Chương 1: Cơ sở lý luận và pháp lý của QLNN về hoạt động cai nghiện ma túy bắt buộc. Chương 2: Thực tiễn QLNN về hoạt động cai nghiện ma túy bắt buộc tại Thành phố Hồ Chí Minh. Chương 3: Phương hướng và giải pháp hoàn thiện QLNN về hoạt động cai nghiện ma túy bắt buộc tại Thành phố Hồ Chí Minh. 9 Chƣơng 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ PHÁP LÝ CỦA QUẢN LÝ NHÀ NƢỚC VỀ HOẠT ĐỘNG CAI NGHIỆN MA TÚY BẮT BUỘC 1.
Hoạt động cai nghiện ma túy bắt buộc 1. Khái niệm, đặc điểm hoạt động cai nghiện ma túy bắt buộc Với những hậu quả, tác hại mà ma túy gây ra cho người nghiện và gia đình, xã hội,… thì tất yếu phải có hoạt động cai nghiện ma túy. Đó là biện pháp giúp người nghiện ma túy thông qua chữa trị để từ bỏ ma túy, phục hồi sức khỏe tinh thần và tái hòa nhập cộng đồng. Thực chất cai nghiện ma túy là quá trình giải quyết sự rối loạn ba yếu tố của người nghiện (trạng thái sinh lý, tâm lý, nhận thức và hành vi).
Cai nghiện là một quá trình đấu tranh giữa một bên là ý chí quyết tâm giành giật lấy sự tự do không bị lệ thuộc vào chất ma túy, cũng như sự yên vui đầm ấm của gia đình và cộng đồng với một bên là thói quen đã bắt rễ rất sâu trong con người bạn do ma túy tạo nên. Phải nói rằng ma túy có một “ma lực” ghê gớm có thể bẻ gãy nhiều ý chí mạnh mẽ nhưng không phải không khuất phục nổi. Liên hợp quốc đưa ra định nghĩa: “Cai nghiện là một biện pháp tổng hợp gồm các tác động về y học, pháp luật, giáo dục học, đạo đức, … nhằm điều trị giúp cho người nghiện ma túy cắt các hội chứng cai nghiện, phục hồi sức khỏe và tái hòa nhập cộng đồng”. Có thể hiểu khái niệm cai nghiện ma túy như sau: Cai nghiện ma túy là một biện pháp tổng hợp gồm các hoạt động can thiệp về y tế, tâm lý, xã hội nhằm giúp đỡ người nghiện đạt được 2 mục đích sau: không còn sử dụng ma túy bất hợp pháp và phục hồi lại các chức năng về sức khoẻ, lối sống, nhân cách, hành vi, trách nhiệm với gia đình, xã hội, nghề nghiệp,.
Như vậy, từ những phân tích trên, tác giả rút ra được khái niệm về hoạt động cai nghiện ma túy bắt buộc như sau: Hoạt động cai nghiện ma túy bắt buộc là chuỗi hoạt động của người có thẩm quyền áp đặt các biện pháp quản lý bắt buộc (đưa vào cơ sở cai nghiện hoặc quản lý tại cộng đồng) đối với người nghiện ma túy nhằm giúp người nghiện không còn sử dụng ma túy bất hợp pháp và phục hồi lại các chức năng tâm sinh lý để hòa nhập trở lại với cuộc sống cộng đồng. 10 Ở trong phạm vi nghiên cứu của đề tài, tác giả chỉ đi sâu vào nghiên cứu các biện pháp cai nghiện mang tính bắt buộc, cưỡng chế để buộc người nghiện ma túy phải thực hiện các quy trình cai nghiện ma túy theo quy định, bao gồm: Một là, biện pháp xử lý vi phạm hành chính (XLVPHC) đối với cá nhân vi phạm pháp luật về sử dụng và lệ thuộc vào các chất ma túy mà không phải là tội phạm và bị áp dụng biện pháp đưa vào cơ sở cai nghiện bắt buộc theo quy định tại Luật XLVPHC nhằm mục đích tách biệt người nghiện ma túy với cộng đồng trong một thời gian nhất định để thực hiện có hiệu quả các quy trình cai nghiện cũng như giảm thiểu tối đa tác hại của ma túy đối với cộng đồng; Hai là, biện pháp cai nghiện ma túy bắt buộc tại cộng đồng theo quy định tại Nghị định số 94/2010/NĐ-CP ngày 09 tháng 9 năm 2010 của Chính phủ quy định về tổ chức cai nghiện ma túy tại gia đình, cai nghiện ma túy tại cộng đồng nhằm áp đặt các quy trình cai nghiện lên người nghiện ma túy đang còn sinh hoạt trong cộng đồng để giúp người nghiện không còn lệ thuộc vào ma túy và trở lại cuộc sống bình thường. Vi phạm hành chính thường được hiểu là những vi phạm do pháp luật quy định trong các lĩnh vực QLNN nhưng chưa đến mức bị xử lý hình sự theo quy định của pháp luật hình sự. Từ đó có thể hiểu khái niệm “Vi phạm hành chính là hành vi có lỗi do cá nhân, tổ chức thực hiện, vi phạm quy định của pháp luật về QLNN mà không phải là tội phạm và theo quy định của pháp luật phải bị xử phạt vi phạm hành chính” được nêu tại Khoản 1 Điều 2 của Luật XLVPHC năm 2012.
Trong xử phạt vi phạm hành chính thì việc áp dụng các biện pháp XLVPHC tại TAND là hoạt động có tầm quan trọng đặc biệt của Tòa án, nhằm giải quyết đúng đắn các hành vi vi phạm pháp luật, bảo đảm lợi ích của Nhà nước, quyền, lợi ích hợp pháp của cá nhân có liên quan, bảo đảm Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa; do đó theo Khoản 3 Điều 2 của Luật XLVPHC năm 2012 qui định: Biện pháp xử lý hành chính là biện pháp được áp dụng đối với cá nhân vi phạm pháp luật về an ninh, trật tự, an toàn xã hội mà không phải là tội phạm, bao gồm biện pháp giáo dục tại xã, phường, thị trấn; đưa vào trường giáo dưỡng; đưa vào cơ sở giáo dục bắt buộc và đưa vào cơ sở cai nghiện bắt buộc [25]. 11 Để thực hiện các biện pháp cai nghiện ma túy bắt buộc đối với người nghiện ma túy đòi hỏi phải có sự tham gia, phối hợp đồng bộ của nhiều cá nhân, cơ quan có thẩm quyền mang tính quyền lực nhà nước, chuyên môn chuyên ngành như Công an nhân dân, cán bộ y tế, cán bộ ngành Lao động - Thương binh và Xã hội, Tòa án nhân dân, UBND, cơ sở xã hội, cơ sở cai nghiện ma túy, Mặt trận Tổ quốc và các thành viên của Mặt trận, … Xuất phát từ khái niệm về cai nghiện ma túy bắt buộc và hoạt động QLNN về công tác cai nghiện ma túy bắt buộc hiện nay có thể rút ra các đặc điểm về hoạt động cai nghiện ma túy bắt buộc, như sau: Một là, cai nghiện ma túy bắt buộc là thể hiện tính quyền lực Nhà nước có tính chất đơn phương, mệnh lệnh buộc đối tượng bị quản lý phải chấp hành vô điều kiện những quy định của chủ thể quản lý, nếu đối tượng quản lý vi phạm pháp luật về an ninh, trật tự, an toàn xã hội, họ phải chịu trách nhiệm về hành vi vi phạm của mình trước pháp luật [6]. Hai là, việc thực hiện hoạt động cai nghiện ma túy bắt buộc do nhiều chủ thể có thẩm quyền phối hợp thực hiện, từ việc Công an nhân dân kiểm tra, phát hiện và lập biên bản đưa người có biểu hiện dương tính với chất gây nghiện vào cơ sở xã hội để tiến hành cắt cơn giải độc, sau đó TAND cấp huyện (hoặc Chủ tịch UBND xã, phường, thị trấn) tiến hành các bước thụ lý hồ sơ và họp xét quyết định chính thức theo đề nghị của các cơ quan chức năng (ở đây là cơ quan Tư pháp, Công an và cơ quan Lao động -Thương binh và Xã hội cấp huyện; tổ công tác cai nghiện cấp xã) để đưa người nghiện đã qua cắt cơn, giải độc vào cơ sở cai nghiện ma túy bắt buộc (hoặc quản lý tại cộng đồng) và cơ sở cai nghiện bắt buộc (hoặc chính quyền xã, phường, thị trấn nơi người nghiện cư trú) tổ chức thực thi quyết định của Tòa án (hoặc Chủ tịch UBND xã, phường, thị trấn) bằng các biện pháp quản lý, giáo dục, phục hồi hành vi nhân cách đối với người nghiện ma túy. Ba là, cai nghiện ma túy bắt buộc là biện pháp được áp dụng đối với cá nhân vi phạm pháp luật mà không phải là tội phạm.
Vai trò công tác cai nghiện ma túy bắt buộc Ma túy hủy hoại sức khỏe, làm mất nhân cách con người; làm tổn thất hạnh phúc của gia đình; ảnh hưởng nghiêm trọng đến an ninh trật tự, an toàn xã hội; gây ảnh hưởng nặng nề đến kinh tế gia đình và đất nước. Nghiện ma túy là một bệnh lý và hiện nay thế giới đã nhìn nhận vấn đề này bằng một quan điểm hiện đại và hợp lý hơn, cho rằng “nghiện ma túy là bệnh mãn tính của não bộ”, do đó cần phải kiên trì điều trị thường xuyên, trong nhiều năm hoặc thậm chí người nghiện ma túy có thể phải sống chung với một phác đồ điều trị, cai nghiện ma túy nào đó. Vì vậy để giải thoát người nghiện khỏi tình trạng “lệ thuộc vào ma túy”, giải pháp quan trọng đầu tiên là phải giúp họ cai nghiện. Đồng thời muốn cai nghiện thành công thì cần có giải pháp cách ly được người nghiện hoàn toàn với môi trường có ma túy hay nói cách khác là cách ly họ khỏi cộng đồng trong một thời gian nhất định, đó là bằng cách áp dụng biện pháp xử lý hành chính đưa vào cơ sở cai nghiện bắt buộc hoặc áp dụng các giải pháp quản lý, giám sát chặt chẽ đối với người nghiện tại cộng đồng.
Vì vậy hoạt động cai nghiện ma túy bắt buộc có vai trò quan trọng trong việc giảm thiểu các tác hại mà ma túy gây ra đối với bản thân người nghiện; an ninh trật tự, an toàn xã hội; kinh tế đất nước, cụ thể: Một là, vai trò của cai nghiện ma túy bắt buộc đối với bản thân người nghiện: Nhằm mục đích đầu tiên là chữa bệnh cho người nghiện, giúp họ được tiếp cận và điều trị thường xuyên với các phác đồ điều trị bệnh nhiễm trùng cơ hội, truyền nhiễm,… mà bình thường họ không có điều kiện, ý chí, sự quyết tâm để tự bản thân thực hiện cai nghiện tại gia đình và cộng đồng. Đồng thời còn giúp người nghiện ma túy có điều kiện được chăm sóc, điều trị các bệnh lý khác (HIV, lao phổi, …), được tham gia các hoạt động lao động, học văn hóa, học nghề, phục hồi hành vi nhân cách, tạo điều kiện cho người nghiện ma túy tái hòa nhập cộng đồng. Hai là, vai trò của cai nghiện ma túy bắt buộc đối với an ninh trật tự, an toàn xã hội: Nghiện ma túy là một tệ nạn xã hội, nó đang gây nên hậu quả nghiêm trọng đến trật tự, an toàn xã hội và lo lắng của cộng đồng. Thực tế cho thấy, các hành vi mất kiểm soát của người nghiện ma túy gây ra cho xã hội khi họ lên cơn “đói 13 thuốc”, đáng kể nhất là phát sinh tội phạm do đối tượng này gây ra.