Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ QUẢN LÝ THU BẢO HIỂM XÃ HỘI BẮT BUỘC 1. Cơ sở lý luận về quản lý thu bảo hiểm xã hội bắt buộc 1. Khái quát về bảo hiểm xã hội 1. Khái niệm “Bảo hiểm xã hội” là một thuật ngữ phổ biến và được hiểu khá phong phú, dưới nhiều góc nhìn khác nhau trong các tài liệu khoa học.
Từ cách tiếp cận dựa trên mục đích ASXH và hình thức tổ chức thực hiện, theo Nguyễn Văn Định (2017) thì BHXH được hiểu như sau: “BHXH là sự đảm bảo thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập đối với người lao động khi họ gặp phải những biến cố làm giảm hoặc mất khả năng lao động, mất việc làm trên cơ sở hình thành và sử dụng một quỹ tiền tệ tập trung nhằm đảm bảo đời sống cho người lao động và gia đình họ, góp phần bảo đảm an toàn xã hội” .[22] Từ góc độ pháp luật: Theo quy định tại Khoản 1, Điều 3, Luật BHXH năm 2014 thì: “BHXH là sự bảo đảm thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập của người lao động khi họ bị giảm hoặc mất thu nhập do ốm đau, thai sản, tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp, hết tuổi lao động hoặc chết, trên cơ sở đóng vào quỹ bảo hiểm xã hội”.[25] Như vậy, các quan điểm trên đều có chung nhận định: BHXH là sự đảm bảo thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập cho NLĐ, khi họ gặp phải biến cố, rủi ro làm suy giảm sức khỏe, mất khả năng lao động, mất việc làm, chết; BHXH gắn liền với quá trình tạo lập một quỹ tiền tệ tập trung được hình thành bởi các bên tham gia BHXH đóng góp và việc sử dụng quỹ đó cung cấp tài chính nhằm đảm bảo mức sống cơ bản cho bản thân NLĐ và những người ruột thịt của NLĐ trực tiếp phải nuôi dưỡng, góp phần đảm bảo an toàn xã hội. Trong phạm vi nghiên cứu của luận văn, tác giả sử dụng khái niệm BHXH theo quy định tại Khoản 1, Điều 3, Luật BHXH năm 2014. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Phân loại BHXH Hệ thống BHXH được phân chia thành 2 loại là BHXH bắt buộc và BHXH tự nguyện.
- BHXH bắt buộc: Theo quy định tại Khoản 2, Điều 3, Luật BHXH năm 2014: “BHXH bắt buộc là loại hình BHXH do Nhà nước tổ chức mà NLĐ và NSDLĐ phải tham gia”.[25] Loại hình BHXH bắt buộc được áp dụng đối với DN, cơ quan, tổ chức có SDLĐ làm việc theo HĐLĐ có thời hạn từ đủ 3 tháng trở lên và HĐLĐ không xác định thời hạn. Với những DN, cơ quan, tổ chức này, NSDLĐ, NLĐ phải đóng BHXH theo quy định tại Điều 186 của Bộ luật lao động năm 2012 và NLĐ được hưởng các chế độ trợ cấp BHXH ốm đau, tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp, thai sản, hưu trí và tử tuất. Từ 1/1/2018, đối tượng đóng BHXH bắt buộc bao gồm cả HĐLĐ có thời hạn từ 1 tháng đến dưới 3 tháng. - BHXH tự nguyện: Theo quy định tại Khoản 3, Điều 3 Luật BHXH 2014: “BHXH tự nguyện là loại hình BHXH do Nhà nước tổ chức mà người tham gia được lựa chọn mức đóng, phương thức đóng phù hợp với thu nhập của mình và Nhà nước có chính sách hỗ trợ tiền đóng BHXH để người tham gia hưởng chế độ hưu trí và tử tuất”.
[25] Trong phạm vi luận văn, tác giả phân tích hoạt động quản lý thu đối với loại hình BHXH bắt buộc. Vai trò của BHXH Trong phần này, tác giả thực hiện phân tích vai trò của BHXH nói chung và BHXH bắt buộc, bộ phận cấu thành quan trọng của BHXH và là đối tượng nghiên cứu của luận văn. * Vai trò của BHXH: Hoạt động của BHXH là hoạt động sự nghiệp vì lợi ích chung của toàn xã hội, phục vụ cho mọi thành viên trong xã hôi, lợi nhuận không phải là mục tiêu của hoạt động BHXH. Do đó, BHXH có vai trò to lớn trong đời sống kinh tế - xã hội của con người, được thể hiện trên các mặt sau: LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 6 Một là, BHXH góp phần ổn định đời sống của người tham gia BHXH, đảm bảo an toàn xã hội.
Người tham gia BHXH sẽ được thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập khi họ bị suy giảm mất khả năng lao động, mất việc làm, chết. Việc thay đổi hoặc bù đắp chắc chắn sẽ xảy ra với mọi NLĐ tham gia BHXH đến khi họ hết tuổi lao động được hưởng lương hưu hoặc khi họ chết (được hưởng tiền tuất mai táng phí). Việc bù đắp cũng chỉ xảy ra đối với NLĐ với một số chế độ BHXH còn lại như ốm đau, thai sản, tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp, mất việc làm… Nhờ có sự đảm bảo thay thế hoặc bù đắp thu nhập kịp thời mà NLĐ nhanh chóng khắc phục được những tổn thất vật chất, sớm phục hồi sức khỏe, ổn định cuộc sống để tiếp tục quá trình lao động, hoạt động bình thường của bản thân. Đây là vai trò cơ bản nhất của BHXH, nó quyết định nhiệm vụ, tính chất và phương thức hoạt động của BHXH.
Hai là, BHXH góp phần thực hiện công bằng xã hội. Phân phối trong BHXH là sự chuyển dịch thu nhập mang tính xã hội, là sự phân phối lại giữa những người có thu nhập cao, thấp khác nhau theo xu hướng có lợi cho người có thu nhập thấp, là sự chuyển dịch thu nhập của người khỏe mạnh, may mắn có việc làm ổn định cho những người ốm, yếu, gặp phải những biến cố rủi ro trong lao động sản xuất và trong cuộc sống. Vì vậy, BHXH góp phần làm giảm bớt khoảng cách giữa người giàu và người nghèo. Ba là, BHXH góp phần phòng tránh và hạn chế tổn thất, đảm bảo an toàn cho sản xuất và đời sống xã hội của con người.
Để thực hiện có hiệu quả các biện pháp ngăn ngừa, hạn chế tổn thất, các đơn vị, tổ chức kinh tế đề ra các quy định chặt chẽ về an toàn lao động, về vệ sinh công nghiệp bắt buộc mọi NLĐ phải tuân thủ. Quỹ BHXH kịp thời hỗ trợ cho NLĐ được nghỉ ngơi, điều dưỡng để nâng cao sức khoẻ. Bốn là, BHXH làm cho mối quan hệ giữa NLĐ, NSDLĐ và Nhà nước ngày càng gắn bó. Thông qua hoạt động của BHXH, NLĐ có trách nhiệm hơn trong công việc, họ tích cực lao động, tạo ra năng suất lao động cao hơn.
Bởi vì chính NSDLĐ đã tham gia đóng góp BHXH để NLĐ được hưởng thì tạo ra một niềm tin yêu của NLĐ đối với NSDLĐ, khuyến khích NLĐ phấn khởi, yên tâm, nhiệt tình trong công tác, gắn bó lâu dài với NSDLĐ. Đối với Nhà nước, thông qua việc tổ chức hoạt động BHXH đã đảm bảo cho NLĐ, mọi tổ chức, mọi đơn vị bình đẳng, công bằng LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 7 trong hoạt động sản xuất kinh doanh và trong đời sống xã hội, góp phần làm cho sản xuất ổn định, nền kinh tế, chính trị và xã hội phát triển và an toàn. Năm là, BHXH góp phần thúc đẩy tăng trưởng và phát triển kinh tế. Quỹ BHXH được hình thành từ sự đóng góp của NLĐ, NSDLĐ và sự hỗ trợ của Nhà nước, quỹ được sử dụng để chi trả các chế độ BHXH cho NLĐ và gia đình họ, một phần dùng để chi quản lý sự nghiệp BHXH.
Hầu hết các nước trên thế giới đều thiết kế mô hình tạo lập và sử dụng quỹ BHXH theo nguyên tắc dồn tích và có tính chuyển dịch thu nhập giữa mọi người tham gia BHXH và qua các thế hệ. Một số ít nước thiết kế theo nguyên tắc "tọa thu, tọa chi". Do tính chất hoạt động của bảo hiểm là các biến cố rủi ro phát sinh không đều về thời gian. Vì vậy ngay trong mô hình quỹ được thiết kế theo nguyên tắc "tọa thu, tọa chi" thì trong khoảng thời gian nhất định, quỹ BHXH thiết kế theo theo nguyên tắc dồn tích thì luôn luôn có số dư tạm thời nhàn rỗi rất lớn.
Đây chính là một nguồn vốn trong nước rất quan trọng được hình thành từ sự đóng góp của NLĐ và người sử dụng lao động là sự tiết kiệm tạm thời trong chi tiêu tạo ra được một nguồn vốn để đầu tư phát triển kinh tế của đất nước. Nguồn vốn này càng trở nên rất quan trọng đối với những nước đang thiếu nguồn vốn đầu tư, đặc biệt nguồn vốn trong nước mà nguồn vốn là một trong những yếu tố quan trọng của sự tăng trưởng và phát triển của nền kinh tế. Điều kiện quan trọng của NLĐ được hưởng đầy đủ mọi quyền lợi về BHXH, ngoài việc NLĐ phải đóng góp thì NSDLĐ cũng phải đóng góp đầy đủ vào quỹ BHXH. Điều đó đã làm cho NLĐ gắn bó với NSDLĐ, làm cho quá trình sản xuất được ổn định, bền vững, có năng suất cao hơn.
Mặt khác khi chính sách BHXH được áp dụng đối với NLĐ sẽ tạo ra được một thị trường lao động xã hội hợp lý, có hiệu quả, tạo ra được một thị trường lao động năng động. Bởi vì NLĐ có thể làm việc ở bất cứ đơn vị nào, thuộc mọi thành phần kinh tế, mọi loại hình sở hữu thì họ vẫn được quyền tham gia và hưởng thụ tất cả mọi chế độ về BHXH. Chính điều đó tạo điều kiện NLĐ và NSDLĐ được tự do thỏa thuận về điều kiện làm việc phù hợp với nhu cầu trình độ, nghề nghiệp, tay nghề, thu nhập với từng NLĐ. Đó là những LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 8 yếu tố quan trọng vừa để khai thác, sử dụng triệt để nguồn lực lao động, vừa để nâng cao hiệu suất công tác, năng suất lao động, tiết kiệm chi phí xã hội (về đào tạo, các nguồn lực khác…) làm tăng của cải vật chất và tăng tích luỹ cho nền kinh tế.
* Vai trò của BHXH bắt buộc: Trước hết, BHXHBB có đầy đủ các vai trò của BHXH. Như đã phân tích, BHXH bao gồm hai bộ phận là BHXHBB và BHXH tự nguyện. Tuy nhiên, tại các nước đang phát triển như Việt Nam, do nhiều nguyên nhân khác nhau nên số đối tượng, mức đóng BHXH tự nguyện còn rất hạn chế. Nói cách khác, quy mô đối tượng tham gia BHXHBB lớn hơn rất nhiều so với BHXH tự nguyện.
Do vậy, quỹ BHXHBB cũng chiếm tỷ trọng chủ yếu trong cơ cấu quỹ BHXH. Tóm lại, BHXHBB đóng vai trò “trụ cột” đối với sự tồn tại và phát triển của ngành BHXH mỗi quốc gia. Do vậy, chính sách BHXHBB cần hoàn thiện để có thể thu hút ngày càng nhiều đối tượng tham gia loại hình BHXH này.