CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ RỦI RO 1. Tổng quan về rủi ro. Khái niệm rủi ro trong quá trình xây dựng. Những ghi nhận về rủi ro [1] Khái niệm “rủi ro” được nói đến lần đầu tiên ở Anh quốc vào thế kỷ 17 với nghĩa được hiểu là sự không chắc chắn có thể xuất hiện trong các kế hoạch hay dự định ban đầu, dẫn đến khả năng xuất hiện một số điều gì đó có tác động (tích cực hoặc tiêu cực) tới các khía cạnh của quá trình sản xuất, kinh doanh và dịch vụ.
Những điều xảy ra tiếp theo của sự bất định và gây ảnh hưởng tới dự án xây dựng được coi là những rủi ro trong xây dựng. Khi đó rủi ro có thể là những lợi ích thu được thêm hay những tác hại gây mất mát cho công trình xây dựng cũng như quá trình hoạt động kinh doanh của công ty xây dựng. Tuy nhiên mọi người khi nói tới rủi ro là có liên tưởng ngay tới những khó khăn, bất định và nguy hiểm, tức là những yếu tố có tác động tiêu cực nếu chúng xảy ra Thế giới đã chứng kiến rất nhiều rủi ro xuất hiện trong ngành xây dựng nói riêng và toàn bộ nền kinh tế nói chung với những trường hợp xác xuất chỉ xảy ra một lần hoặc với những trường hợp xảy ra nhiều lần, lặp đi lặp lại. Một số rủi ro đã xảy ra sau đó và có gây tác động tiêu cực, những cũng có những rủi ro đã không xảy ra và đã không gây tổn thất nào sau đó.
Một số ví dụ về rủi ro đã xuất hiện trong lịch sử như: - Vào những năm 90 của thế kỷ trước (thế kỷ 20), cả thế giới đều hướng tới thiên niên kỷ mới với dự báo sẽ có những điều tương tự xảy ra với tổ tiên của chúng ta hai nghìn năm về trước. Vào năm 1999 thì nhiều người trong số họ đã có liên tưởng về thiên niên kỷ mới với sự khởi đầu của những cuộc chiến tranh và tận thế của thế giới. Con người hiện đại có giả định rằng vào cuối năm 1999 khi bước vào thiên niên kỷ mới sẽ xuất hiện tình trạng hỗn loạn và bất định với sự cố máy tính Y2K có thể xảy ra trên khắp thế giới. Rất nhiều biện pháp phòng ngừa và hạn chế rủi ro đã được đưa ra và thực hiện, dẫu rằng đã không xuất hiện tình trạng hỗn loạn và bất định với sự cố máy tính Y2K vào ngày 01 tháng 01 năm 2000.
-5- - Sự kiện ngày 11 tháng 09 năm 2001 khi hai tòa tháp của trung tâm thương mại thế giới sụp đổ do tấn công khủng bố cùng với việc thị trường chứng khoán sụp đổ với giá cổ phiếu rơi tự do vào năm 1997-1998, tất cả mọi người lại hoảng hốt về rủi ro và bất định của thế giới, dẫu đó là nơi hàng đầu thế giới như Mỹ, Nhật hay Đức hay nới còn nghèo khổ như châu Phi, châu Á. - Trong thiết kế kết cấu công trình xây dựng, bao giờ các kỹ sư cũng sử dụng một hệ số an toàn (k > 1) do họ lo ngại có những rủi ro không lường trước được gây tác động tiêu cực tới sự an toàn của kết cấu công trình. Những rủi ro đó có thể là: sai sót cá nhân, chất lượng thi công không đạt yêu cầu, tăng tải trọng bất ngờ, cẩu thả của con người… Mục đích sử dụng hệ số an toàn là làm công trình an toàn hơn trong suốt quá trình sử dụng chúng. - Để thám hiểm thế giới và tìm kiếm những tài nguyên thiên nhiên quý hiếm thì trong quá khứ các nước châu Âu đã cử rất nhiều các đoàn thám hiểm đến các châu lục khác thông qua đường biển.
Khi đó việc đầu tư tiền để đóng mới các con tàu thám hiểm và chi trả công cho các thủy thủ được coi là chứa đựng rất nhiều rủi ro do trên con đường thám hiểm thế giới thì các con tàu này gặp vô vàn mối nguy hiểm như bão tố, cướp biển, bệnh tật, lạc đường… Tại Việt Nam thì nhiều rủi ro cũng được ghi nhận, đặc biệt là đối với ngành xây dựng nơi có tần xuất rủi ro xuất hiện cao hơn mức thông thường. Tuy nhiên, khái niệm rủi ro và tác động của chúng chưa được giới xây dựng trong nước chú ý và nghiên cứu nhiều. Chỉ có một số dự án xây dựng lớn có đề cập tới vấn đề rủi ro và áp dụng các biện pháp hạn chế hay loại bỏ rủi ro. Một số rủi ro trong ngành xây dựng đã được ghi nhận như: - Vào những năm 60 của thế kỷ trước, nguy cơ nước lũ cuốn trôi cầu Long Biên đã xảy ra khi mực nước của sông Hồng chạm tới sàn cầu.
Dẫu rằng cây cầu này được thiết kế và xây dựng vào đầu thế kỷ 20 và đã được tính toán để không bị nước lũ cuốn trôi, rủi ro phá hủy cây cầu đã xuất hiện ngoài sự tính toán của các kỹ sư cầu đường. - Đập thủy điện Hòa Bình được Liên Xô giúp đỡ trong quá trình thiết kế, cung cấp máy móc và xây dựng. Ở Việt Nam hầu như không xảy ra động đất, tuy nhiên do tầm -6- quan trọng của công trình này cũng như mối nguy hiểm có thể xảy ra nên các kỹ sư đã đưa ra giả thiết là có rủi ro xuất hiện động đất cấp 8 cũng như những cuộc tấn công khủng bố nhằm vào nhà máy thủy điện Hòa Bình. Yêu cầu thiết kế và xây dựng đã được đưa ra để loại bỏ các rủi ro này.
- Hầu hết các công trình xây dựng tại Việt Nam có yếu tố vốn nước ngoài đều có mua bảo hiểm cho con người và máy móc thi công. Mục đích là các chủ đầu tư và nhà thầu không muốn chịu rủi ro mất mát về tiền bạc nếu có tai nạn hay trục trặc xảy ra trên công trường xây dựng. Khi đó các công ty bảo hiểm và tái bảo hiểm sẽ gánh chịu các rủi ro đó và chi trả cho chủ đầu tư và nhà thầu các tổn thất vật chất của họ. Trong khi đó thì các chủ đầu tư và nhà thầu thuần túy trong nước lại không nghĩ nhiều đến rủi ro và ít khi họ mua bảo hiểm để phòng chống và khắc phục rủi ro.
- Việt Nam dự định hoàn thành xây dựng một số nhà máy điện hạt nhân khoảng những năm 2020 để khắc phục thực trạng thiếu điện trầm trọng và kéo dài trong nhiều năm. Hiện nay công tác nghiên cứu tiền khả thi đang được tiến hành nhưng đã có rất nhiều ý kiến và góp ý để có thể xây dựng và vận hành an toàn các nhà máy điện hạt nhân này, tránh các rủi ro có sự cố rò rỉ, mất an toàn và phát nổ lò phản ứng hạt nhân. Định nghĩa rủi ro trong xây dựng [1] Trong những năm gần đây, trên thế giới đã có rất nhiều nghiên cứu và ứng dụng được thực hiện trong lĩnh vực quản lý rủi ro ngành xây dựng. Đây có thể là một trong những vấn đề quan trọng và phức tạp nhất của chủ đề quản lý dự án, do những thay đổi nhanh chóng và khó lường của ngành xây dựng công trình.
Trong bất kỳ công trình xây dựng nào thì luôn tồn tại một số rủi ro nào đó và chúng làm phức tạp thêm quá trình thi công cũng như gây khó khăn trong việc quản lý tiến độ thời gian, chất lượng và chi phí. Thêm vào đó với đặc điểm cơ bản của ngành xây dựng là có sự tham gia của nhiều thành phần, nhiều đơn vị với các chuyên môn khác nhau làm phức tạp thêm mỗi công trường với các mối quan hệ chính thức và không chính thức của các cá nhân và các bên tham gia. Đồng thời có nhiều yếu tố mới phát sinh và không thể dự đoán trước được, đặc biệt đối với những dự án xây dựng phức tạp và kéo dài thời gian thi công. Tất cả những điều này đều gây ảnh hưởng tiêu cực tới quá trình xây dựng và kết quả cuối cùng của dự án.
Bằng việc quan tâm tới rủi ro thì một số hạn chế hiện tại sẽ được -7- phát hiện ra, giúp tạo ra cơ hội củng cố và nâng cao chất lượng và hiệu quả công việc cũng như rút ngắn thời gian thi công xây dựng. Hai từ “nguy hiểm” và “rủi ro” thường được sử dụng hoán đổi, thay thế nhau. Nếu xem xét một cách nghiêm túc thì một nguy hiểm thường được coi là một điều gì đấy có thể đang lệch hướng so với dự định và gây ra tác động tiêu cực, có hại. Các nguy hiểm có thể xuất hiện tại bất kỳ công trình xây dựng nào và gây tác động tiêu cực tới nhóm quản lý dự án cũng như đơn vị chủ quản liên quan.
Nguy hiểm có thể ở dạng vật chất, như tai nạn lao động làm chết người, mất mát vật tư do trộm cắp hay mưa to gây lún sụt nền đất; hoặc có thể ở dạng khác như chậm tiến độ, phạt tiền hay suy giảm uy tín công ty. Trong khi đó thì một rủi ro là bội số của chi phí phải bỏ ra do tác động tiếp theo của mối nguy hiểm và khả năng xuất hiện của chúng. Nói cách khác khi một nguy hiểm trong công trường xây dựng nhiều khả năng sẽ gây ra mức thiệt hại tối đa là 100 triệu đồng, nhưng với 10% xuất hiện thì có một mức rủi ro là 10 triệu đồng. Ngoài ra thì còn có một sự so sánh khác nữa giữa “bất định” (không chắc chắn) và “rủi ro”.
Khi đưa ra quyết định trong điều kiện rủi ro, chúng ta đã biết khả năng xuất hiện của sự kiện rủi ro đang xem xét tới. Trong khi đó thì nếu đưa quyết định trong điều kiện không chắc chắn, chúng ta không tính đến mức độ không chắc chắn này. Ví dụ thực tế về công tác đổ bê tông toàn khối ngoài trời. Chúng ta thấy rằng trời có vẻ sẽ mưa với các đám mây đen, khi đó chúng ta đưa ra quyết định trong điều kiện không chắc chắn khi thực thi các biện pháp phòng ngừa trời mưa khi đổ bê tông.
Ngược lại nếu chúng ta dựa vào dự báo thời tiết và biết rằng có 80% khả năng trời sẽ mưa khi đổ bê tông. Khi đó chúng ta thực thi các biện pháp phòng ngừa trời mưa khi đổ bê tông trong điều kiện rủi ro. Vậy cần định nghĩa rủi ro như thế nào để có thể phân biệt rõ ràng với các khái niệm khác như nguy hiểm hay bất định. Một cách định nghĩa được xem là hợp lý khi chúng ta kết hợp hai khía cạnh của “nguy hiểm” và “không chắc chắn” lại với nhau.