Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ SỬ DỤNG THIẾT BỊ DẠY HỌC Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG THEO TIẾP CẬN QUẢN LÝ SỰ THAY ĐỔI 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề Quản lý sử dụng thiết bị dạy học (TBDH) theo tiếp cận quản lý sự thay đổi là một thành tố không thể thiếu trong quá trình quản lý hoạt động dạy học góp phần nâng cao chất lượng giáo dục. Do đó, có nhiều công trình nghiên cứu ở trong và ngoài nước đã đề cập đến vấn đề này. Trên thế giới Nghiên cứu về thiết bị dạy học: Trong tác phẩm “Phép dạy học vĩ đại” của nhà giáo dục học J.
Komensky (1592-1670) có viết: “… không có gì trong trí não nếu như trước đó không có gì trong cảm giác. Vì thế, tất nhiên bắt đầu dạy học không thể từ sự giải thích bằng lời về các sự vật mà phải từ sự quan sát trực tiếp chúng. Lời nói không bao giờ đi trước sự vật…”[20, tr. Ông cho rằng dạy học phải được bắt đầu từ việc quan sát sự vật, hiện tượng, quá trình “cái gì có thể tri giác được hãy để cho nhìn, cái nghe được hãy để cho nghe… đó là nguyên tắc vàng đối với trẻ em, đối với dạy học….
Quan niệm của J. Komensky trái hẳn với lối dạy học nhồi nhét, bắt học sinh phải học thuộc lòng thay vào đó là phương pháp dạy học khuyến khích người học tiếp thu tri thức bằng chính những giác quan của mình. Ông coi việc sử dụng TBDH chính là cái tạo nên linh hồn của bài học trong quá trình dạy học của người giáo viên. Do đó, ông được coi là người đặt nền móng cho dạy học trực quan.
Nhà giáo dục học J. Pestalossi (1746-1827) người Thụy Sĩ đã chỉ rõ mối quan hệ hữu cơ giữa tri giác cảm tính với sự phát triển của tư duy. Đó là, thông qua các sự vật hoặc hình ảnh của chúng và được người học chứng thực trên cơ sở cảm nhận của các giác quan [34, tr. Uninski (1824-1870) - Nhà giáo dục người Nga cũng khẳng định trực quan là cái ban đầu, là nguồn gốc của tri thức và theo ông, chính cảm giác cung cấp tài liệu cho hoạt động trí tuệ.
Uninski đã viết: “không có cái gì có thể giúp anh san bằng bức tường ngăn cách giữa giáo viên và học sinh như là việc anh đưa cho học sinh xem một bức tranh và giải thích nó, đứa trẻ suy nghĩ bằng hình dạng, màu sắc, âm thanh và bằng cảm giác nói chung” [28, tr. Nhà tâm lý học người Nga A. Lênin khi phân tích bản chất của quá trình nhận thức cũng khẳng định quy luật nhận thức của con người là: “Từ trực quan sinh động đến tư duy trừu tượng và từ tư duy trừu tượng đến thực tiễn là con đường biện chứng của nhận thức chân lí, nhận thức hiện thức khách quan”[38]. Năm 1984, tại hội nghị quốc tế về giáo dục lần thứ 39 họp tại Giơnevơ (Thụy Sĩ) và nhiều hội nghị về TBDH khác ở các nước xã hội chủ nghĩa đã đều thống nhất “Ngành giáo dục cần được đổi mới thường xuyên về mục đích, cấu trúc, nội dung, TBDH và phương pháp để tạo cho tất cả học sinh có cơ hội học tập” [36, tr.
Cần tùy thuộc vào hoàn cảnh lịch sử, điều kiện cụ thể của từng quốc gia để xây dựng nội dung đổi mới phù hợp. Tuy nhiên, cần quan tâm đến việc hoàn thiện cơ sở vật chất, tập trung nghiên cứu, thiết kế, sản xuất TBDH với nhiều tính năng, chất lượng hiện đại để đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục. Đồng thời, việc quản lý TBDH cần được thực hiện đúng nguyên tắc, nội dung, quy trình quản lý để nâng cao chất lượng giáo dục của từng quốc gia. Như vậy, trong lịch sử giáo dục thế giới, vai trò của TBDH đã được phát hiện và phát triển từ rất sớm.
Các nhà giáo dục học thế giới đã chứng minh được rằng việc khuyến khích học sinh nhận thức thế giới thông qua chính những giác quan của mình là phương pháp dạy học phù hợp và cũng là phương pháp hữu hiệu nhất giúp học sinh phát triển tư duy, nhận biết hiện tượng từ đó tiến tới nắm được bản chất của sự vật hiện tượng. 9 Nghiên cứu về “quản lý sự thay đổi”: Thay đổi là quá trình tự nhiên. Để đáp ứng nhu cầu về nguồn nhân lực có chất lượng ngày càng cao nền giáo dục đã và đang có nhiều thay đổi. Trong bối cảnh đó, các nhà trường phổ thông cần không ngừng đổi mới trong tư duy và thực tiễn điều hành.
Công tác chỉ đạo đổi mới hoạt động dạy học đặc biệt là việc quản lý sử dụng TBDH đã được thực hiện theo các quan điểm của các lý thuyết quản lý khác nhau, trong đó lý thuyết nhận được nhiều sự quan tâm và nghiên cứu nhất là lý thuyết “quản lý sự thay đổi”. Lý thuyết lãnh đạo, quản lý sự thay đổi xuất hiện vào đầu thập kỉ 90 của thế kỉ XX do John P. Kotter - chuyên gia nổi tiếng thế giới về lãnh đạo tại trường Đại học Harvard (Hoa Kì) và một số cộng sự của ông đã đưa ra một số quan điểm như: Lý thuyết lãnh đạo, quản lý sự thay đổi là sự kết hợp chặt chẽ của ba trường phái lý thuyết đó là, trường phái phân tích, trường phái học tập, trường phái quyền lực; cần vận dụng tổng hợp tất cả các trường phái lý thuyết trên để người lãnh đạo quản lý có tư duy, có cách tiếp cận linh hoạt, rõ ràng; môi trường lãnh đạo, quản lý sự thay đổi cũng đòi hỏi người lãnh đạo phải có tầm nhìn, khả năng thích ứng, năng lực lãnh đạo, nắm bắt và quản lý sự thay đổi [21]. Một số các tác giả như R Heller trong cuốn “Quản lý sự thay đổi”[32], Bernt Davies, Linda Ellion trong cuốn “Quản lý các trường học trong thế kỉ XXI”[6], Michel Dvelay với tác phẩm “Một số vấn đề về đào tạo giáo viên”[26] đã nghiên cứu về quản lý sự thay đổi trong giáo dục nói riêng và quản lý sự thay đổi nói chung.
Các tác giả đã nghiên cứu và chỉ ra tính cấp thiết của sự thay đổi trường học, các bước tổ chức thực hiện sự thay đổi, mô hình của trường học thành công,…. Ở Việt Nam Nghiên cứu về thiết bị dạy học và quản lý thiết bị dạy học. Thiết bị dạy học là phương tiện vật chất để phục vụ dạy học, giúp GV và HS đạt được mục đích đề ra. Thiết bị dạy học sẽ giúp HS tiếp thu kiến thức một cách chủ động, sáng tạo hơn từ đó góp phần nâng cao chất lượng giáo dục toàn 10 diện.
Ngày nay, đất nước ngày càng phát triển thì TBDH trong giáo dục ngày càng phong phú, đa dạng, hiện đại. Do vậy, việc đổi mới quản lý cơ sở vật chất nói chung và quản lý TBDH nói riêng đang là một yêu cầu cấp thiết. Nghị quyết Trung ương Đảng khóa VIII đã nêu rõ: “Đổi mới mạnh mẽ phương pháp GD&ĐT, khắc phục lối truyền thụ một chiều, rèn luyện lớp tư duy sáng tạo của người học. Từng bước áp dụng các phương pháp tiên tiến và phương tiện hiện đại vào quá trình dạy học, đảm bảo điều kiện và thời gian tự học, tự nghiên cứu….60] Trong nghị quyết “về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo, đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa, hiện đại hóa trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế” đã được Hội nghị Trung ương 8 khóa XI đã khẳng định vai trò của TBDH trong quá trình phát triển của giáo dục, nêu rõ: “Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ phương pháp dạy và học theo hướng hiện đại, phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo và vận dụng kiến thức và kĩ năng của người học; khắc phục lối truyền thụ áp đặt một chiều, ghi nhớ máy móc” Trong cuốn “Sư phạm nghề nghiệp” của Trần Khánh Đức cũng đã khẳng định vai trò của TBDH “…lao động sư phạm của người giáo viên cần có những dụng cụ, TBDH phù hợp với tính chất và nội dung, môi trường lao động của từng cấp học, loại hình trường và ngành nghề đào tạo.
Phương tiện dạy học không chỉ là công cụ hỗ trợ hoạt động sư phạm của người giáo viên mà còn có vai trò thay thế cho các sự vật hiện tượng và một số quá trình xảy ra trong đời sống, lao động nghề nghiệp mà phương tiện dạy học tạo điều kiện để phát huy hết các chức năng tư duy của não người”[9]. Tác giả Trần Quốc Đắc cùng một số cộng sự trong nghiên cứu “Một số vấn đề lý luận và thực tiễn của việc xây dựng sử dụng cơ sở vật chất và thiết bị dạy - học ở trường phổ thông Việt Nam” cho rằng, trong toàn bộ công tác thiết bị trường học thì việc sử dụng hiệu quả TBDH là mục tiêu cơ bản nhất, đây là 11 một nhiệm vụ khó khăn và nặng nề của GV, đòi hỏi GV cần phải có trình độ chuyên môn nghiệp vụ cao, không chỉ hiểu biết về TBDH, về kĩ thuật sử dụng chúng mà còn am hiểu sâu sắc về phương pháp dạy học [8]. Về quản lý thiết bị dạy học, ở Việt Nam cũng xuất hiện nhiều công trình nghiên cứu có giá trị như các nhà tâm lý giáo dục Phạm Minh Hạc, Hồ Ngọc Đại; các nhà giáo dục học Tô Xuân Giáp, Trần Khánh Đức….Các nhà khoa học đã đều chỉ ra các vấn đề liên quan đến quản lý TBDH trong trường học như nội dung, mục tiêu quản lý TBDH, ảnh hưởng của TBDH trong dạy học, những yêu cầu cần có khi sử dụng TBDH, đồng thời chỉ ra thực trạng việc sử dụng và quản lý TBDH trong các trường học. Tác giả Bùi Minh Hiền trong cuốn “Quản lý giáo dục” đã cho thấy vai trò không thể thiếu của TBDH trong việc nâng cao chất lượng giáo dục, đồng thời cụ thể hóa các nguyên tắc, biện pháp quản lý TBHD ở các trường học trong giai đoạn hiện nay [18].
Tác giả Ngô Quang Sơn trong đề tài cấp Bộ về: “Một số biện pháp quản lý nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng TB giáo dục, ứng dụng công nghệ thông tin và truyền thông tại các trung tâm GDTX và trung tâm học tập cộng đồng” cũng khẳng định vai trò quan trọng của TBDH, coi đó là một bộ phận, một thành tố không thể thiếu của quá trình dạy học tích cực, coi đó là một trong những điều kiện để GV và HS thực hiện tốt phương trâm dạy học tích cực… Đồng thời, tác giả cũng đã đưa ra 8 giải pháp quản lý nhằm nâng cao hiệu quả của việc trang bị, sử dụng và bảo quản TBDH [34].