CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ THU BHXH BẮT BUỘC ĐỐI VỚI KHỐI DOANH GHIỆP 1. Một số vấn đề lý luận về BHXH bắt buộc và thu BHXH bắt buộc 1. Khái niệm và vai trò của BHXH bắt buộc a) Khái niệm BHXH bắt buộc Theo khoản 2 điều 3 luật số 58/2014/QH13 ngày 20/11/2014 luật BHXH. Bảo hiểm xã hội bắt buộc là loại hình bảo hiểm xã hội do Nhà nước tổ chức mà người lao động và người sử dụng lao động phải tham gia.
Bảo hiểm xã hội bao gồm 5 chế độ sau: - Ốm đau; - Thai sản; - Tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp; - Hưu Trí; - Tử Tuất. [18] b) Vai trò, bản chất của BHXH bắt buộc - Vai Trò của bảo hiểm xã hội bắt buộc + Vai trò đối với người lao động Mục đích lớn nhất của BHXH bắt buộc là bảo đảm đời sống cho NLĐ và gia đình của họ, người tham gia BHXH sẽ được thay thế hoặc được bù đắp một phần thu nhập bị mất đi khi NLĐ bị mất khả năng lao động, suy giảm khả năng lao động, mất việc làm; khi NLĐ hết tuổi lao động theo quy định sẽ được hưởng lương hưu (chế độ hưu trí); khi chết sẽ được hưởng trợ cấp tiền tuất, mai táng phí; ngoài ra sẽ được hưởng trợ cấp khi NLĐ bị ốm đau, thai sản, tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp và dưỡng sức. Tham gia BHXH, NLĐ sẽ yên tâm công hiến và không lo lắng nhều về những rủi ro mà mình có thể gặp phải trong quá trình hoạt động lao động sản xuất, sinh hoạt, công tác. BHXH góp phần làm hạn chế và điều hòa các mâu thuẫn giữa người tham gia BHXH và chủ SDLĐ, tạo môi trường làm việc ổn định đảm bảo cho hoạt động lao động sản xuất, công tác với hiệu quả cao, từ đó 16 góp phần tăng trưởng và phát triển kinh tế đất nước.
+ Vai trò đối với người sử dụng lao động Trước kia khi chưa có BHXH NLĐ không may bị rủi ro, sự cố. cho nên không thể làm việc được thì họ phải nghỉ một thời gian. Trong thời gian nghỉ việc đó NLĐ không được người chủ SDLĐ trả lương. Chính vì vậy NLĐ đã khó khăn lại càng khó khăn hơn.
Những nhu cầu của họ không những không giảm mà lại còn tăng thêm. Trong khi đó tiền lương lại không được hưởng. Vì thế mẫu thuẫn giữa người chủ SDLĐ và NLĐ ngày càng diễn ra gay gắt; NLĐ liên kết đấu tranh đòi được hưởng quyền lợi trợ cấp khi không may gặp rủi ro. Những cuộc đấu tranh này gây ảnh hưởng trực tiếp đến sản xuất làm giảm năng suất và chất lượng của sản phẩm.
Do vậy, nhà nước đã đứng ra làm trung gian điều hòa mâu thuẩn này bằng cách bắt buộc NSDLĐ và NLĐ mỗi bên đều phải đóng góp một phần tiền vào quỹ BHXH để trợ cấp cho người lao động để họ ổn định cuộc sống, yên tâm công tác. Từ khi có BHXH mâu thuẫn giữa NSDLĐ và NLĐ đã được điều hòa. Người chủ sử dụng lao động không phải lo lắng người lao động biểu tình. Từ đó người lao động sẽ yên tâm làm việc với năng suất chất lượng cao hơn.
Tạo ra nhiều của cải vật chất hơn cho người chủ sử dụng lao động, chính vì vậy mà lợi nhuận ngày một nhiều hơn. + Vai trò đối với nhà nước BHXH mang lại những vai trong to lớn. Vai trò đầu tiên đối với xã hội là việc tạo ra cơ chế chia sẽ rủi ro, nâng cao tính cộng đồng, xã hội, củng cố truyền thống đoàn kết, gắn bó giữa các thành viên trong xã hội. BHXH là công cụ phân phối, sử dụng nguồn quỹ dự phòng hiệu quả nhất cho việc giảm thiểu hậu quả rủi ro, tạo động lực phát triển kinh tế - xã hội.
- Bản chất của bảo hiểm xã hội bắt buộc Một là, BHXH bắt buộc mang tính xã hội, tính nhân đạo và nhân văn sâu sắc. Tính xã hội, tính nhân đạo và nhân văn trong các chế độ BHXH quy định bản chất của BHXH bắt buộc, đó là sự bảo vệ của xã hội nhằm chống lại những khó khăn về kinh tế và xã hội do bị ngừng hoặc bị giảm thu nhập, gây ra bởi ốm 17 đau, thai sản, tai nạn lao động, thất nghiệp, thương tật, tuổi già và chết. Đối với các rủi ro như trên, nhiều khi từng cá nhân không đủ khả năng tài chính để khắc phục, do vậy Nhà nước ban hành các quy định để huy động mọi người trong xã hội đóng góp một khoản nhất định cùng với Nhà nước hình thành quỹ BHXH để chi trả cho một số người gặp rủi ro cần khắc phục hay do điều kiện sinh học như tuổi tác, môi trường sống, điều kiện làm việc mà NLĐ phải nghỉ làm việc, khi đó cần có một khoản kinh phí để đảm bảo cuộc sống cho chính bản thân và gia đình họ. BHXH là chính sách xã hội của Đảng và Nhà nước.
Đây là một loại hoạt động dịch vụ công, mang tính xã hội, lấy hiệu quả xã hội làm mục tiêu hoạt động. Quỹ để thực hiện chế độ BHXH là do NLĐ, người SDLĐ đóng góp và Nhà nước hỗ trợ, đấy chính là tính chất xã hội trong kết cấu nguồn lập quỹ. Tính xã hội còn được thể hiện thông qua các chế độ BHXH được hưởng. Thời điểm bắt đầu tham gia đóng BHXH đồng thời là thời điểm được hưởng chế độ BHXH, đó là chế độ trợ cấp ốm đau, thai sản, trợ cấp TNLĐ-BNN.
Tính chất xã hội trong chế độ hưu trí được thể hiện trong tiền lương hưu thời gian đóng góp của người tham gia đóng và mức đóng với mức hưởng thấp nhất bằng mức lương tối thiểu chung hoặc tỷ lệ từ 45% đến 75% tiền lương bình quân đóng BHXH và được hưởng chế độ BHYT. Trường hợp không đủ điều kiện nghỉ hưu được trợ cấp mỗi năm đóng BHXH bằng 1,5 tháng lương bình quân, đấy chính là phần xã hội mà người SDLĐ đã đóng góp vào và Ngân sách nhà nước hỗ trợ mà có. Tính chất xã hội còn thể hiện ở chế độ tử tuất, ngoài trợ cấp mai táng phí, người đóng BHXH chết có thân nhân phải nuôi dưỡng được hưởng trợ cấp tuất theo quy định. BHXH là sự san sẻ rủi ro, chia nhỏ rủi ro cho nhiều cá nhân trong cộng đồng cùng gánh chịu, hay nói cách khác "lấy số đông bù số ít", tức là dùng số tiền đóng góp của số đông người tham gia BHXH để bù đắp, chia sẻ cho một số ít người khi gặp phải những biến cố rủi ro gây tổn thất.
Như vậy, mục tiêu của BHXH là tạo ra mạng lưới an toàn gồm nhiều tầng, nhiều lớp bảo vệ cho tất cả các thành viên của cộng đồng trong những trường 18 hợp bị giảm hoặc bị mất thu nhập hoặc phải tăng chi phí đột xuất trong chi tiêu của gia đình do những biến cố và những "rủi ro xã hội", vì vậy để tạo ra lưới an toàn gồm nhiều tầng, nhiều lớp, BHXH phải dựa trên nguyên tắc san sẻ trách nhiệm và thực hiện công bằng xã hội, được thực hiện bằng nhiều hình thức, phương thức và các biện pháp khác nhau. Có thể thấy rõ bản chất của BHXH bắt buộc là nhằm che chắn, bảo vệ cho NLĐ trước mọi biến cố xã hội bất lợi. Hai là, BHXH bắt buộc là một công cụ để quản lý xã hội, là sự bảo đảm của Nhà nước để ổn định đời sống cho người tham gia BHXH và an toàn xã hội, thúc đẩy sản xuất phát triển. Đồng thời đây là quá trình phân phối lại thu nhập xã hội.
BHXH bắt buộc được coi là một chính sách xã hội quan trọng, song hành cùng với chính sách kinh tế, nhằm bảo đảm đời sống vật chất và tinh thần cho mọi NLĐ, chống các tệ nạn xã hội, góp phần tăng thu nhập, thúc đẩy sản xuất phát triển. Với tư cách là công cụ để quản lý xã hội, Nhà nước quy định quyền và trách nhiệm giữa các bên tham gia BHXH, đặc biệt mối quan hệ giữa NLĐ và NSDLĐ; yêu cầu NSDLĐ phải thực hiện những cam kết, đảm bảo điều kiện làm việc, nhu cầu đời sống vật chất và tinh thần cho NLĐ, trong đó có nhu cầu cơ bản về tiền lương, tiền công, chăm sóc sức khoẻ khi bị ốm đau, tai nạn. Đây là những ràng buộc mang tính nguyên tắc và thông qua đó Nhà nước thực hiện quản lý nhà nước về BHXH. BHXH dựa trên sự đóng góp của các bên tham gia, gồm NLĐ, người NSDLĐ và Nhà nước trong một số trường hợp, thực chất quỹ BHXH là quỹ của người lao động tiết kiệm được, bất luận trong hoàn cảnh nào Nhà nước phải đứng sau hỗ trợ, duy trì, bảo toàn để thực hiện các chế độ trợ cấp cho NLĐ, nếu không thì xã hội sẽ mất ổn định, kinh tế sẽ trì trệ.
Ngược lại, nếu quỹ BHXH được hình thành và phát triển lớn mạnh sẽ có khoản nhàn rỗi để đầu tư trở lại giúp cho sản xuất phát triển. BHXH là quá trình phân phối lại thu nhập xã hội. Đây là quá trình phân phối lại theo hướng có lợi cho người tham gia BHXH khi gặp phải rủi ro trong lao động sản xuất và đời sống xã hội, vì chính việc tổ chức thu, chi BHXH là 19 quá trình thực hiện phân phối lại thu nhập: Thu BHXH bắt buộc dựa trên cơ sở mức tiền lương, tiền công ghi trên hợp đồng lao đồng và mỗi người tham gia có một mức đóng BHXH khác nhau tương ứng với mức tiền lương, tiền công đó; Chi BHXH là việc trả tiền cho người có nhu cầu phát sinh về BHXH dựa trên mức đóng và thời gian đóng BHXH trong chế độ dài hạn, nhưng trong chế độ ngắn hạn thì không dựa trên nguyên tắc này mà có sự chia sẻ giữa người khoẻ cho người ốm, người trẻ cho người già. Khái niệm và vai trò của thu BHXH bắt buộc a) Khái niệm thu BHXH bắt buộc Thu BHXH bắt buộc là việc nhà nước dùng quyền lực của mình bắt buộc các đối tượng phải đóng BHXH theo mức đóng được nhà nước quy định.
Trên cơ sở đó hình thành 1 quỹ tiền tệ tập trung nhằm mục đích bảo đảm cho các hoạt động BHXH. b) Vai trò của thu BHXH bắt buộc Quỹ BHXH hiện nay được thực hiện nhằm đạt mục tiêu là một công quỹ độc lập với NSNN, nhằm đảm bảo về tài chính để chi trả các chế độ BHXH cho NLĐ. Vì thế công tác thu BHXH ngày càng trở thành một khâu quan trọng và quyết định đến sự tồn tại và phát triển của việc thực hiện các chính sách BHXH.