Tổng quan nghiên cứu

Quản lý thu ngân sách nhà nước là huyết mạch đảm bảo năng lực điều hành kinh tế vĩ mô và duy trì an ninh tài chính quốc gia. Trong giai đoạn 2006-2016, quy mô tổng sản phẩm quốc nội tăng 4,78 lần, trong khi tổng thu ngân sách nhà nước tăng trưởng 3,94 lần, khẳng định vai trò trọng yếu của việc khai thác triệt để nguồn lực tài chính công. Tại địa bàn huyện Tam Dương, một địa phương trung du thuộc tỉnh Vĩnh Phúc với điều kiện kinh tế còn nhiều thách thức, nguồn thu nội địa chưa đáp ứng đủ nhu cầu chi thường xuyên và đầu tư phát triển, khiến ngân sách huyện phải nhận trợ cấp điều tiết từ ngân sách tỉnh khoảng 35% đến 40% hằng năm.

Vấn đề nghiên cứu then chốt tập trung vào những hạn chế trong quy trình quản lý thu ngân sách nhà nước qua hệ thống Kho bạc Nhà nước Tam Dương. Mặc dù các quy trình nghiệp vụ đã được triển khai theo văn bản chỉ đạo của Bộ Tài chính, thực tiễn giai đoạn 2016-2018 vẫn ghi nhận tình trạng thiếu đồng bộ dữ liệu giữa cơ quan Thuế, Tài chính, Kho bạc và hệ thống ngân hàng thương mại, gây khó khăn cho công tác hạch toán kế toán. Mục tiêu cụ thể của công trình là hệ thống hóa cơ sở lý luận, phân tích toàn diện thực trạng thu ngân sách trên địa bàn trong 3 năm liên tiếp (2016-2018), từ đó đề xuất hệ thống giải pháp ứng dụng thiết thực cho giai đoạn 2019-2021. Nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn sâu sắc trong việc cải cách thủ tục hành chính, tối ưu hóa chu chuyển dòng tiền công và nâng tỷ lệ hoàn thành dự toán pháp lệnh tại các đơn vị hành chính cấp huyện.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên nền tảng của hai lý thuyết kinh tế chính: Lý thuyết Quản trị Tài chính công hiện đại và Lý thuyết Phân cấp Quản lý Tài khóa. Khung lý thuyết này giải thích mối quan hệ tương tác giữa việc phân chia nguồn thu giữa các cấp chính quyền và cơ chế kiểm soát tập trung ngân quỹ quốc gia. Các khái niệm trọng tâm xuyên suốt đề tài bao gồm:

  • Ngân sách nhà nước: Toàn bộ các khoản thu, chi bằng tiền của Nhà nước đã được cơ quan có thẩm quyền quyết định và thực hiện trong một năm ngân sách theo quy định của Luật Ngân sách Nhà nước năm 2015 (Luật số 83/2015/QH13).
  • Quản lý thu ngân sách nhà nước: Quá trình cơ quan công quyền sử dụng các công cụ pháp lý, kinh tế và hành chính để tập trung các nguồn thu thuế, phí, lệ phí và thu ngoài thuế vào quỹ tiền tệ tập trung.
  • Kho bạc Nhà nước: Cơ quan trực thuộc Bộ Tài chính thực hiện chức năng quản lý nhà nước về quỹ ngân sách, các quỹ tài chính công và huy động vốn cho ngân sách nhà nước theo Quyết định số 07/HĐBT ngày 04/01/1990.
  • Quy trình phối hợp thu: Cơ chế trao đổi thông tin dữ liệu điện tử 6 bước giữa 4 cơ quan gồm Cơ quan Tài chính, Cơ quan Thuế, Kho bạc Nhà nước và Ngân hàng thương mại nhằm tập trung nguồn thu nhanh chóng, chính xác.

Hệ thống nguyên tắc quản lý vận hành theo 4 tiêu chuẩn bắt buộc: tập trung dân chủ, công khai minh bạch, chịu trách nhiệm giải trình và bảo đảm cân đối thu chi theo Nghị định số 163/2016/NĐ-CP và Thông tư số 328/2016/TT-BTC.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu thứ cấp được trích xuất từ hệ thống Thông tin Quản lý Ngân sách và Kho bạc (TABMIS), báo cáo quyết toán thu ngân sách nhà nước huyện Tam Dương giai đoạn 2016-2018 và hệ thống văn bản pháp quy từ năm 1996 đến năm 2018. Dữ liệu sơ cấp được thu thập thông qua khảo sát thực tế với cỡ mẫu gồm 85 cán bộ chuyên trách tài chính, kế toán viên Kho bạc, công chức thuế và đại diện kế toán các đơn vị hành chính sự nghiệp thuộc 13 xã, thị trấn trên địa bàn huyện Tam Dương.

Phương pháp chọn mẫu phi xác suất kết hợp phân tầng ngẫu nhiên được áp dụng để đảm bảo tính đại diện cho từng nhóm chủ thể tham gia vào chu trình thu nộp ngân quỹ. Phương pháp phân tích định lượng dựa trên thống kê mô tả, phân tích so sánh chuỗi thời gian, phân tích tỷ trọng cơ cấu và đo lường độ lệch dự toán so với thực hiện. Lý do lựa chọn tổ hợp phương pháp này nhằm làm rõ mối tương quan giữa cải cách quy trình thủ tục hành chính với tốc độ tăng trưởng quy mô thu nộp thực tế, từ đó phát hiện chính xác các nút thắt dữ liệu tại địa phương.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình phân tích thực trạng quản lý thu ngân sách nhà nước qua Kho bạc Nhà nước Tam Dương giai đoạn 2016-2018 đã chỉ ra các kết quả trọng yếu:

Thứ nhất, tổng thu ngân sách nhà nước trên địa bàn huyện duy trì xu hướng tăng trưởng ổn định, đạt mức hoàn thành bình quân trên 105% dự toán pháp lệnh hằng năm. Trong đó, các khoản thu từ thuế và phí luôn giữ vai trò chủ lực, đóng góp khoảng 75% đến 78% tổng nguồn thu ngân sách địa phương. Điều này phản ánh sự nỗ lực của các cơ quan quản lý trong việc mở rộng cơ sở thuế và giám sát hoạt động sản xuất kinh doanh trên địa bàn.

Thứ hai, cơ cấu thu có sự chuyển dịch rõ rệt nhưng chưa thực sự bền vững. Nguồn thu từ tiền sử dụng đất và các khoản thu ngoài thuế chiếm tỷ trọng dao động từ 22% đến 25%, phụ thuộc đáng kể vào tiến độ giải phóng mặt bằng và quy hoạch hạ tầng nông thôn mới. Thu từ thuế giá trị gia tăng và thuế thu nhập doanh nghiệp ngoài quốc doanh có tốc độ tăng bình quân đạt khoảng 12% mỗi năm, phản ánh sức sống của khối doanh nghiệp tư nhân địa phương.

Thứ ba, việc mở rộng tài khoản chuyên thu và liên kết thanh toán song phương điện tử với các ngân hàng thương mại đã giúp tỷ trọng thu nộp qua kênh ngân hàng đạt trên 82% tổng số giao dịch vào năm 2018. Thời gian luân chuyển chứng từ và ghi thu vào ngân sách nhà nước được rút ngắn từ 48 giờ xuống còn dưới 12 giờ cho mỗi món thu.

Thứ tư, hệ thống dữ liệu đối chiếu vẫn tồn tại sai lệch. Tỷ lệ chứng từ cần tra soát hoặc điều chỉnh hạch toán sai mục lục ngân sách chiếm khoảng 4,5% tổng số lượng giao dịch phát sinh, chủ yếu do thiếu mã định danh khoản nộp hoặc sai sót thông tin người nộp thuế trong quá trình truyền dữ liệu liên ngành.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân chính của những thành tựu đạt được bắt nguồn từ việc triển khai quyết liệt Thông tư số 328/2016/TT-BTC, kết hợp với chỉ đạo tập trung từ Ủy ban nhân dân huyện và sự chủ động của Kho bạc Nhà nước Tam Dương trong hiện đại hóa hạ tầng công nghệ. Tuy nhiên, tồn tại về độ lệch thông tin giữa cơ quan Thuế và Kho bạc xuất phát từ việc các phần mềm nghiệp vụ chuyên ngành chưa hoàn toàn tự động hóa cơ chế đồng bộ thời gian thực.

So sánh với các nghiên cứu trước đây tại các đô thị lớn như nghiên cứu về Kho bạc Nhà nước Hà Nội của Đỗ Thị Mai Lan năm 2015 hay nghiên cứu tại thành phố Nha Trang của Nguyễn Hồng Đức năm 2017, huyện Tam Dương có quy mô kinh tế nhỏ hơn, tỷ lệ doanh nghiệp siêu nhỏ và hộ kinh doanh cá thể chiếm trên 90% cơ sở kinh doanh. Do đó, thói quen sử dụng tiền mặt trong nộp thuế môn bài, thuế nhà đất tại khu vực nông thôn vẫn còn phổ biến.

Các phát hiện thực nghiệm này có thể được trực quan hóa sinh động thông qua biểu đồ cột chồng thể hiện cơ cấu nguồn thu qua các năm và bảng tổng hợp đối chiếu sai lệch giao dịch giữa Kho bạc và Ngân hàng thương mại. Việc lượng hóa rõ ràng sự phân bổ nguồn thu minh chứng rằng việc đẩy mạnh thanh toán không dùng tiền mặt là con đường duy nhất để loại bỏ hoàn toàn độ trễ kế toán và triệt tiêu sai lệch mục lục ngân sách.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm nâng cao chất lượng quản lý thu ngân sách nhà nước qua Kho bạc Nhà nước Tam Dương giai đoạn 2019-2021, các nhóm giải pháp chiến lược được đề xuất như sau:

  • Hoàn thiện hạ tầng tích hợp và đồng bộ cơ sở dữ liệu điện tử liên ngành giữa Kho bạc Nhà nước Tam Dương, Chi cục Thuế và 4 ngân hàng thương mại lớn trên địa bàn. Mục tiêu cắt giảm thời gian xử lý giao dịch xuống dưới 5 phút mỗi chứng từ, đồng thời giảm tỷ lệ sai sót đối chiếu về dưới 1% trước quý IV năm 2020 do Kho bạc Nhà nước Tam Dương chủ trì kỹ thuật.
  • Mở rộng phương thức thanh toán nghĩa vụ tài chính công trực tuyến không dùng tiền mặt thông qua cổng dịch vụ công trực tuyến và hệ thống mã phản hồi nhanh (QR code). Mục tiêu nâng tỷ trọng giao dịch điện tử đạt trên 95% tổng thu vào năm 2021, giao Ủy ban nhân dân huyện chỉ đạo các phòng ban và ủy ban nhân dân cấp xã phối hợp tuyên truyền.
  • Chuẩn hóa quy trình đối soát tự động hằng ngày và kiểm tra sau quyết toán định kỳ nhằm giảm 30% thời gian xử lý khiếu nại của người nộp thuế, do Chi cục Thuế huyện và Kho bạc phối hợp triển khai từ đầu năm 2020.
  • Nâng cao trình độ nghiệp vụ và văn hóa công vụ cho 100% cán bộ, công chức làm công tác thu ngân sách thông qua việc tổ chức tối thiểu 2 khóa đào tạo chuyên sâu mỗi năm về ứng dụng công nghệ thông tin và cập nhật chính sách thuế mới theo Luật Quản lý Thuế sửa đổi.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

  • Lãnh đạo và công chức chuyên trách tại hệ thống Kho bạc Nhà nước và cơ quan Thuế cấp quận, huyện: Tài liệu cung cấp giải pháp thực tế để xử lý bài toán nghẽn luồng dữ liệu liên ngành và chuẩn hóa quy trình đối chiếu tài khoản chuyên thu.
  • Cán bộ hoạch định chính sách tài chính công tại Ủy ban nhân dân các địa phương trung du, miền núi: Cung cấp mô hình tham chiếu thực tiễn trong việc cơ cấu lại các khoản thu, giảm tỷ trọng thu đột biến từ đất và nâng cao khả năng tự cân đối ngân sách địa phương.
  • Giảng viên, học viên cao học và sinh viên ngành Quản lý kinh tế, Tài chính - Ngân hàng: Sử dụng làm tài liệu nghiên cứu tình huống điển hình về phương pháp luận đánh giá hiệu quả quản lý ngân quỹ nhà nước cấp cơ sở.
  • Kế toán trưởng và nhân viên kế toán tại các doanh nghiệp, đơn vị hành chính sự nghiệp: Nắm vững quy trình luân chuyển chứng từ thanh toán ngân sách qua ngân hàng thương mại, giúp giảm thiểu thời gian xử lý thủ tục nộp thuế từ 24 đến 48 giờ.

Câu hỏi thường gặp

Vai trò nòng cốt của Kho bạc Nhà nước trong chu trình quản lý thu ngân sách là gì?
Kho bạc Nhà nước đóng vai trò là cơ quan chấp hành ở khâu cuối cùng của chu trình thu. Căn cứ theo quy định của Luật Ngân sách Nhà nước năm 2015, Kho bạc thực hiện nhiệm vụ tập trung, hạch toán đầy đủ các khoản thu, phân chia chính xác cho các cấp ngân sách hưởng theo tỷ lệ điều tiết và cung cấp số liệu thực chi, thực thu cho cơ quan tài chính.

Tại sao việc phối hợp thu qua ngân hàng thương mại lại mang lại hiệu quả vượt trội?
Phương thức này giúp đa dạng hóa điểm thu nộp tiền thuế, tận dụng mạng lưới phòng giao dịch rộng khắp của ngân hàng thương mại. Kết quả thực tế giúp người nộp thuế tiết kiệm khoảng 70% thời gian giao dịch, đồng thời giúp dòng tiền thu chảy ngay vào tài khoản ngân quỹ quốc gia trong vòng dưới 12 giờ thay vì tồn đọng tiền mặt.

Khó khăn lớn nhất trong công tác thu ngân sách tại huyện Tam Dương giai đoạn 2016-2018 là gì?
Rào cản lớn nhất là sự sai lệch thông tin mục lục ngân sách giữa dữ liệu của cơ quan Thuế và chứng từ hạch toán tại ngân hàng, chiếm tỷ lệ khoảng 4,5% số món thu. Ngoài ra, địa bàn trải rộng trên 13 xã khiến công tác tuyên truyền nộp thuế điện tử cho khu vực kinh tế hộ nông nghiệp gặp nhiều trở ngại.

Luật Ngân sách Nhà nước năm 2015 đã thay đổi căn bản công tác quản lý thu ở cấp huyện như thế nào?
Luật năm 2015 quy định rõ ràng hơn về thẩm quyền phân cấp nguồn thu, đồng thời bắt buộc công khai minh bạch toàn bộ các chỉ tiêu dự toán và quyết toán. Quy định niên độ ngân sách trùng khớp với năm dương lịch từ ngày 01 tháng 01 đến ngày 31 tháng 12 đã tạo sự thống nhất tuyệt đối với Luật Kế toán năm 2015.

Những tiêu chí nào được sử dụng để đánh giá chất lượng quản lý thu ngân sách qua Kho bạc?
Các tiêu chí trọng yếu bao gồm: tỷ lệ hoàn thành dự toán thu hằng năm (đạt trên 100%), độ chính xác tuyệt đối trong việc phân chia nguồn thu cho các cấp ngân sách, thời gian luân chuyển thông tin chứng từ (dưới 5 phút đối với giao dịch số) và mức độ hài lòng của người nộp thuế khi thực hiện nghĩa vụ tài chính.

Kết luận

  • Luận văn đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về quản lý thu ngân sách nhà nước qua Kho bạc Nhà nước trong bối cảnh đẩy mạnh phân cấp tài khóa và ứng dụng công nghệ 4.0.
  • Đánh giá trung thực thực trạng thu ngân sách tại huyện Tam Dương giai đoạn 2016-2018 với tỷ lệ hoàn thành dự toán vượt trên 105%, đồng thời chỉ rõ những nút thắt về sai lệch dữ liệu liên ngành khoảng 4,5%.
  • Đề xuất 4 nhóm giải pháp có tính khả thi cao, gắn liền với các mốc lộ trình cụ thể từ năm 2019 đến năm 2021 nhằm tối ưu hóa hệ thống hạch toán tự động.
  • Cung cấp mô hình giải pháp phối hợp 4 bên hiệu quả, có thể nhân rộng cho các địa bàn cấp huyện có đặc điểm kinh tế - xã hội tương đồng.
  • Kêu gọi các cấp lãnh đạo địa phương và các cơ quan tài chính sớm số hóa 100% quy trình thu nộp, chuyển đổi từ phương thức quản lý hành chính truyền thống sang mô hình dịch vụ công hiện đại, minh bạch và thân thiện với người dân.