Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ PHÁP LÝ CỦA QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC VỀ THI ĐUA, KHEN THƯỞNG 1. Một số vấn đề lý luận về thi đua, khen thưởng 1. Khái niệm thi đua Từ điển Tiếng Việt - Trung tâm ngôn ngữ, HN-1992, Hoàng Phê: Thi đua là cùng nhau đem hết tài năng sức lực ra làm, nhằm thúc đẩy lẫn nhau, đạt thành tích tốt nhất trong chiến đấu, sản xuất, công tác hoặc học tập. Từ điển Bách khoa Việt Nam - NXB Hà Nội, 2005: Thi đua là tác động kích thích lẫn nhau trong quá trình cùng nhau hoạt động, nhằm phát huy tài năng từng người và nhiều người để đạt được kết quả cao hơn.
Quan hệ thi đua là một quan hệ có tính xã hội „„Ngay sự tiếp xúc xã hội cũng nảy sinh ra thi đua, sinh ra sự phấn chấn đặc biệt nâng cao năng suất lao động‟‟ - C. Phêđôxêép, nhà khoa học Viện Hàn lâm khoa học Liên Xô trước đây, cho rằng “Thi đua là sự đọ sức trong lao động và sáng tạo, mang đặc tính của con người trong xã hội, được sinh ra bởi sự hợp tác lao động và bởi mối quan hệ xã hội của con người trong quá trình sản xuất.”, “Thi đua xã hội chủ nghĩa là mối quan hệ xã hội mới có lịch sử. Nó mang tính sáng tạo xã hội của giai cấp công nhân,. thi đua xã hội chủ nghĩa xuất hiện như là nhiệt tình cách mạng, là hành động tự giác của quần chúng lao động - những người đã tổ chức sản xuất xã hội theo kiểu mới trong lao động” [5, tr.
Thi đua là một hoạt động có tổ chức và có định hướng. Hoạt động thi đua phải xác định được kế hoạch, mục tiêu, hình thức, đối tượng, tổ chức phát động, ký kết giao ước, đăng ký, kiểm tra, đôn đốc, bình chọn, sơ kết, tổng kết, tôn vinh, biểu dương, tri ân, nhân rộng điển hình tiên tiến,… có sự tham gia của tổ chức Đảng; tổ chức Công đoàn, Phụ nữ, Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh và cá nhân. Người phát động thi đua là người có thẩm quyền được quy 7 định của Luật Thi đua, Khen thưởng. Nội dung thi đua được thực hiện trên cơ sở nguyên tắc theo quy định và khi tặng danh hiệu phải dựa trên căn cứ, tiêu chuẩn cụ thể theo quy định.
Thi đua là một hoạt động dựa trên nguyên tắc tự nguyện, có mục đích, có định hướng. Thi đua là nhằm thúc đẩy sản suất lao động, phấn đấu để đạt được kết quả đã đề ra của tổ chức, cá nhân. Đồng thời, làm cơ sở cho việc xem xét, đánh giá toàn bộ quá trình công tác, cống hiến cũng như lao động sản xuất và học tập của cá nhân và tập thể. Để thực hiện được mục tiêu trên đòi hỏi các tổ chức, cá nhân phải lấy phong trào thi đua làm đòn bẩy để thúc đẩy hoàn thành nhiệm vụ trong từng lĩnh vực; coi công tác thi đua là một nhiệm vụ quan trọng trong công tác QLNN ở từng địa phương và từng đơn vị.
Thi đua là một hoạt động nhằm thu được kết quả nhất định. Kết quả của Thi đua được nêu trong Điều 3, Luật Thi đua, Khen thưởng cụ thể như sau: “Thi đua là hoạt động có tổ chức với sự tham gia tự nguyện của cá nhân, tập thể nhằm phấn đấu đạt được thành tích tốt nhất trong xây dựng và bảo vệ Tổ quốc”. Khái niệm khen thưởng Khen thưởng là một trong những công cụ quản lý quan trọng của nhà nước và là một trong những biện pháp quản lý của cơ quan, tổ chức. Khen thưởng là một trong những lĩnh vực quan trọng trong quá trình thực hiện chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách pháp luật của Nhà nước.
Đồng thời là biện pháp cơ bản, là cơ sở căn cứ để đánh giá kết quả công việc, hoàn thành nhiệm vụ kế hoạch đề ra của tập thể, cá nhân trong quá trình thực hiện. Khen thưởng là hình thức ghi nhận công lao, thành tích của Nhà nước bằng quyết định của cơ quan, đơn vị có thẩm quyền theo luật định, nhằm ghi nhận, tôn vinh, biểu dương thành tích và nhân rộng điển hình tiên tiến những tập 8 thể và cá nhân có thành tích xuất sắc trong lao động sản xuất, chiến đấu, học tập; giáo dục động viên và đẩy mạnh phong trào thi đua yêu nước; tạo động lực cách mạng lôi cuốn, động viên khuyến khích mọi người phát huy truyền thống yêu nước, tính năng động sáng tạo, vươn lên lập thành tích xuất sắc trên tất cả mọi lĩnh vực, góp phần xây dựng và bảo vệ Tổ quốc ngày càng giàu mạnh. Đồng thời, đấu tranh chống các biểu hiện tiêu cực, đẩy lùi cái ác, cái xấu và xây dựng con người mới. Điều 3, Luật Thi đua, Khen thưởng nêu rõ: “Khen thưởng là việc ghi nhận, biểu dương, tôn vinh công trạng và khuyến khích bằng lợi ích vật chất đối với cá nhân, tập thể có thành tích trong xây dựng và bảo vệ Tổ quốc”.
Mối quan hệ giữa thi đua và khen thưởng Thi đua là cơ sở của việc khen thưởng. Chính trên nền tảng của phong trào thi đua yêu nước sôi nổi mới có thể lựa chọn những cá nhân, tập thể tiêu biểu nhất, xuất sắc nhất, xứng đáng nhận danh hiệu cao quý mà Đảng và Nhà nước trao tặng. Khen thưởng đúng người, đúng việc, kịp thời sẽ có tác động tích cực. Đồng thời là nguồn động viên to lớn, giáo dục, nêu gương; bên cạnh đó, thúc đẩy phong trào thi đua, khen thưởng của đơn vị đạt hiệu quả và phát triển trong những năm tiếp theo.
Bác nói: “Thi đua là gieo trồng, khen thưởng là thu hoạch”. Khen thưởng là động viên kịp thời những tấm gương người tốt, việc tốt, những điển hình tiên tiến nhằm phát huy những cái tốt, loại bỏ những cái xấu, xây dựng con người mới, con người có ích cho xã hội, cho đất nước,. Công tác thi đua, khen thưởng luôn có mối quan hệ chặt chẽ lẫn nhau, bổ sung, hỗ trợ cho nhau trong quá trình thực hiện hoạt động công tác thi đua, khen thưởng. Nếu công tác thi đua là hoạt động có tổ chức, có định hướng của tập thể, cá nhân nhằm phấn đấu đạt được thành tích tốt nhất trong xây dựng và bảo vệ 9 Tổ quốc thì khen thưởng là việc để ghi nhận, biểu dương, tôn vinh những thành tích xuất sắc.
Việc thực hiện tốt phong trào thi đua nghĩa là tuân thủ theo đúng quy trình, các bước tiến hành như: xây dựng kế hoạch, nội dung thi đua, phát động thi đua, tổ chức tuyên truyền, đăng ký thi đua, theo dõi, kiểm tra, đôn đốc, sơ kết, tổng kết, bình bầu và tiến hành khen thưởng. Qua đó, đối tượng thi đua của tập thể và cá nhân tham gia tích cực, để thực hiện và phấn đấu đăng ký thi đua nhằm đạt được mục tiêu đề ra. Việc tổng kết phong trào thi đua, bình chọn phải công bằng, chính xác, khách quan; khen thưởng phải đúng đối tượng, điển hình trong phong trào thi đua, đó cũng chính là thể hiện sự ghi nhận của Đảng và Nhà nước đối với những thành tích mà tập thể và cá nhân đã đạt được. Người được khen thưởng cảm thấy được trân trọng và vinh dự, qua đó phát huy, thúc đẩy tập thể và cá nhân hăng hái tham gia tích cực trong việc thực hiện nhiệm vụ được giao, nâng cao năng suất, hiệu quả trong công tác.
Thi đua gắn với hình thức khen thưởng phù hợp với điều kiện đất nước, động viên kịp thời, đúng người, đúng việc, chú trọng khen thưởng tại cơ sở. Đảng ta chỉ rõ: “Chú trọng đổi mới nội dung và hình thức thi đua, khen thưởng; kết hợp chặt chẽ giữa thi đua với khen thưởng, để trở thành động lực thúc đẩy kinh tế - xã hội phát triển. Nội dung thi đua phải tập trung vào việc thực hiện và hoàn thành tốt nhiệm vụ chính trị của địa phương, đơn vị. Biểu dương, tôn vinh, khen thưởng kịp thời chính xác các tập thể, cá nhân đạt thành tích xuất sắc.
Nhân rộng cá nhân, điển hình tiên tiến để cổ vũ, động viên mọi người học tập và làm theo phương châm: Lấy tích cực đẩy lùi tiêu cực, tạo không khí phấn khởi trong đời sống xã hội” [4, tr. Xét trên cả hai phương diện lý luận và thực tiễn cho thấy thi đua, khen thưởng luôn bổ sung, hỗ trợ cho nhau và có mối quan hệ chặt chẽ lần nhau. Thi đua là động lực thúc đẩy mọi người tham gia, phát huy được tinh thần sáng tạo trong lao động, sản xuất và học tập để đạt được mục tiêu phát triển kinh tế - xã 10 hội. Khen thưởng là việc đánh giá kết quả phong trào thi đua đã qua để xét chọn những tập thể và cá nhân có thành tích xuất sắc, xứng đáng để tôn vinh, biểu dương, tri ân và khen thưởng.
Khen thưởng phải chính xác, kịp thời, công bằng và khách quan nó sẽ thúc đẩy được phong trào thi đua trên mọi lĩnh vực [6, tr. Quản lý nhà nước về thi đua, khen thưởng 1. Khái niệm quản lý nhà nước về thi đua, khen thưởng Quản lý là sự tác động có tổ chức, có đích hướng của chủ thể quản lý lên đối tượng quản lý nhằm đạt mục tiêu dự kiến [25, tr. QLNN là sự tác động có chủ đích của Nhà nước vào các quan hệ xã hội nhằm làm cho các quan hệ đó diễn ra theo chiều hướng tích cực cho sự phát triển của đất nước và mỗi con người.
Nói cách khác, QLNN là việc thực thi các loại quyền lực nhà nước nhằm tác động và điều chỉnh mọi quan hệ xã hội nhằm làm cho đất nước ổn định phát triển và bền vững [25, tr. QLNN là một dạng quản lý xã hội đặc biệt, mang tính quyền lực nhà nước và sử dụng pháp luật để điều chỉnh hành vi của cá nhân, tổ chức trên tất cả các mặt của đời sống xã hội do các cơ quan trong bộ máy nhà nước thực hiện, nhằm phục vụ nhân dân, duy trì sự ổn định và phát triển của xã hội [26,tr. QLNN nói chung và QLNN về thi đua, khen thưởng nói riêng có vị trí, vai trò rất quan trọng trong công tác quản lý đối với kinh tế - xã hội của đất nước. QLNN về thi đua, khen thưởng là phương thức điều chỉnh công tác thi đua, khen thưởng bằng quyền lực nhà nước nhằm tác động, điều chỉnh các phong trào thi đua và công tác khen thưởng thực hiện theo quy định của pháp luật.