Tổng quan nghiên cứu

Chương trình Giáo dục phổ thông 2018 đánh dấu bước chuyển mình mạnh mẽ từ nền giáo dục nặng về truyền thụ kiến thức sang định hướng phát triển toàn diện phẩm chất và năng lực người học theo tinh thần Nghị quyết số 29-NQ/TW. Tại huyện Mường Chà, tỉnh Điện Biên, nơi có trên 90% dân số là đồng bào dân tộc thiểu số và tỷ lệ học sinh theo học tại các trường Phổ thông dân tộc bán trú Trung học cơ sở chiếm trên 65% toàn huyện, việc hình thành năng lực tự chủ cho học sinh đang đối mặt với nhiều thách thức lớn. Việc phải sống xa gia đình từ độ tuổi 11 đến 15 tuổi, hạn chế về vốn tiếng Việt và thói quen sinh hoạt thụ động khiến các em gặp nhiều rào cản trong học tập và rèn luyện.

Xuất phát từ thực tiễn trên, luận văn thạc sĩ chuyên ngành Quản lý giáo dục với mã số 8.0114 của tác giả Nguyễn Trung Dũng, dưới sự hướng dẫn khoa học của TS. Lê Thị Phương Hoa tại Trường Đại học Sư phạm thuộc Đại học Thái Nguyên năm 2023, đã tập trung nghiên cứu biện pháp quản lý phát triển năng lực tự chủ cho học sinh. Nghiên cứu thực hiện khảo sát chuyên sâu tại 5 trên tổng số 12 trường Phổ thông dân tộc bán trú Trung học cơ sở trên địa bàn huyện Mường Chà trong năm học 2021 - 2022, thu thập phản hồi từ 235 khách thể gồm 15 cán bộ quản lý, 70 giáo viên và 150 học sinh dân tộc thiểu số. Công trình có chỉ số tương đồng Turnitin được kiểm định chặt chẽ ở mức 22%, đảm bảo tính liêm chính học thuật.

Ý nghĩa của nghiên cứu thể hiện ở việc lượng hóa thực trạng và xác lập hệ thống giải pháp quản trị đồng bộ. Mục tiêu hướng tới là nâng cao tỷ lệ học sinh chủ động lập kế hoạch học tập từ mức dưới 30% lên trên 75%, đồng thời góp phần giảm tỷ lệ học sinh bỏ học hàng năm tại địa bàn nghiên cứu xuống dưới mức 1,5%.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Khung lý thuyết của luận văn dựa trên nền tảng Thuyết tự quyết của Deci và Ryan công bố năm 1985 và lý thuyết về tính tự chủ của người học do Henri Holec đề xuất từ năm 1981. Các công trình này khẳng định tự chủ là quá trình tâm lý năng động, phản ánh khả năng tự chịu trách nhiệm về mục tiêu, phương pháp và đánh giá quá trình học tập. Luận văn cũng vận dụng thuyết quản lý trường học của Harold Koontz và quan điểm quản lý giáo dục của tác giả Nguyễn Thị Tính năm 2012, xem quản lý là chuỗi tác động có hệ thống gồm 4 chức năng cốt lõi: lập kế hoạch, tổ chức, chỉ đạo và kiểm tra đánh giá.

Đề tài làm sáng tỏ 5 khái niệm trọng tâm: năng lực, năng lực tự chủ, trường Phổ thông dân tộc bán trú Trung học cơ sở, quản lý phát triển năng lực tự chủ và Chương trình Giáo dục phổ thông 2018 theo Thông tư số 32/2018/TT-BGDĐT. Cấu trúc năng lực tự chủ của học sinh được xác định gồm 5 thành phần: tự lực; tự khẳng định và bảo vệ quyền, nhu cầu chính đáng; tự điều chỉnh tình cảm, thái độ, hành vi; thích ứng với cuộc sống; định hướng nghề nghiệp và tự hoàn thiện.

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn triển khai nghiên cứu thực nghiệm trong thời gian từ tháng 9 năm 2021 đến tháng 4 năm 2023 với quy mô mẫu là 235 khách thể. Khách thể khảo sát bao gồm 15 cán bộ quản lý là Hiệu trưởng và Phó Hiệu trưởng của 5 đơn vị trường, 70 giáo viên trực tiếp giảng dạy Chương trình 2018 và 150 học sinh người dân tộc thiểu số. Phương pháp chọn mẫu phân tầng có chủ đích được áp dụng tại 5 trường đại diện: Mường Mươn, Na Sang, Ma Thì Hồ, Sa Lông và Huổi Lèng. Lý do lựa chọn 5 trường này là vì chúng có sự đồng nhất cao về điều kiện địa lý miền núi hiểm trở, kinh tế xã hội khó khăn và tỷ lệ học sinh người Mông, Thái chiếm trên 85%.

Phương pháp thu thập dữ liệu kết hợp điều tra bảng hỏi theo thang đo Likert 5 mức độ, phỏng vấn sâu 20 giáo viên cùng cán bộ quản lý và quan sát thực địa hoạt động bán trú. Luận văn sử dụng phương pháp toán thống kê qua phần mềm chuyên dụng để tính điểm trung bình, độ lệch chuẩn và tỷ lệ phần trăm. Lý do lựa chọn toán thống kê là nhằm lượng hóa chuẩn xác mức độ nhận thức, kiểm định tính tương thích giữa đánh giá của giáo viên và học sinh, đồng thời bảo đảm độ tin cậy Cronbach Alpha đạt trên 0,82, loại trừ tối đa định kiến chủ quan trong khảo sát học thuật.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát thực tiễn tại 5 trường Phổ thông dân tộc bán trú Trung học cơ sở huyện Mường Chà năm học 2021 - 2022 mang lại 4 phát hiện căn bản:

Thứ nhất, có sự chênh lệch lớn giữa năng lực tự phục vụ đời sống sinh hoạt và năng lực tự chủ trong học tập. Học sinh thể hiện tính tự lực khá tốt trong nếp sống bán trú hàng ngày với điểm trung bình đạt 3,68 trên 5,0 điểm, tương đương 73,6% học sinh thực hiện tốt việc tự chăm sóc cá nhân. Ngược lại, kỹ năng tự điều chỉnh cách học và xây dựng kế hoạch tự học chỉ đạt mức trung bình thấp là 2,82 trên 5,0 điểm, thấp hơn 23,4% so với năng lực tự phục vụ.

Thứ hai, khoảng cách nhận thức giữa các chủ thể giáo dục còn rất rộng. Có tới 86,7% cán bộ quản lý và 74,3% giáo viên nhận thức đầy đủ về vai trò của phát triển tính tự chủ theo chuẩn giáo dục mới. Tuy nhiên, chỉ có 41,3% học sinh dân tộc thiểu số hiểu rõ các quyền, nghĩa vụ và cách xác định mục tiêu học tập cá nhân.

Thứ ba, sự phân hóa mạnh mẽ trong phương pháp tổ chức giảng dạy. Khoảng 68,6% giáo viên vẫn áp dụng phương pháp giao bài truyền thống có kiểm soát gắt gao, trong khi các phương pháp thúc đẩy tính độc lập tư duy như giải quyết vấn đề, dạy học dự án và nghiên cứu khoa học câu lạc bộ chỉ chiếm tỷ lệ khiêm tốn là 31,4%.

Thứ tư, bất cập nghiêm trọng về điều kiện vật chất hỗ trợ tự học. Toàn bộ 5 trên 5 trường khảo sát đều thiếu phòng tham vấn tâm lý học đường chuyên biệt theo Thông tư 31/2017/TT-BGDĐT. Số lượng máy tính kết nối Internet trung bình chỉ đạt 18 máy mỗi trường, tương ứng tỷ lệ 1 máy tính phục vụ cho 28 học sinh, gây khó khăn lớn cho việc tự tra cứu bài học.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân cốt lõi của tình trạng trên bắt nguồn từ rào cản ngôn ngữ, khi có hơn 78% học sinh chỉ sử dụng tiếng mẹ đẻ khi ở nhà và môi trường thôn bản, dẫn đến tâm lý tự ti, e ngại phát biểu trước đám đông. Bên cạnh đó, thói quen thụ động từ cấp tiểu học và điều kiện kinh tế gia đình khó khăn làm hạn chế cơ hội tiếp cận tri thức số của các em. Phát hiện này hoàn toàn tương đồng với nghiên cứu của Lương Bình Nghinh năm 2020 tại huyện Lục Yên, tỉnh Yên Bái, khẳng định học sinh bán trú vùng cao thường có ý thức kỷ luật lao động tập thể tốt nhưng lại thiếu năng lực tư duy phản biện độc lập. Kết quả cũng bổ sung bằng chứng cho mô hình của Yi Wang năm 2021 về việc trao quyền tự chủ cần sự chuyển giao đồng bộ từ nhà quản lý sang giáo viên rồi mới đến học sinh.

Dữ liệu khảo sát của luận văn có thể được trực quan hóa tối ưu thông qua hệ thống biểu đồ cột kép so sánh mức độ đánh giá giữa giáo viên và học sinh ở 5 chỉ số thành phần. Đồng thời, một biểu đồ mạng nhện đa chiều sẽ làm nổi bật điểm khuyết ở tiêu chí định hướng nghề nghiệp vốn chỉ đạt 2,75 điểm so với tiêu chí tự lực sinh hoạt đạt 3,68 điểm, tạo cơ sở rõ ràng cho việc hoạch định chính sách can thiệp.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả khảo sát, luận văn xây dựng 4 nhóm giải pháp quản lý đồng bộ với lộ trình rõ ràng:

Thứ nhất, tổ chức bồi dưỡng nâng cao nhận thức và năng lực chuyên môn cho cán bộ quản lý và giáo viên. Ban Giám hiệu 5 trường phối hợp Phòng Giáo dục và Đào tạo huyện Mường Chà triển khai tối thiểu 3 khóa tập huấn chuyên sâu mỗi năm học. Mục tiêu đặt ra là 100% cán bộ quản lý và giáo viên đạt chuẩn kỹ năng thiết kế hoạt động phát triển năng lực tự chủ trước học kỳ 1 năm học 2023 - 2024.

Thứ hai, chỉ đạo đổi mới phương pháp dạy học và hình thức kiểm tra đánh giá. Tổ chuyên môn các nhà trường bắt buộc tích hợp phương pháp dạy học theo dự án và giải quyết vấn đề vào 100% kế hoạch bài dạy. Mục tiêu là nâng tỷ lệ giờ học kích hoạt sự chủ động của học sinh lên mức trên 65% trong giai đoạn 2023 - 2025.

Thứ ba, tăng cường đầu tư hạ tầng và chuẩn hóa không gian học tập trải nghiệm. Ban Giám hiệu lập đề án tham mưu Ủy ban nhân dân huyện Mường Chà xây dựng hoàn thiện 100% phòng tư vấn tâm lý học đường đạt chuẩn tại 5 trường trong năm 2024. Bổ sung tối thiểu 20 máy tính kết nối mạng cho mỗi thư viện trường, bảo đảm 100% học sinh nội trú được tiếp cận không gian tự học số ít nhất 4 giờ mỗi tuần.

Thứ tư, thiết lập cơ chế phối hợp 3 môi trường giáo dục giữa gia đình, nhà trường và cộng đồng xã hội. Ban Giám hiệu phối hợp Đoàn Thanh niên và chính quyền xã ký biên bản hợp tác với 100% phụ huynh học sinh vào đầu năm học. Giải pháp này hướng tới duy trì tỷ lệ chuyên cần trên 98% và giảm tỷ lệ học sinh tảo hôn hoặc bỏ học xuống dưới 1% trước năm 2025.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Luận văn thạc sĩ này là tài liệu tham khảo giàu giá trị học thuật và thực tiễn cho 4 nhóm đối tượng trọng tâm:

Cán bộ quản lý các trường Phổ thông dân tộc bán trú: Hiệu trưởng và Phó Hiệu trưởng tiếp cận bộ khung quản lý 4 bước chuẩn hóa theo mô hình hiện đại. Nghiên cứu cung cấp giải pháp thực tế để quản lý hiệu quả cuộc sống nội trú và xây dựng tiêu chí thi đua cho 100% cán bộ, giáo viên vùng cao.

Giáo viên giảng dạy tại các trường vùng dân tộc thiểu số và miền núi: Giáo viên nắm bắt kỹ thuật chuyển đổi từ lối truyền thụ một chiều sang hướng dẫn học sinh tự nghiên cứu bài học. Bộ phương pháp giúp hơn 70 giáo viên các bộ môn Ngữ văn, Lịch sử, Hoạt động trải nghiệm nâng tỷ lệ học sinh chủ động thuyết trình lên 50% đến 60%.

Chuyên viên và lãnh đạo các cơ quan quản lý giáo dục: Cán bộ Phòng Giáo dục và Đào tạo huyện Mường Chà cùng Sở Giáo dục và Đào tạo tỉnh Điện Biên có thêm căn cứ dữ liệu từ 12 trường Trung học cơ sở để ban hành văn bản chỉ đạo. Tài liệu hỗ trợ trực tiếp cho đề án phát triển giáo dục bán trú cấp huyện giai đoạn 2023 - 2030 phục vụ cộng đồng 19 dân tộc thiểu số.

Học viên cao học và nhà nghiên cứu giáo dục: Học viên ngành Quản lý giáo dục kế thừa khung lý thuyết hoàn chỉnh cùng hệ thống bảng hỏi khảo sát đã chuẩn hóa. Mẫu điều tra định lượng với hệ số tin cậy trên 0,80 là case study mẫu mực cho các công trình nghiên cứu về giáo dục dân tộc.

Câu hỏi thường gặp

Tại sao phát triển năng lực tự chủ cho học sinh bán trú là nhiệm vụ cốt lõi trong Chương trình 2018? Chương trình mới xác định tự chủ là 1 trong 3 năng lực chung quyết định hiệu quả học tập suốt đời. Đối với học sinh bán trú xa gia đình từ 11 đến 15 tuổi, tính tự lập quyết định tới 80% khả năng thích ứng môi trường. Thiếu năng lực này, tỷ lệ bỏ học ở vùng cao trước đây thường tăng cao từ 3% đến 5% mỗi năm học.

Rào cản lớn nhất đối với tính tự chủ của học sinh dân tộc thiểu số tại Mường Chà là gì? Hai rào cản lớn nhất được xác định là rào cản ngôn ngữ và sự thiếu hụt không gian hỗ trợ tâm lý. Có hơn 75% học sinh quen giao tiếp bằng tiếng dân tộc tại gia đình, trong khi 100% 5 trường nghiên cứu chưa có phòng tư vấn tâm lý đạt chuẩn, khiến hơn 45% học sinh luôn rụt rè và thụ động.

Cấu trúc năng lực tự chủ của học sinh bán trú bao gồm những thành phần cụ thể nào? Cấu trúc hoàn chỉnh gồm 5 thành phần: tự lực; tự khẳng định và bảo vệ quyền lợi chính đáng; tự điều chỉnh cảm xúc và hành vi; thích ứng cuộc sống; định hướng nghề nghiệp và tự hoàn thiện. Khảo sát 150 học sinh cho thấy điểm tự lực đạt 3,68 điểm, trong khi tự định hướng chỉ đạt 2,75 điểm.

Nhà trường làm thế nào để đo lường chính xác sự tiến bộ về tính tự chủ của học sinh? Nhà trường áp dụng hệ thống tiêu chí định lượng qua phiếu quan sát hành vi và nhật ký tự học cá nhân. Kết quả cho thấy phương pháp giao nhiệm vụ kết hợp thảo luận nhóm giúp tăng mức độ tự giác học tập lên 65%, khi 100% học sinh tự kiểm tra kết quả học tập định kỳ sau mỗi 2 tuần.

Tính cấp thiết và tính khả thi của các biện pháp quản lý đề xuất được đánh giá như thế nào? Khảo nghiệm trên 85 cán bộ quản lý và giáo viên khẳng định tính cấp thiết đạt điểm trung bình 4,45 trên 5,0 điểm với 89% đồng thuận cao, và tính khả thi đạt 4,28 trên 5,0 điểm chiếm 85,6%. Hệ số tương quan Pearson đạt mức r = 0,86 chứng minh tính khả thi áp dụng tại 12 trường toàn huyện.

Kết luận

Luận văn đã hoàn thành xuất sắc các mục tiêu nghiên cứu với 5 đóng góp học thuật và thực tiễn then chốt:

  • Hệ thống hóa khung lý luận về quản lý phát triển năng lực tự chủ cho học sinh dân tộc thiểu số theo tinh thần Chương trình Giáo dục phổ thông 2018 với 5 năng lực thành phần rõ ràng.
  • Đánh giá toàn diện thực trạng tại 5 trường Phổ thông dân tộc bán trú Trung học cơ sở huyện Mường Chà trên mẫu 235 khách thể, làm rõ độ chênh lệch 23,4% giữa kỹ năng sinh hoạt đạt 3,68 điểm và kỹ năng học tập đạt 2,82 điểm.
  • Đề xuất hệ thống 4 nhóm biện pháp quản lý đồng bộ từ lập kế hoạch, chỉ đạo chuyên môn đến hoàn thiện hạ tầng, được 85 chuyên gia đánh giá có độ khả thi đạt 4,28 trên 5,0 điểm.
  • Cung cấp mô hình giải pháp thực tiễn hỗ trợ Phòng Giáo dục và Đào tạo huyện Mường Chà nâng cao chất lượng giáo dục tại 12 trường Trung học cơ sở trong giai đoạn 2023 - 2025.
  • Xác lập bộ công cụ đo lường đạt chỉ số Cronbach Alpha trên 0,82 làm tài liệu tham khảo giá trị cho các nghiên cứu giáo dục vùng cao Tây Bắc.

Trong năm học 2023 - 2024, các cơ sở giáo dục bán trú cần nhanh chóng thể chế hóa các giải pháp này vào kế hoạch phát triển nhà trường để bảo đảm 100% học sinh dân tộc thiểu số tự tin làm chủ tương lai. Quý thầy cô và các nhà quản lý giáo dục hãy tải ngay toàn văn công trình nghiên cứu để ứng dụng hiệu quả vào đơn vị mình.