Tổng quan nghiên cứu

Trong tiến trình đổi mới nền hành chính công và đẩy mạnh chuyển đổi số quốc gia, quản lý nhà nước về văn thư, lưu trữ đóng vai trò nền tảng bảo đảm thông tin thông suốt, chính xác và kịp thời cho bộ máy chính quyền các cấp. Hoạt động quản lý công văn, giấy tờ và tài liệu lưu trữ phản ánh toàn bộ lịch sử hoạt động, xác lập giá trị pháp lý và là nguồn dữ liệu quan trọng phục vụ công tác chỉ đạo, điều hành kinh tế - xã hội tại địa phương. Tuy nhiên, tại các cơ quan hành chính và đơn vị sự nghiệp cấp huyện, công tác quản lý văn thư, lưu trữ còn bộc lộ nhiều điểm nghẽn: tỷ lệ văn bản sai sót về thể thức chiếm khoảng 12% đến 18%, hơn 60% tài liệu hình thành chưa được chỉnh lý khoa học, dẫn đến tình trạng tích đống và nguy cơ hư hỏng tài liệu có giá trị lịch sử.

Nghiên cứu tập trung giải quyết vấn đề bất cập giữa quy định pháp luật và thực tiễn thi hành tại cơ sở. Mục tiêu cụ thể của đề tài là hệ thống hóa cơ sở lý luận, khảo sát và đánh giá toàn diện thực trạng quản lý nhà nước về văn thư, lưu trữ tại 12 cơ quan hành chính và 4 đơn vị sự nghiệp trực thuộc Ủy ban nhân dân huyện Phù Mỹ, tỉnh Bình Định trong giai đoạn 3 năm từ năm 2020 đến năm 2022. Từ kết quả phân tích thực chứng, luận văn xác định nguyên nhân cốt lõi và đề xuất hệ thống 5 nhóm giải pháp đồng bộ nhằm chuẩn hóa 100% quy trình nghiệp vụ văn thư lưu trữ điện tử, nâng cao chất lượng đội ngũ công chức, viên chức. Ý nghĩa thực tiễn của công trình thể hiện qua việc nâng cao chỉ số cải cách hành chính (PAR Index) của địa phương, cắt giảm khoảng 30% thời gian xử lý thủ tục hành chính và bảo vệ an toàn 100% hồ sơ tài liệu lưu trữ theo quy chuẩn hiện hành.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng kết hợp giữa Lý thuyết Quản lý hành chính nhà nước (Public Administration Theory) và Lý thuyết Vòng đời tài liệu (Records Lifecycle Theory), đồng thời vận dụng Khung quản trị Chính phủ điện tử hiện đại. Trong đó, hệ thống lý luận làm rõ 4 khái niệm cốt lõi:

Thứ nhất, quản lý nhà nước về văn thư, lưu trữ là sự tác động có tổ chức, có định hướng bằng quyền lực pháp lý của cơ quan nhà nước có thẩm quyền nhằm định hướng, điều chỉnh, hướng dẫn và kiểm tra các hoạt động tạo lập, quản lý, bảo quản, khai thác tài liệu văn thư và lưu trữ trên phạm vi toàn xã hội hoặc trong nội bộ hệ thống hành chính.

Thứ hai, công tác văn thư theo quy định tại Điều 1 Nghị định số 30/2020/NĐ-CP ngày 05 tháng 3 năm 2020 của Chính phủ bao gồm các khâu: soạn thảo, ký ban hành văn bản; quản lý văn bản đi, văn bản đến; lập hồ sơ và nộp lưu hồ sơ, tài liệu vào Lưu trữ cơ quan; quản lý, sử dụng con dấu và thiết bị lưu khóa bí mật.

Thứ ba, công tác lưu trữ theo Luật Lưu trữ số 01/2011/QH13 là tập hợp các hoạt động thu thập, chỉnh lý, xác định giá trị, bảo quản, thống kê và tổ chức sử dụng tài liệu lưu trữ hình thành trong quá trình hoạt động của cơ quan, tổ chức.

Thứ tư, quản trị văn bản điện tử theo Thông tư số 01/2019/TT-BNV ngày 24 tháng 01 năm 2019 của Bộ Nội vụ xác định quy trình trao đổi, lưu trữ, xử lý tài liệu điện tử và ứng dụng chữ ký số chuyên dùng trong hệ thống quản lý văn bản điều hành.

Phương pháp nghiên cứu

Để bảo đảm tính khách quan và độ tin cậy khoa học, luận văn kết hợp chặt chẽ giữa phương pháp nghiên cứu định tính và định lượng trên nguồn dữ liệu đa tầng:

Nguồn dữ liệu thứ cấp được thu thập từ báo cáo tổng kết năm, số liệu thống kê văn bản đi - đến, hồ sơ lưu trữ và các văn bản chỉ đạo điều hành của 16 đơn vị trực thuộc Ủy ban nhân dân huyện Phù Mỹ giai đoạn 2020 - 2022. Nguồn dữ liệu sơ cấp được thu thập thông qua phương pháp điều tra xã hội học bằng bảng hỏi đóng và mở.

Cỡ mẫu khảo sát gồm 350 đối tượng, được lựa chọn theo phương pháp chọn mẫu phân tầng ngẫu nhiên: Nhóm 1 gồm 150 cán bộ, công chức, viên chức đang công tác tại 12 cơ quan chuyên môn và 4 đơn vị sự nghiệp trực thuộc Ủy ban nhân dân huyện (thu về 150 phiếu hợp lệ, đạt tỷ lệ 100%); Nhóm 2 gồm 200 người dân và đại diện doanh nghiệp trực tiếp thực hiện giao dịch hành chính tại địa bàn huyện (thu về 200 phiếu hợp lệ, đạt tỷ lệ 100%). Lý do lựa chọn cỡ mẫu này nhằm thu thập đánh giá đa chiều từ cả chủ thể thực thi công vụ lẫn đối tượng thụ hưởng dịch vụ hành chính công.

Phương pháp phân tích dữ liệu bao gồm thống kê mô tả, so sánh đối chiếu tỷ lệ phần trăm và phương pháp chuyên gia. Toàn bộ dữ liệu khảo sát được làm sạch, mã hóa và xử lý trên phần mềm Microsoft Excel 2016 nhằm tạo lập các biểu bảng, biểu đồ tương quan phản ánh chính xác thực trạng. Timeline nghiên cứu được triển khai liên tục từ năm 2020 đến khi hoàn thiện đánh giá tổng hợp vào năm 2023.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Qua khảo sát thực tế tại 12 cơ quan hành chính và 4 đơn vị sự nghiệp thuộc Ủy ban nhân dân huyện Phù Mỹ giai đoạn 2020 - 2022, nghiên cứu chỉ ra 4 phát hiện quan trọng:

Một là, số lượng văn bản hành chính tăng trưởng mạnh qua các năm. Tổng số văn bản đi và đến xử lý qua môi trường mạng đạt tỷ lệ tăng từ khoảng 65% năm 2020 lên hơn 88% vào năm 2022. Tuy nhiên, tỷ lệ văn bản phát hành còn mắc lỗi kỹ thuật trình bày, sai thể thức và trích yếu chưa chuẩn xác vẫn chiếm từ 12% đến 18% tổng lượng văn bản ban hành.

Hai là, công tác lập hồ sơ công việc hiện hành và nộp lưu vào lưu trữ cơ quan chưa thực sự đi vào nền nếp. Khoảng 72% cán bộ, công chức thừa nhận chưa xây dựng danh mục hồ sơ cá nhân ngay từ đầu năm; khối lượng hồ sơ tài liệu chưa qua chỉnh lý khoa học tồn đọng tại các phòng, ban chuyên môn lên đến hơn 60%, dẫn đến tình trạng tài liệu bị bó gói, phân tán và khó khăn khi tra cứu.

Ba là, cơ cấu và năng lực nguồn nhân lực văn thư, lưu trữ còn nhiều bất cập. Có tới 75% nhân sự phụ trách công tác văn thư, lưu trữ tại các đơn vị sự nghiệp và cơ quan hành chính là cán bộ kiêm nhiệm. Tỷ lệ nhân sự được đào tạo đúng chuyên ngành văn thư, lưu trữ chỉ đạt khoảng 25%; khoảng 45% cán bộ chỉ tham gia các lớp tập huấn ngắn hạn từ 3 đến 5 ngày do Sở Nội vụ hoặc huyện tổ chức.

Bốn là, cơ sở vật chất và công tác kiểm tra, giám sát chưa tương xứng với yêu cầu. Khoảng 80% cơ quan chưa bố trí được phòng kho lưu trữ chuyên dụng đạt chuẩn kỹ thuật; trang thiết bị phòng cháy chữa cháy, máy hút ẩm, kệ giá bảo quản chuyên dùng chỉ đáp ứng khoảng 40% nhu cầu thực tế. Tỷ lệ cơ quan được kiểm tra, thanh tra chuyên đề văn thư lưu trữ định kỳ chỉ đạt khoảng 50% trong tổng số 16 đơn vị giai đoạn 2020 - 2022.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân của những tồn tại trên xuất phát từ nhận thức của một bộ phận lãnh đạo cơ quan, đơn vị chưa đánh giá đúng tầm quan trọng của tài liệu lưu trữ, coi văn thư lưu trữ đơn thuần là công việc sự vụ giấy tờ. Nguồn kinh phí đầu tư cho cơ sở vật chất lưu trữ hàng năm thường chiếm dưới 1% tổng chi thường xuyên của đơn vị, chưa đáp ứng yêu cầu của Luật Lưu trữ năm 2011.

So sánh với bài học thực tiễn tại huyện Hòa Vang (thành phố Đà Nẵng), địa phương này đã nâng tỷ lệ nộp lưu hồ sơ đúng hạn lên trên 90% nhờ thường xuyên tổ chức Hội thi cán bộ văn thư lưu trữ giỏi và đưa tiêu chí lập hồ sơ công việc vào bình xét thi đua quý của 100% cán bộ. Tương tự, tại huyện Yên Lạc (tỉnh Vĩnh Phúc), chính quyền đã giải quyết dứt điểm hơn 80% tài liệu tồn đọng bằng cách bố trí gói ngân sách chuyên biệt và khoán kinh phí chỉnh lý tài liệu theo giai đoạn.

Các phát hiện nghiên cứu được minh họa trực quan thông qua Bảng tổng hợp số lượng văn bản đi - đến và khối lượng hồ sơ chỉnh lý giai đoạn 2020 - 2022. Cùng với đó, Biểu đồ cột thể hiện tỷ lệ cơ quan được kiểm tra giám sát (tăng từ 35% năm 2020 lên 60% năm 2022) và Biểu đồ tròn phân tích mức độ hài lòng của 200 người dân cho thấy: khi cơ quan đẩy mạnh ứng dụng phần mềm văn bản điện tử và ký số, mức độ hài lòng về tốc độ giải quyết hồ sơ tăng từ 68% lên 89%.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu thực trạng và đối chiếu với yêu cầu quản lý nhà nước hiện đại, luận văn đề xuất 5 giải pháp cụ thể:

Thứ nhất, ban hành văn bản chỉ đạo và hoàn thiện quy chế nghiệp vụ. Ủy ban nhân dân huyện Phù Mỹ chỉ đạo Phòng Nội vụ chủ trì xây dựng, ban hành Quy chế công tác văn thư, lưu trữ mẫu và Danh mục hồ sơ công việc chuẩn áp dụng thống nhất cho 100% cơ quan hành chính, đơn vị sự nghiệp trực thuộc, hoàn thành dứt điểm trong quý II năm 2024.

Thứ hai, tăng cường quản lý thống nhất các khâu nghiệp vụ lưu trữ. Thủ trưởng 16 đơn vị trực thuộc trực tiếp chỉ đạo phân loại, thu thập và tiến hành chỉnh lý dứt điểm 100% khối lượng tài liệu tích đống từ năm 2022 trở về trước với lộ trình thực hiện trong 18 tháng, bảo đảm giao nộp đầy đủ hồ sơ có giá trị vĩnh viễn vào Lưu trữ lịch sử theo quy định.

Thứ ba, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin và chuyển đổi số. Phòng Văn hóa và Thông tin phối hợp với Văn phòng Hội đồng nhân dân và Ủy ban nhân dân huyện nâng cấp hệ thống quản lý văn bản điều hành, triển khai 100% ký số cá nhân và chứng thư số cơ quan đối với văn bản không mật, tích hợp phần mềm lập hồ sơ điện tử liên thông đạt tỷ lệ sử dụng 100% trước năm 2025.

Thứ tư, đổi mới công tác đào tạo, nâng cao chế độ đãi ngộ và điều kiện làm việc. Ủy ban nhân dân huyện phân bổ tối thiểu 1.5% đến 2% ngân sách chi thường xuyên hàng năm để cải tạo phòng kho, mua sắm trang thiết bị bảo quản an toàn tài liệu; tổ chức ít nhất 2 khóa bồi dưỡng chuyên sâu/năm cho 100% công chức, viên chức làm công tác văn thư, lưu trữ, kể cả cán bộ kiêm nhiệm.

Thứ năm, nâng cao hiệu lực kiểm tra, giám sát và đánh giá thi đua. Tổ chức thanh tra, kiểm tra định kỳ hàng năm tại 100% đơn vị trực thuộc; gắn kết quả lập hồ sơ công việc và nộp lưu tài liệu thành chỉ tiêu bắt buộc trong đánh giá mức độ hoàn thành nhiệm vụ và bình xét thi đua cuối năm của từng cán bộ, công chức.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang giá trị ứng dụng cao cho 4 nhóm đối tượng cụ thể:

Nhóm lãnh đạo và nhà quản lý tại Ủy ban nhân dân cấp huyện, cấp xã: Cung cấp cơ sở khoa học để hoạch định chính sách, phân bổ nguồn lực và ban hành quy chế quản lý văn thư lưu trữ thống nhất, qua đó cải thiện rõ rệt chỉ số PAR Index và chỉ số năng lực phục vụ tại địa phương.

Nhóm công chức, viên chức phụ trách công tác văn phòng, văn thư, lưu trữ: Nắm vững cẩm nang tra cứu quy trình nghiệp vụ chuẩn theo Nghị định số 30/2020/NĐ-CP, thành thạo kỹ năng lập hồ sơ điện tử, quản lý văn bản đi - đến và tổ chức khai thác tài liệu lưu trữ hiệu quả.

Nhóm giảng viên, học viên cao học và sinh viên các ngành Quản lý công, Hành chính học, Văn thư - Lưu trữ: Sử dụng làm tài liệu tham khảo chuyên khảo giá trị với khung phân tích thực tế sâu sắc, bộ dữ liệu khảo sát 350 mẫu điển hình về quản lý nhà nước tại địa phương cấp huyện miền Trung.

Nhóm cơ quan quản lý nhà nước về nội vụ, thanh tra nội vụ tại các địa phương khác: Tham khảo bài học kinh nghiệm xử lý tài liệu tồn đọng, mô hình kiểm tra giám sát và các giải pháp chuyển đổi số từ các mô hình so sánh tại Đà Nẵng và Vĩnh Phúc để áp dụng linh hoạt cho địa bàn mình.

Câu hỏi thường gặp

Nguyên nhân cốt lõi khiến hồ sơ tài liệu tại cấp huyện thường bị tồn đọng, tích đống là gì? Tình trạng này bắt nguồn từ việc hơn 70% cán bộ, công chức chưa duy trì thói quen lập hồ sơ công việc ngay trong quá trình giải quyết văn bản. Đồng thời, có đến 75% cán bộ phụ trách văn thư là kiêm nhiệm nên thiếu thời gian đôn đốc, phân loại tài liệu nộp lưu theo đúng quy trình của Nghị định số 30/2020/NĐ-CP.

Luận văn sử dụng cỡ mẫu điều tra xã hội học bao nhiêu và bảo đảm độ tin cậy khoa học như thế nào? Đề tài khảo sát ngẫu nhiên 350 mẫu hợp lệ, gồm 150 công chức, viên chức tại 16 cơ quan, đơn vị thuộc huyện Phù Mỹ và 200 người dân tham gia giao dịch hành chính. Dữ liệu đạt tỷ lệ phản hồi 100%, được xử lý khoa học trên phần mềm Microsoft Excel 2016 bảo đảm độ chính xác và tính đại diện cao.

Văn bản điện tử có giá trị pháp lý thay thế hoàn toàn văn bản giấy trong cơ quan nhà nước không? Theo Nghị định số 30/2020/NĐ-CP, văn bản điện tử có chữ ký số hợp lệ của người có thẩm quyền và cơ quan ban hành có giá trị pháp lý tương đương văn bản giấy gốc, ngoại trừ các văn bản mật hoặc văn bản có quy định bắt buộc phát hành dạng giấy riêng biệt.

Bài học từ huyện Hòa Vang (Đà Nẵng) có thể ứng dụng cụ thể như thế nào tại huyện Phù Mỹ? Huyện Phù Mỹ có thể vận dụng kinh nghiệm tổ chức Hội thi nghiệp vụ văn thư lưu trữ định kỳ hàng năm nhằm nâng cao nhận thức, kết hợp đưa kết quả giao nộp hồ sơ vào tiêu chí đánh giá thi đua, giúp tỷ lệ nộp lưu đúng thời hạn tăng vượt mức 90%.

Mức kinh phí cần thiết để đầu tư cho công tác văn thư lưu trữ cấp huyện được khuyến nghị là bao nhiêu? Căn cứ Luật Lưu trữ năm 2011 và kết quả nghiên cứu, các cơ quan, đơn vị cần bố trí tối thiểu 1.5% đến 2% tổng chi thường xuyên hàng năm để phục vụ mua sắm thiết bị phòng cháy chữa cháy, hút ẩm, giá kệ kho lưu trữ và thuê nhân lực chỉnh lý tài liệu tồn đọng.

Kết luận

Luận văn thạc sĩ Quản lý công đã giải quyết toàn diện bài toán quản lý nhà nước về văn thư, lưu trữ tại địa phương thông qua các đóng góp nổi bật:

  • Hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận và hành lang pháp lý về quản lý nhà nước đối với công tác văn thư, lưu trữ cấp huyện trong kỷ nguyên số.
  • Phân tích rõ nét thực trạng quản lý tại 12 cơ quan hành chính và 4 đơn vị sự nghiệp trực thuộc Ủy ban nhân dân huyện Phù Mỹ giai đoạn 2020 - 2022 qua số liệu khảo sát 350 đối tượng.
  • Nhận diện chính xác 4 hạn chế trọng tâm: tỷ lệ kiêm nhiệm cao (75%), lượng tài liệu chưa chỉnh lý lớn (hơn 60%), kho bãi thiếu chuẩn hóa (80%) và tỷ lệ lỗi thể thức văn bản (12% - 18%).
  • Đúc kết 3 bài học kinh nghiệm sâu sắc từ mô hình quản lý thành công tại thành phố Đà Nẵng và tỉnh Vĩnh Phúc.
  • Đề xuất 5 nhóm giải pháp chiến lược kèm mục tiêu chuyển đổi số 100% quy trình và chỉnh lý dứt điểm tài liệu trong lộ trình 18 tháng.

Lộ trình tiếp theo yêu cầu huyện Phù Mỹ hoàn thiện Quy chế văn thư mẫu trong quý II năm 2024, tổ chức bồi dưỡng 100% nhân sự văn phòng trong năm 2024 và hoàn thành số hóa liên thông hồ sơ điện tử trước năm 2025. Lãnh đạo các cơ quan hành chính và đơn vị sự nghiệp cần quyết liệt hành động, xem công tác văn thư, lưu trữ là đòn bẩy then chốt để xây dựng nền hành chính chuyên nghiệp, kỷ cương và phục vụ nhân dân ngày càng hiệu quả.