Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ KINH NGHIỆM QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC VỀ ĐẦU THẦU TRONG ĐẦU TƯ XÂY DỰNG BẰNG NGUỒN VỐN NGÂN SÁCH TRÊN ĐỊA BÀN TỈNH 1. Khái niệm, đặc điểm đấu thầu xây dựng bằng nguồn vốn ngân sách cấp tỉnh 1. Một số khái niệm liên quan Vốn ngân sách: Là toàn bộ các khoản tiền của Nhà nước có trên tài khoản của ngân sách nhà nước các cấp. Vốn ngân sách hình thành từ nhiều nguồn thu như: thuế, phí, lệ phí, thu ngoài thuế, thu từ vay nợ, thu từ viện trợ.
Vốn ngân sách nhà nước thuộc sở hữu của Nhà nước, kể cả vốn vay. Việc sử dụng vốn ngân sách nhà nước phải căn cứ vào dự toán ngân sách đã được cơ quan nhà nước có thẩm quyền quyết định, phù hợp với các tiêu chuẩn, định mức chi ngân sách và đúng thủ tục do pháp luật quy định. Vốn ngân sách của chính quyền địa phương: Là các khoản thu ngân sách nhà nước phân cấp cho cấp địa phương hưởng, thu bổ sung từ ngân sách trung ương cho ngân sách địa phương và các khoản chi ngân sách nhà nước thuộc nhiệm vụ chi của cấp địa phương. Vốn ngân sách cấp tỉnh: Là toàn bộ các khoản thu, chi của tỉnh, do HĐND tỉnh quyết định và được thực hiện trong một năm để bảo đảm thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của tỉnh bao gồm các khoản tiền (tiền thu thuế phí, lệ phí; tiền do trung ương chuyển về cho tỉnh quản lý để đầu tư; nguồn thu tiền sử dụng đất; nguồn xổ số kiến thiết; nguồn bán đất; nguồn vốn viện trợ, vốn vay có bảo lãnh của nhà nước) Đấu thầu: Là một hình thức kinh doanh dựa vào tính chất cạnh tranh công khai của thị trường, không có cạnh tranh thì không có đấu thầu và cũng 14 không cần đến đấu thầu.
Có thể nói đấu thầu là phương thức giao dịch đặc biệt. Trong một vụ kinh doanh mua bán hay xây dựng các công trình,… có liên quan đến nhiều người, nhiều bên khác nhau thì người ta thường áp dụng hoặc bắt buộc phải áp dụng hình thức đấu thầu cạnh tranh công khai. Tại Việt Nam, theo khoản 12 Điều 3, Luật Đấu thầu số 43/2013/QH13 do Quốc hội ban hành ngày 26/11/2013, thuật ngữ “đấu thầu” được định nghĩa như sau “Đấu thầu là quá trình lựa chọn nhà thầu để ký kết và thực hiện hợp đồng cung cấp dịch vụ tư vấn, dịch vụ phi tư vấn, mua sắm hàng hóa, xây lắp; lựa chọn nhà đầu tư để ký kết và thực hiện hợp đồng dự án đầu tư theo hình thức đối tác công tư, dự án đầu tư có sử dụng đất trên cơ sở bảo đảm cạnh tranh, công bằng, minh bạch và hiệu quả kinh tế” [6]. Kết quả của sự lựa chọn là có hợp đồng được ký kết với các điều khoản quy định chi tiết trách nhiệm của hai bên.
Một bên là nhà thầu hay nhà đầu tư phải thực hiện các nhiệm vụ như nêu trong hồ sơ mời thầu (có thể dịch vụ tư vấn, dịch vụ phi tư vấn, mua sắm hàng hóa hoặc chịu trách nhiệm xây dựng một công trình, một dự án.), một bên là chủ đầu tư/bên mời thầu hay cơ quan nhà nước có thẩm quyền có trách nhiệm giám sát, kiểm tra, nghiệm thu và thanh toán tiền. - Đấu thầu xây dựng: Là hình thức đấu thầu với mục đích lựa chọn được nhà thầu hoặc một nhóm nhà thầu (liên danh) đáp ứng được tốt nhất các yêu cầu do bên mời thầu đặt ra để xây dựng các công trình. Như vậy, có thể hiểu đấu thầu trong đầu tư xây dựng bằng nguồn vốn ngân sách trên địa bàn tỉnh là quá trình lựa chọn nhà thầu để ký kết và thực hiện hợp đồng cung cấp dịch vụ tư vấn, dịch vụ phi tư vấn, mua sắm hàng hóa, xây lắp thuộc dự án đầu tư xây dựng sử dựng vốn ngân sách cấp tỉnh trên cơ sở bảo đảm cạnh tranh, công bằng, minh bạch và hiệu quả kinh tế. Đặc điểm đấu thầu xây dựng bằng nguồn vốn ngân sách trên địa bàn tỉnh 15 Thứ nhất, đây là hoạt động thương mại, trong đó bên dự thầu là các công ty xây dựng, nhà đầu tư xây dựng có đủ điều kiện năng lực hoạt động xây dựng và mục tiêu mà các công ty xây dựng, nhà đầu tư xây dựng hướng tới là lợi nhuận, còn bên mời thầu là xác lập được hợp đồng xây dựng với các điều kiện tốt nhất.
Thứ hai, là giai đoạn tiền hợp đồng. Hoạt động đấu thầu luôn gắn với quan hệ cung ứng dịch vụ xây dựng. Trong nền kinh tế đấu thầu không diễn ra như một hoạt động độc lập, nó chỉ xuất hiện khi xã hội có nhu cầu về cơ sở vật chất. Mục đích cuối cùng của đấu thầu là là giúp bên mời thầu tìm ra chủ thể có khả năng cung cấp dịch vụ xây dựng với chất lượng và giá cả tốt nhất.
Sau khi quá trình đấu thầu hoàn tất, người trúng thầu sẽ cùng với người tổ chức đấu thầu đàm phán, để kí hợp đồng cung ứng dịch vụ xây dựng công trình. Thứ ba, chủ thể tham gia quan hệ đấu thầu xây dựng. Trong hoạt động đấu thầu có thể xuất hiện bên thứ ba như các công ty tư vấn giúp lập hồ sơ mời thầu, chuyên gia giúp đỡ, đánh giá hồ sơ dự thầu. Tuy nhiên đây là hoạt động không qua trung gian.
Về chính sách, cần quy định thêm về tổ chức đấu thầu chuyên nghiệp bao gồm đại lý đấu thầu, đơn vị sự nghiệp được thành lập và chức năng thực hiện đấu thầu chuyên nghiệp. Việc thành lập và hoạt động của đại lý đấu thầu thực hiện theo quy định của pháp luật. Quan hệ đấu thầu luôn được xác lập giữa bên mời thầu và bên dự thầu. Nhưng vẫn có trường hợp ngoại lệ như trong trường hợp chỉ định thầu.
Thứ tư, hình thức pháp lý của quan hệ đấu thầu xây dựng là hồ sơ mời thầu và hồ sơ dự thầu. Hồ sơ mời thầu là văn bản pháp lý do bên mời thầu lập, trong đó có đầy đủ những yêu cầu về kĩ thuật, tài chính và thương mại của công trình xây dựng cần sử dụng. Còn hồ sơ dự thầu thể hiện năng lực, mức độ đáp ứng của bên dự thầu trước các yêu cầu trong hồ sơ mời thầu. 16 Thứ năm, giá của gói thầu, xét trên góc độ giá cả thì đấu thầu cần thiết phải có sự khống chế về giá, gọi là giá gói thầu hoặc dự toán được đưa ra bởi bên mời thầu theo khả năng tài chính của bên mời thầu.
Bên dự thầu đưa ra giá cao hơn khả năng tài chính của bên mời thầu thì dù có tốt đến mấy cũng khó có thể thắng thầu. Bên dự thầu nào đáp ứng được các yêu cầu của bên mời thầu mà có giá càng thấp thì sẽ càng có cơ hội chiến thắng. Mục đích, yêu cầu đấu thầu trong đầu tư xây dựng bằng nguồn vốn ngân sách cấp tỉnh 1. Mục đích Lựa chọn nhà thầu, nhà đầu tư xây dựng có đủ năng lực, kinh nghiệm để thực hiện các hoạt động liên quan đến dịch vụ tư vấn, phi tư vấn, xây lắp của các công trình xây dựng trên địa bàn tỉnh mà có sử dụng vốn ngân sách nhà nước.
Yêu cầu Để đạt được mục đích, công tác đấu thầu đầu tư xây dựng bằng ngân sách nhà nước cần đáp ứng các yêu cầu sau: - Thứ nhất, đảm bảo tính cạnh tranh: Qua đấu thầu, các nhà thầu phải phát huy hết khả năng, năng lực của mình về tài chính, kinh nghiệm, trình độ khoa học kỹ thuật, công nghệ, tiềm năng sẵn có khác hoặc liên danh để cạnh tranh với các nhà thầu. - Thứ hai, đảm bảo tính công bằng: Đấu thầu tạo ra được một cơ sở hợp lý để nhà thầu có điều kiện cạnh tranh bình đẳng với nhau. Các nhà thầu có đủ điều kiện theo yêu cầu của hồ sơ mời thầu, hồ sơ yêu cầu có thể tham gia. - Thứ ba, đảm bảo minh bạch: Đấu thầu được tiến hành một cách công khai từ khi chuẩn bị lựa chọn nhà thầu, mời thầu, phát hành hồ sơ mời thầu, hồ sơ yêu cầu, mở thầu, xét chọn nhà thầu,.
Tất cả các khâu này đều có sự kiểm tra, giám sát, đánh giá của các cấp có thẩm quyền theo quy định của 17 pháp luật về đấu thầu. Nhờ đó, công tác đấu thầu tránh tình trạng thiên vị, cảm tính, đặc quyền đặc lợi, thông đồng, móc nối riêng nhằm trục lợi. - Thứ tư, đảm bảo hiệu quả kinh tế: Qua đấu thầu sẽ tiết kiệm được ngân sách của Nhà nước. Các nguyên tắc đầu thầu trong đầu tư xây dựng bằng nguồn vốn ngân sách cấp tỉnh.
Về cơ bản có thể hiểu nguyên tắc là hệ thống các quan điểm, tư tưởng được tổ chức công nhận, đóng vai trò là kim chỉ nam, định hướng toàn bộ hoặc một giai đoạn nhất định của tổ chức và đòi hỏi các cá nhân trong tổ chức đó phải tuân theo trong quá trình thực hiện. Để đạt được mục đích đầu thầu, hoạt động QLNN về đầu thầu trong đầu tư xây dựng bằng nguồn vốn ngân sách có một số nguyên tắc sau: - Nguyên tắc đảm bảo tính cạnh tranh + Công tác đấu thầu các dự án đầu tư xây dựng sử dụng vốn ngân sách muốn đạt được hiệu quả cần phải đảm bảo được quy luật cạnh tranh theo cơ chế thị trường. Có cạnh tranh thì mới có động lực để sáng tạo, cải tiến, kích thích người mua (bên mời thầu) đưa ra các yêu cầu phù hợp (thể hiện trong hồ sơ mời thầu, hồ sơ yêu cầu) và người bán (nhà thầu) cạnh tranh với nhau để giành được hợp đồng (bán được hàng) với giá bán cạnh tranh song vẫn bảo đảm chất lượng của hàng hoá, công trình, dịch vụ. + Nguyên tắc cạnh tranh quan trọng như vậy nhưng trong thực tế tình trạng cạnh tranh không lành mạnh, không đảm bảo sự công bằng giữa các nhà thầu diễn ra phổ biến đòi hỏi phải có sự tham gia của cơ quan QLNN.
Với việc ban hành pháp luật về đấu thầu, cơ quan quản lý đã góp phần hạn chế tình trạng trên, đặc biệt khi quy định về các hành vi bị cấm trong đấu thầu (Đều 89 Luật Đấu thầu số 43/2013/QH13 do Quốc hội ban hành ngày 26/11/2013), về việc phân chia công việc đấu thầu thành các gói thầu phải tính đến khả năng cạnh 18 tranh (Điều 33 Luật Đấu thầu số 43/2013/QH13 do Quốc hội ban hành ngày 26/11/2013), việc thông tin về đấu thầu (Điều 8 Luật Đấu thầu số 43/2013/QH13 do Quốc hội ban hành ngày 26/11/2013),.