữa các chủ thể. Quản lý thuế tài nguyên sử dụng các phương pháp gồm hành chính, kinh tế và giáo dục. Trong đó, phương pháp hành chính giữ vai trò cốt lõi, buộc đối tượng quản lý thuế tài nguyên phải tuân thủ.

Nhà nước sử dụng các công cụ và phương pháp này để đảm bảo thu đúng, đủ, kịp thời số thu cho NSNN, giảm chi phí và nâng cao hiệu quả quản lý thuế tài nguyên, đồng thời nâng cao ý thức chấp hành pháp luật về thuế của các tổ chức, cá nhân. Nguyên tắc quản lý thuế tài nguyên TNTN là tài sản quốc gia, thuộc quyền sở hữu toàn dân do Nhà nước làm đại diện chủ sở hữu và thống nhất quản lý. Việc quản lý, khai thác tài nguyên một cách hiệu quả ở mỗi nước, đặc biệt là ở các nước có nguồn Luận văn thạc sĩ Luật Học TNTN phong phú sẽ tạo ra nguồn lợi ổn định và lâu dài cho sự phát triển đất nước. Trái lại, nếu việc quản lý, khai thác, sử dụng tài nguyên bừa bãi, lãng phí sẽ gây ra các tác động tiêu cực cho nền kinh tế, đồng thời làm ảnh hướng xấu đến môi trường sống của quốc gia đó.

Trong các công cụ và biện pháp quản lý khác nhau, công cụ tài chính được xem là một trong những công cụ quan trọng để quản lý tài nguyên, mà điển hình trong công cụ tài chính đó là việc thu thuế đối với hoạt động khai thác tài nguyên – gọi là thuế tài nguyên. Bên cạnh thuế tài nguyên, còn một khoản thu nữa đối với hoạt động khai thác TNTN là phí bảo vệ môi trường hay thuế bảo vệ môi trường. Nhà nước, với tư cách là đại diện chủ sở hữu (toàn dân) đối với tài nguyên thiên nhiên, đồng thời là chủ thể quản lý đối với tài nguyên thông qua việc ban hành pháp luật, chính sách… sẽ chỉ định cơ quan thuế đại diện cho mình để thực hiện chức năng thu thuế tài nguyên và quản lý thuế tài nguyên, 11 đảm bảo sự công bằng giữa các chủ thể khai thác tài nguyên và giữa các chủ thể kinh doanh khác theo quy định.