Tổng quan nghiên cứu

Thành phố Cẩm Phả là đô thị loại hai có quy mô kinh tế lớn thứ hai tại tỉnh Quảng Ninh, sở hữu tốc độ tăng trưởng GRDP bình quân đạt 13,6% mỗi năm trong giai đoạn 2016 - 2020 và tổng vốn đầu tư toàn xã hội vượt 70.018 tỷ đồng. Với diện tích tự nhiên 335,8 km2 cùng 16 đơn vị hành chính cấp xã trực thuộc, nhu cầu trang bị cơ sở hạ tầng, trụ sở làm việc và phương tiện phục vụ công vụ của chính quyền thành phố không ngừng gia tăng. Dẫu vậy, việc vận hành khối tài sản công có giá trị lên tới hàng nghìn tỷ đồng tại các cơ quan chuyên môn thuộc Ủy ban nhân dân thành phố Cẩm Phả đang đứng trước nhiều thách thức, đặc biệt là nguy cơ thất thoát, lãng phí ngân sách từ khâu lập dự toán mua sắm đến quản lý khai thác sau đầu tư.

Nghiên cứu của tác giả Nguyễn Như Ngọc dưới sự hướng dẫn khoa học của Tiến sĩ Đinh Hồng Linh tại Trường Đại học Kinh tế và Quản trị Kinh doanh thuộc Đại học Thái Nguyên tập trung phân tích thực trạng quản lý công sản trong phạm vi không gian tại các cơ quan chuyên môn thuộc Ủy ban nhân dân thành phố Cẩm Phả. Luận văn khai thác chuỗi dữ liệu thứ cấp giai đoạn 2018 - 2020 cùng số liệu điều tra sơ cấp năm 2020 nhằm giải quyết 3 mục tiêu cụ thể: hệ thống hóa lý luận quản lý tài sản công cấp huyện, đánh giá thực trạng các khâu quản lý từ tạo lập đến kết thúc sử dụng, và đề xuất hệ thống giải pháp khả thi. Kết quả nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn cao, giúp chính quyền địa phương chuẩn hóa 100% danh mục tài sản, tiết kiệm từ 5% đến 10% chi tiêu thường xuyên và nâng cao hiệu lực bộ máy hành chính nhà nước.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng nền tảng lý thuyết quản lý tài chính công hiện đại và lý thuyết quản trị hành chính công mới, kết hợp chặt chẽ với mô hình quản lý vòng đời tài sản công. Mô hình này tiếp cận công sản qua 4 giai đoạn khép kín gồm: lập kế hoạch và tạo lập tài sản, theo dõi và khai thác sử dụng, bảo dưỡng sửa chữa định kỳ, và xử lý kết thúc tài sản qua điều chuyển, thu hồi hoặc thanh lý. Đề tài chuẩn hóa hệ thống khái niệm then chốt theo quy định của Luật Quản lý, sử dụng tài sản công năm 2017 có hiệu lực từ ngày 01 tháng 01 năm 2018 và Nghị định số 151/2017/NĐ-CP của Chính phủ.

Khái niệm tài sản công được xác định là toàn bộ tài sản thuộc sở hữu toàn dân do Nhà nước đại diện chủ sở hữu, phục vụ hoạt động quản lý nhà nước, quốc phòng, an ninh và cung cấp dịch vụ công. Hệ thống tiêu chuẩn, định mức tài sản đóng vai trò là thước đo kỹ thuật và pháp lý nhằm kiểm soát chi tiêu ngân sách. Đồng thời, nguyên tắc phân cấp quản lý khẳng định sự gắn kết mật thiết giữa phân bổ nguồn vốn và thẩm quyền người đứng đầu cơ quan chuyên môn cấp huyện, bảo đảm 5 nguyên tắc cốt lõi: phân định rõ trách nhiệm, thống nhất quản lý, sử dụng đúng mục đích, hạch toán đầy đủ giá trị hao mòn và công khai minh bạch.

Phương pháp nghiên cứu

Tác giả thu thập đồng bộ dữ liệu thứ cấp và dữ liệu sơ cấp trong khung thời gian từ năm 2018 đến năm 2020. Dữ liệu thứ cấp được tổng hợp từ báo cáo kiểm kê tài sản, quyết toán ngân sách và kế hoạch đầu tư của Phòng Tài chính - Kế hoạch thành phố Cẩm Phả. Về dữ liệu sơ cấp, nghiên cứu tiến hành khảo sát trực tiếp toàn thể 68 cán bộ, công chức và viên chức làm việc tại các cơ quan chuyên môn thuộc Ủy ban nhân dân thành phố Cẩm Phả trong năm 2020. Phương pháp điều tra tổng thể toàn bộ 68 nhân sự được lựa chọn thay vì lấy mẫu xác suất vì quy mô đội ngũ phụ trách quản lý công sản tại cấp thành phố khá tinh gọn, cho phép phản ánh chính xác 100% ý kiến đánh giá mà không gặp sai số chọn mẫu.

Phiếu khảo sát sử dụng thang đo Likert 5 mức độ với khoảng cách giá trị 0,8 được xác lập theo nghiên cứu của tác giả Nguyễn Đình Thọ và Nguyễn Thị Mai Trang năm 2009. Phương pháp phân tích bao gồm thống kê mô tả, phân tổ thống kê và phương pháp so sánh số liệu kinh tế trên phần mềm bảng tính. Việc áp dụng phương pháp so sánh số liệu thực hiện với dự toán qua các năm giúp đo lường chính xác tỷ lệ giải ngân vốn mua sắm và tỷ lệ tiết kiệm ngân sách nhà nước tại địa phương.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, quy mô công sản tại thành phố Cẩm Phả gia tăng liên tục đi đôi với sự bứt phá nguồn thu ngân sách địa phương đạt trên 4.700 tỷ đồng giai đoạn 2016 - 2020, vượt từ 6,02% đến 45,97% dự toán hàng năm. Tỷ trọng chi đầu tư xây dựng cơ bản và mua sắm công sản chiếm từ 42,59% đến 55,1% tổng chi ngân sách địa phương, vượt xa chỉ tiêu 30% đề ra trong Nghị quyết Đại hội Đảng bộ thành phố.

Thứ hai, khâu lập kế hoạch và giải ngân vốn mua sắm tài sản công bộc lộ nhiều điểm nghẽn. Tỷ lệ giải ngân vốn đầu tư mua sắm tài sản công tại một số đơn vị chỉ đạt từ 82% đến 88% so với dự toán giao đầu năm, dẫn đến hiện tượng dồn vốn vào quý 4 hoặc phải chuyển nguồn sang năm sau.

Thứ ba, hiệu quả khai thác và duy tu tài sản chưa tương xứng với nguồn lực đầu tư. Đánh giá từ 68 cán bộ công chức cho thấy điểm trung bình về công tác sửa chữa, bảo dưỡng chỉ đạt 3,42 trên thang điểm 5. Tỷ lệ máy móc văn phòng sử dụng đúng công suất thiết kế ước đạt khoảng 85%, trong khi nhiều trụ sở cơ quan sau sáp nhập chưa được bố trí công năng tối ưu.

Thứ tư, quy trình kết thúc sử dụng tài sản và thanh lý tài sản cũ hỏng giai đoạn 2018 - 2020 diễn ra khá chậm chạp. Thời gian xử lý thủ tục thanh lý kéo dài từ 6 đến 12 tháng, khiến giá trị thu hồi nộp về ngân sách chỉ chiếm dưới 15% nguyên giá tài sản thanh lý.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân cốt lõi của những hạn chế trên bắt nguồn từ năng lực chuyên môn của đội ngũ nhân sự. Khoảng 72% cán bộ kiêm nhiệm quản lý công sản chưa được đào tạo bài bản về nghiệp vụ quản lý tài chính và tài sản công. Khi so sánh với kinh nghiệm của thành phố Bắc Ninh và thành phố Hạ Long, nơi 100% tài sản có nguyên giá từ 500 triệu đồng trở lên được cập nhật tức thời vào phần mềm quản lý tài sản chuyên ngành, Cẩm Phả vẫn chủ yếu sử dụng sổ sách theo dõi thủ công.

Nhằm nâng cao chất lượng báo cáo quản trị, dữ liệu kiểm kê về đất đai, nhà công sở và xe ô tô công vụ cần được trực quan hóa thông qua hệ thống bảng biểu tổng hợp giá trị còn lại và biểu đồ cơ cấu tài sản theo từng cơ quan chuyên môn. Ngoài ra, việc xây dựng biểu đồ so sánh giữa dự toán ngân sách và giá trị thực hiện qua 3 năm 2018, 2019, 2020 sẽ giúp lãnh đạo Ủy ban nhân dân thành phố nhanh chóng nhận diện những danh mục chi tiêu kém hiệu quả để kịp thời điều chuyển nguồn vốn.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, tối ưu hóa công tác lập kế hoạch và phân bổ nguồn vốn hình thành tài sản. Ủy ban nhân dân thành phố Cẩm Phả chỉ đạo Phòng Tài chính - Kế hoạch chủ trì rà soát chặt chẽ 100% danh mục đề xuất mua sắm, áp dụng nghiêm ngặt định mức kinh tế kỹ thuật trước ngày 30 tháng 11 hàng năm, phấn đấu nâng tỷ lệ giải ngân dự toán mua sắm lên trên 95% trong giai đoạn 2023 - 2025.

Thứ hai, đẩy mạnh số hóa quy trình quản lý và vận hành công sản. Giao Văn phòng Hội đồng nhân dân và Ủy ban nhân dân thành phố chủ trì ứng dụng phần mềm quản lý tài sản công đồng bộ, phấn đấu 100% trụ sở, đất đai và xe ô tô công vụ được số hóa hồ sơ địa chính và dữ liệu kỹ thuật trước quý 4 năm 2024, giúp rút ngắn 30% thời gian kiểm kê định kỳ hàng năm.

Thứ ba, hoàn thiện quy chế sử dụng nội bộ và rút ngắn quy trình thanh lý tài sản. Các cơ quan chuyên môn thuộc Ủy ban nhân dân thành phố khẩn trương ban hành Quy chế quản lý tài sản công gắn với Quy chế chi tiêu nội bộ trước tháng 6 năm 2023, đồng thời rút ngắn thời gian xử lý hồ sơ thanh lý xuống dưới 45 ngày làm việc, bảo đảm tỷ lệ thu hồi giá trị thanh lý đạt trên 20% nguyên giá.

Thứ tư, nâng cao năng lực cán bộ và tăng cường thanh tra, kiểm toán công sản. Phòng Nội vụ phối hợp Phòng Tài chính - Kế hoạch tổ chức tối thiểu 2 khóa bồi dưỡng chuyên môn nghiệp vụ mỗi năm, đảm bảo 100% cán bộ làm công tác quản lý tài sản được cập nhật quy định mới. Đồng thời, Thanh tra thành phố thực hiện tối thiểu 2 cuộc kiểm tra định kỳ và 1 cuộc kiểm tra đột xuất mỗi năm nhằm xử lý triệt để các hành vi sử dụng tài sản sai định mức.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Thứ nhất, lãnh đạo Ủy ban nhân dân các quận, huyện, thị xã và thành phố thuộc tỉnh. Nhóm nhà quản lý có thể ứng dụng trực tiếp mô hình phân cấp quản lý công sản của luận văn vào điều hành thực tế tại 16 đơn vị cấp xã, qua đó nâng cao hiệu quả tiết kiệm từ 10% đến 15% chi ngân sách địa phương.

Thứ hai, công chức và kế toán viên tại các cơ quan hành chính nhà nước. Đề tài cung cấp hệ thống biểu mẫu đối chiếu định mức, quy trình hạch toán hao mòn và kỹ thuật thẩm định hồ sơ mua sắm thực tiễn, giúp hơn 60 đơn vị thụ hưởng ngân sách rút ngắn thời gian lập báo cáo kiểm kê tài sản từ 30 ngày xuống còn 10 ngày làm việc.

Thứ ba, học viên cao học, nghiên cứu sinh và giảng viên ngành Quản lý kinh tế. Luận văn là nguồn tài liệu học thuật giá trị, đóng góp chuỗi dữ liệu thực chứng giai đoạn 2018 - 2020 và phương pháp điều tra tổng thể áp dụng cho các đô thị loại hai trong cả nước.

Thứ tư, chuyên viên thanh tra tài chính và kiểm toán viên nhà nước. Công trình cung cấp bộ 5 nhóm chỉ tiêu định lượng nhằm phát hiện sớm các nguy cơ sai phạm trong đấu thầu mua sắm và thanh lý công sản, làm công cụ tham chiếu phục vụ tối thiểu 2 cuộc thanh tra chuyên đề hàng năm.

Câu hỏi thường gặp

Cơ sở pháp lý nền tảng nào điều chỉnh hoạt động quản lý tài sản công trong nghiên cứu? Quá trình quản lý căn cứ vào Luật Quản lý, sử dụng tài sản công năm 2017 có hiệu lực từ ngày 01 tháng 01 năm 2018, Nghị định 151/2017/NĐ-CP và Thông tư 144/2017/TT-BTC. Các văn bản này quy định chặt chẽ tiêu chuẩn, định mức trang bị và phân cấp trách nhiệm áp dụng cho 16 đơn vị hành chính cấp xã và các phòng ban trực thuộc thành phố Cẩm Phả.

Tại sao đề tài lựa chọn điều tra tổng thể 68 cán bộ thay vì chọn mẫu ngẫu nhiên? Do tổng số lượng cán bộ, công chức làm việc tại các phòng ban chuyên môn thuộc Ủy ban nhân dân thành phố Cẩm Phả chỉ có đúng 68 người. Việc điều tra tổng thể 100% cán bộ bảo đảm độ tin cậy tuyệt đối cho dữ liệu nghiên cứu, phản ánh trung thực toàn diện thực tế quản trị công sản mà không phát sinh sai số chọn mẫu thống kê.

Điểm nghẽn lớn nhất trong quản lý tài sản công tại thành phố Cẩm Phả là gì? Điểm nghẽn nghiêm trọng nhất là tỷ lệ 72% cán bộ phụ trách công sản chưa được đào tạo chuyên sâu về quản lý kinh tế. Tình trạng này dẫn đến sai sót trong khâu lập dự toán ngân sách, khiến thời gian hoàn tất thủ tục thanh lý tài sản cũ hỏng bị kéo dài từ 6 đến 12 tháng, làm giảm giá trị thu hồi nộp ngân sách.

Bài học kinh nghiệm nào được rút ra từ các địa phương lân cận? Thành phố Cẩm Phả tiếp thu kinh nghiệm chuyển đổi số của thành phố Hạ Long khi quản lý 100% tài sản có nguyên giá từ 500 triệu đồng trên phần mềm chuyên dụng, đồng thời vận dụng mô hình phân cấp tự chủ ngân sách gắn chặt với trách nhiệm cá nhân người đứng đầu của thành phố Bắc Ninh.

Các giải pháp đề xuất mang lại hiệu quả kinh tế như thế nào? Hệ thống giải pháp giúp nâng tỷ lệ giải ngân dự toán đầu tư mua sắm lên trên 95% trong giai đoạn 2023 - 2025. Đồng thời, việc chuẩn hóa quy trình thanh lý dưới 45 ngày làm việc giúp thu hồi tối thiểu 20% giá trị còn lại của tài sản, tạo nguồn thu bổ sung kịp thời cho ngân sách địa phương.

Kết luận

Nghiên cứu về quản lý tài sản công tại các cơ quan thuộc Ủy ban nhân dân thành phố Cẩm Phả giai đoạn 2018 - 2020 đem lại những kết luận quan trọng sau:

  • Hệ thống hóa cơ sở lý luận về quản lý vòng đời tài sản công cấp huyện theo Luật Quản lý, sử dụng tài sản công năm 2017.
  • Khảo sát 100% đội ngũ 68 cán bộ chuyên môn, làm rõ nguồn lực chi đầu tư tài sản công chiếm 42,59% đến 55,1% tổng chi ngân sách thành phố.
  • Nhận diện chính xác 4 hạn chế then chốt trong khâu lập dự toán mua sắm, khai thác sử dụng và thủ tục thanh lý tài sản nhà nước.
  • Hoàn thiện 4 nhóm giải pháp chiến lược bao gồm phân cấp thẩm quyền, xây dựng quy chế nội bộ và tăng cường thanh tra giám sát giai đoạn 2023 - 2025.
  • Xác lập lộ trình số hóa toàn diện 100% hồ sơ đất đai và trụ sở công quyền trước quý 4 năm 2024.

Luận văn đóng góp khung giải pháp quản trị công sản thiết thực cho đô thị loại hai. Các nhà quản lý và nhà nghiên cứu quan tâm hãy liên hệ để trao đổi, tiếp cận toàn văn công trình và ứng dụng hiệu quả vào thực tiễn địa phương.