CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ TÀI CHÍNH TẠI ĐƠN VỊ DỰ TOÁN QUÂN ĐỘI 1. Những vấn đề chung về tài chính đơn vị dự toán quân đội 1. Đơn vị dự toán quân đội Đơn vị dự toán quân đội có chức năng, nhiệm vụ chủ yếu là huấn luyện, sẵn sàng chiến đầu, chiến đấu; do đó là đơn vị dự toán NSNN, được ngân sách nhà nước cấp phát kinh phí để thực hiện nhiệm vụ được giao. Theo Từ điển Bách khoa Quân sự Việt Nam: “Đơn vị dự toán ngân sách là cơ quan, đơn vị trực tiếp nhận phân phối và sử dụng các khoản tiền được cấp phát từ quỹ ngân sách Nhà nước.
Có nhiệm vụ và quyền hạn trong việc lập dự toán ngân sách thuộc phạm vi trách nhiệm; phân bổ dự toán ngân sách cho đơn vị dự toán cấp dưới và tổ chức thực hiện dự toán ngân sách được giao; tổ chức thực hiện công tác kế toán, quyết toán ngân sách của cấp mình và công tác kế toán, quyết toán ngân sách của các đơn vị cấp dưới; hướng dẫn, kiểm tra việc thu, chi ngân sách và xét duyệt báo cáo quyết toán ngân sách của các đơn vị dự toán cấp dưới trực thuộc”. Nghị định số 165/2016/NĐ-CP ngày 24/12/2016 của Chính phủ quy định, các đơn vị DTNS thuộc BQP bao gồm: [4] - BQP là đơn vị dự toán cấp 1, quan hệ trực tiếp với Bộ Tài chính; - Quân khu, quân đoàn, quân chủng, binh chủng, tổng cục và đơn vị tương đương là đơn vị dự toán cấp 2, quan hệ trực tiếp với đơn vị dự toán cấp 1; - Sư đoàn và tương đương là đơn vị dự toán cấp 3, quan hệ trực tiếp với đơn vị dự toán cấp 2. Riêng học viện, nhà trường và đơn vị tương đương thuộc BQP là đơn vị dự toán cấp 3, được trực tiếp quan hệ với đơn vị dự toán cấp 1; 7 - Trung đoàn và đơn vị tương đương là đơn vị dự toán cấp 4, quan hệ trực tiếp với đơn vị dự toán cấp 3. Riêng lữ đoàn và trung đoàn độc lập là đơn vị dự toán cấp 4, được quan hệ trực tiếp với đơn vị dự toán cấp 2; - Các đơn vị trực thuộc không có NS độc lập, là cấp dự toán chỉ tiêu cơ sở; kế toán thực hiện ghi chép việc nhận kinh phí do cấp trên cấp để chi tiêu, thanh quyết toán kinh phí với cấp trên".
Nhiệm vụ, quyền hạn của các đơn vị dự toán NSNN nói chung và đơn vị DTQĐ nói riêng được quy định tại Luật NSNN (2015). Nhiệm vụ chủ yếu gồm: Lập dự toán NSNN; chấp hành và kế toán, quyết toán NSNN; tổ chức quản lý vốn và tài sản, quản lý giá; thực hiện nghiệp vụ về kho bạc, ngân hàng có liên quan; tổ chức thanh tra, kiểm tra, kiểm toán đối với các tổ chức kinh tế trong QĐ. Trong đó, công tác lập, chấp hành QTNS, thanh tra kiểm tra tài chính là những nội dung chủ yếu, có vai trò rất quan trọng trong quản lý NSSD. Tài chính đơn vị dự toán quân đội a) Sự cần thiết khách quan của tài chính quân đội Tài chính quân đội là một bộ phận của tài chính nhà nước, ra đời là tất yếu khách quan thể hiện trên các mặt: [9] Thứ nhất: Sự phát sinh phát triển của sản xuất hàng hoá - tiền tệ.
Thứ hai: Sự ra đời và tồn tại của Nhà nước dẫn đến phải có Tài chính Nhà nước. Thứ ba: Tính tất yếu của sự nghiệp bảo vệ Tổ quốc; từ nhiệm vụ xây dựng nền quốc phòng toàn dân, xây dựng Quân đội nhân dân của Đảng và Nhà nước Tài chính Quân đội là yếu tố quan trọng bảo đảm cho bộ máy Quân đội hoạt động. Để duy trì sự tồn tại và có điều kiện thực hiện các nhiệm vụ, Quân đội sử dụng một lượng tiền tệ và khối lượng nhất định các sản phẩm vật chất, phương 8 tiện kỹ thuật cần thiết như: Lương thực, thực phẩm, quần áo, nhà ở, xe máy, vũ khí đạn dược và nhiều trang bị khác. Đối với Quân đội nhân dân Việt Nam, Quân đội ta là công cụ bạo lực sắc bén của Đảng và Nhà nước, được bảo đảm tài chính từ nguồn ngân sách nhà nước chi cho Ngân sách quốc phòng.
Nhiệm vụ của Quân đội là xây dựng lực lượng sẵn sàng chiến đấu và chiến đấu bảo vệ Tổ quốc và tích cực thực hiện nhiệm vụ xây dựng kinh tế, góp phần phát triển đất nước hướng tới mục tiêu dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh. Xét trên lĩnh vực tài chính, Quân đội gồm các đơn vị dự toán và các doanh nghiệp quân đội, tương ứng việc bảo đảm, quản lý tài chính trong quân đội cũng có 2 chế độ đó là: dự toán kinh phí và hạch toán kinh doanh. Thấy rõ sự cần thiết khách quan của tài chính đối với sự tồn tại và phát triển của Quân đội ta, Đảng và Nhà nước đã có những phương hướng, chính sách đúng đắn, bảo đảm vai trò, tính độc lập của Tài chính Quân đội. TCQĐ ra đời, tồn tại, phát triển là 1 tất yếu khách quan, là điều kiện cần thiết để Quân đội thực hiện thắng lợi chức năng, nhiệm vụ.
b) Khái niệm Tài chính quân đội là một bộ phận cấu thành trong hệ thống tài chính nhà nước, nên bản chất của TCQĐ thống nhất với bản chất của Tài chính nhà nước. * Trên phương diện kinh tế hình thức biểu hiện bên ngoài của các hiện tượng tài chính quân đội là sự vận động của vốn tiền tệ theo những mối quan hệ khác nhau: + Sự vận động của vốn tiền tệ trong quan hệ giữa Nhà nước với Quân đội biểu hiện trước hết bằng việc chi ngân sách nhà nước cho quốc phòng, chi đầu tư của ngân sách nhà nước trong quân đội; Quân đội thu nộp các khoản thuế, lệ phí. cho ngân sách nhà nước. 9 + Sự vận động của tiền tệ diễn ra trong nội bộ Quân đội được biểu hiện qua việc cấp phát, chi tiêu, thu nộp, chuyển giao các khoản kinh phí; phân phối, sử dụng vốn sản xuất kinh doanh, thu nộp thuế, lợi nhuận.
+ Sự vận động của vốn tiền tệ còn diễn ra giữa các đơn vị quân đội với các tổ chức kinh tế xã hội và cá nhân khi nhận, trả tiền thưởng, phạt, bồi thường thiệt hại, phí và lệ phí. phát sinh trong các quan hệ kinh tế. Từ tập hợp các hiện tượng tài chính đa dạng, phong phú nêu trên, đi sâu nghiên cứu phân tích bản chất của các hiện tượng đó có thể rút ra một số vấn đề cơ bản như sau: Thứ nhất: Tài chính quân đội thuộc các quan hệ phân phối sản phẩm xã hội, gọi tắt là các quan hệ phân phối. Thứ hai: Tài chính quân đội là các quan hệ phân phối sản phẩm xã hội dưới hình thức giá trị.
Thứ ba: Các quan hệ phân phối của tài chính quân đội được thực hiện bằng cách hình thành và sử dụng các quỹ tiền tệ nhất định. *Trên phương diện quân sự: Công tác tài chính quân đội là một mặt hoạt động nằm trong tổng thể các hoạt động của Quân đội cùng với các mặt hoạt động khác bảo đảm cho Quân đội hoàn thành mọi nhiệm vụ. Hoạt động tài chính quân đội có yêu cầu, nhiệm vụ, nội dung, biện pháp chuyên môn đều thông nhất nhằm mục tiêu chung là đáp ứng yêu cầu xây dựng Quân đội nhân dân theo hướng cách mạng, chính quy, tinh nhuệ và từng bước hiện đại, xây dựng nền quốc phòng toàn dân vững mạnh [9]. Hoạt động tài chính quân đội có mối liên hệ chặt chẽ với các mặt hoạt động quân sự, do nhiệm vụ quân sự quyết định và chi phối.
Yêu cầu nhiệm vụ của các mặt hoạt động quân sự đặt ra mục tiêu, tạo cơ sở, căn cứ cho công tác bảo đảm, quản lý tài chính quân đội. Ngược lại công tác tài chính quân đội phát huy vai trò tác dụng, thực hiện tốt chức năng, nhiệm vụ sẽ tạo điều kiện cần thiết để các hoạt động quân sự được tiến hành có kết quả 10 - Cơ quan tài chính quân đội các cấp là một bộ phận trong cơ cấu tổ chức, biên chế của từng đơn vị. Phục tùng sự lãnh đạo, chỉ đạo của cấp uỷ đảng và chỉ huy đơn vị cùng cấp; đồng thời chịu sự chỉ đạo về nghiệp vụ của cơ quan tài chính cấp trên; có quan hệ phối hợp, hiệp đồng công tác với các ngành nghiệp vụ cùng cấp; có quan hệ chỉ đạo về nghiệp vụ đối với cơ quan tài chính đơn vị cấp dưới Như vậy, tài chính quân đội không thuần tuý là các quan hệ phân phối dưới hình thức giá trị, xét về tổ chức hoạt động quân sự nó còn là một mặt hoạt động có mối liên hệ chặt chẽ, thống nhất với các hoạt động quân sự cả về mục tiêu, yêu cầu nhiệm vụ và cơ cấu tổ chức. Tổng hợp toàn bộ kết quả phân tích trên đây về bản chất của tài chính quân đội đi đến kết luận: "Tài chính quân đội là một bộ phận của hệ thống các quan hệ phân phối dưới hình thức giá trị được Nhà nước giao cho Bộ Quốc phòng tổ chức quản lý; dựa vào nó Quân đội tham gia việc phân phối sản phẩm xã hội và thu nhập quốc dân bằng cách hình thành và sử dụng các quỹ tiền tệ nhất định nhằm đáp ứng yêu cầu xây dựng Quân đội nhân dân, xây dựng nền quốc phòng toàn dân vững mạnh, bảo đảm mọi nhu cầu cho Quân đội thực hiện các nhiệm vụ mà Đảng và Nhà nước giao cho" [9] c) Đặc điểm của tài chính quân đội * Hoạt động cơ bản của tài chính quân đội là quản lý và sử dụng ngân sách nhà nước bảo đảm cho việc thực hiện các nhiệm vụ của Quân đội Mục tiêu của TCQĐ là đáp ứng tốt nhất nhu cầu tài chính cho việc xây dựng quân đội nhân dân cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, từng bước hiện đại,… hoàn thành thắng lợi nhiệm vụ mà Đảng và Nhà nước giao cho.Do các hoạt động quân sự không thuộc lĩnh vực sản xuất ra của cải vật chất nên các khoản chi của TCQĐ về cơ bản không tạo nên thu nhập.
Xuất phát từ đặc điểm này đòi hỏi: 11 + Công tác TCQĐ phải quán triệt và thực hiện tốt nguyên tắc tiết kiệm. + Chấp hành nghiêm các chế độ chính sách, tiêu chuẩn, định mức. + Việc đánh giá hiệu quả công tác tài chính phải xuất phát từ mục tiêu hoàn thành nhiệm vụ quân sự và theo mối tương quan: Với chi phí nhất định, nhiệm vụ được hoàn thành ở mức cao nhất, hoặc hoàn thành tốt nhiệm vụ với chi phí thấp nhất, hợp lý nhất.