CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC VỀ BÁO CHÍ 1. Báo chí và quản lý nhà nước về báo chí 1. Khái niệm về báo chí Báo chí là phương tiện truyền thông đại chúng truyền đạt thông tin về các vấn đề diễn ra trong đời sống xã hội một các nhanh chóng, chính xác và trung thực đến đông đảo công chúng. Từ trước đến nay, khái niệm báo chí có nhiều định nghĩa khác nhau.
Theo triết học cổ Hy Lạp: “Báo chí xuất phát từ chữ “information” có nghĩa là thông tin, thông báo, báo tin và được hiểu như việc tạo ra hình thái giúp cho sự hiểu biết của con người về thế giới xung quanh đang tồn tại bằng việc lấy hiện thực khách quan để phản ánh một cách liên tục, xuyên suốt trong quan hệ chặt chẽ giữa nhà báo - tác phẩm - công chúng” [8, tr. Theo tác giả Nguyễn Mai Anh trong Luận án tiến sĩ “QLNN về báo chí ở Việt Nam hiện nay”, khái niệm báo chí: “ Báo chí là phương tiện truyền thông đại chúng truyền đạt thông tin về các vấn đề diễn ra trong đời sống xã hội một cách nhanh chóng, chính xác và trung thực đến đông đảo công chúng. Một số loại hình báo chí có tính tương tác đa chiều nhanh chóng, tức thì với công chúng bạn đọc; là một hoạt động chính trị - xã hội, là công cụ tuyên truyền của Đảng, Nhà nước và các tổ chức chính trị - xã hội; là diễn đàn của nhân dân” [21, tr.48] Theo sách chuyên khảo: “Vai trò của báo in trong thực hiện chức năng giám sát và phản biện xã hội ở Việt Nam hiện nay” của TS. Nguyễn Quang Vinh do NXB Công an nhân dân xuất bản năm 2020 thì “Báo chí là các loại hình truyền thông đại chúng (gồm báo in, phát thanh, truyền hình, báo mạng điện tử) được cơ quan thẩm quyền cấp phép hoạt động, có tính định kỳ, phát hành rộng rãi, chuyển 8 tải thông tin mới một cách nhanh nhất đến công chúng, có ảnh hưởng rộng lớn trong xã hội” [24, tr.
Theo Điều 3 Luật Báo chí năm 2016: “Báo chí là sản phẩm thông tin về các sự kiện, vấn đề trong đời sống xã hội thể hiện bằng chữ viết, hình ảnh, âm thanh, được sáng tạo, xuất bản định kỳ và phát hành, truyền dẫn tới đông đảo công chúng thông qua các loại hình báo in, báo nói, báo hình, báo điện tử”[ 35, tr. Các loại hình báo chí Tại Điều 3, Luật Báo chí năm 2016 quy định báo chí bao gồm bốn loại hình: Báo in là loại hình báo chí sử dụng chữ viết, tranh, ảnh, thực hiện bằng phương tiện in để phát hành đến bạn đọc, gồm báo in, tạp chí in. Báo nói là loại hình báo chí sử dụng tiếng nói, âm thanh, được truyền dẫn, phát sóng trên các hạ tầng kỹ thuật ứng dụng công nghệ khác nhau. Báo hình là loại hình báo chí sử dụng hình ảnh là chủ yếu, kết hợp tiếng nói, âm thanh, chữ viết, được truyền dẫn, phát sóng trên các hạ tầng kỹ thuật ứng dụng công nghệ khác nhau.
Báo điện tử là loại hình báo chí sử dụng chữ viết, hình ảnh, âm thanh, được truyền dẫn trên môi trường mạng, gồm báo điện tử và tạp chí điện tử. Ngoài ra, còn có thể kể đến các loại hình báo chí khác như: bản tin, tập san, nội san,… Ở mỗi loại hình báo chí đều có những ưu điểm và nhược điểm nhất định, chúng cùng tồn tại, phát triển và bổ trợ lẫn nhau để tạo nên hệ thống báo chí đa dạng, phong phú. Khái niệm quản lý nhà nước QLNN, hiểu theo nghĩa rộng là một hình thức hoạt động của các cơ quan nhà nước bao gồm toàn bộ các hoạt động từ ban hành các văn bản luật, các văn bản mang tính luật đến việc chỉ đạo trực tiếp hoạt động của đối tượng bị quản lý và vấn đề thanh tra, kiểm tra đối với đối tượng quản lý cần thiết của Nhà nước. 9 Như vậy, Nhà nước thực hiện chức năng quản lý của mình thông qua hệ thống các quy định pháp luật, chính sách, kế hoạch nhằm tổ chức và chỉ đạo thực hiện một cách trực tiếp và thường xuyên công cuộc xây dựng kinh tế, văn hoá, xã hội và hành chính – chính trị.
Theo nghĩa hẹp, QLNN là hoạt động chấp hành - điều hành được đặc trưng bởi các yếu tố có tính tổ chức; được thực hiện trên cơ sở và để thi hành pháp luật; được bảo đảm thực hiện chủ yếu bởi hệ thống các cơ quan hành chính nhà nước (hoặc một số cá nhân và tổ chức xã hội trong trường hợp được giao nhiệm vụ QLNN). Theo giáo trình chuyển đổi cao học Hành chính công (2012): “QLNN là sự tác động có tổ chức và điều chỉnh bằng quyền lực Nhà nước đối với các quá trình xã hội và hành vi hoạt động của con người để duy trì và phát triển các mối quan hệ xã hội và trật tự pháp luật nhằm thực hiện những chức năng và nhiệm vụ của Nhà nước trong công cuộc xây dựng CNXH và bảo vệ tổ quốc XHCN”. QLNN là hoạt động mang tính chất quyền lực nhà nước, các cơ quan có thẩm quyền được sử dụng quyền lực nhà nước để điều chỉnh các quan hệ xã hội. QLNN bao gồm toàn bộ các hoạt động từ ban hành các văn bản luật, các văn bản dưới luật đến việc chỉ đạo trực tiếp hoạt động của đối tượng bị quản lý và vấn đề tài phán đối với đối tượng quản lý cần thiết của Nhà nước.
Như vậy, QLNN là một dạng quản lý xã hội đặc biệt, mang tính quyền lực nhà nước và sử dụng pháp luật và chính sách để điều chỉnh hành vi của cá nhân, tổ chức trên tất cả các mặt của đời sống xã hội do các cơ quan trong bộ máy nhà nước thực hiện, nhằm phục vụ nhân dân, duy trì sự ổn định và phát triển của xã hội – Giáo trình lý luận hành chính nhà nước. Những đặc điểm cơ bản về QLNN: - QLNN có tính chấp hành và điều hành. - QLNN là hoạt động mang tính quyền lực nhà nước. 10 - QLNN là hoạt động được tiến hành bởi những chủ thể có quyền hành pháp.
- QLNN là hoạt động có tính thống nhất, được tổ chức chặt chẽ. - QLNN là hoạt động mang tính liên tục. Khái niệm quản lý nhà nước về báo chí Nói đến QLNN về báo chí là nói đến những hoạt động của bộ máy Nhà nước nhằm bảo đảm cho hoạt động báo chí được ổn định và phù hợp với xu thế phát triển chung của xã hội. QLNN về báo chí là đòi hỏi tất yếu khách quan, là nguyên tắc và phương thức bắt buộc để tạo điều kiện cho báo chí phát triển; huy động tối đa năng lực tác động của báo chí vào mục đích phát triển đất nước, hạn chế đến mức thấp nhất những tác động tiêu cực.
Cho đến nay, chưa có một khái niệm QLNN về báo chí được coi là chính thức. Luật Báo chí 2016 cũng chưa đề cập đến, mà chỉ nêu về vai trò, chức năng, các loại hình báo chí và nội dung QLNN về báo chí. Một số khái niệm QLNN về báo chí mà tác giả tìm hiểu được: Theo TS. Nguyễn Thế Kỷ: “ QLNN về báo chí bao gồm các hoạt động lập pháp, lập quy của cơ quan Nhà nước có thẩm quyền nhằm đề ra các chính sách pháp luật điều chỉnh các quan hệ xã hội và hành vi của nhân dân liên quan đến báo chí và hoạt động báo chí” [25, tr.
Ở góc độ “QLNN trong lĩnh vực báo chí cũng như bất kỳ một dạng xã hội nào khác, là dạng quản lý công vụ quốc gia của bộ máy Nhà nước, là công việc của bộ máy hành pháp” [25, tr. “ QLNN trong lĩnh vực báo chí cũng như bất kỳ một dạng quản lý xã hội nào khác, là dạng quản lý công vụ quốc gia của bộ máy Nhà nước - là công việc của bộ máy hành pháp. Nó là sự tác động có tổ chức và được điều chỉnh bằng pháp luật, trên cơ sở quyền lực Nhà nước đối với các quá trình xã hội và hoạt động báo chí do các cơ quan có thẩm quyền trong hệ thống hành pháp từ Trung 11 ương đến cơ sở tiến hành đã thực hiện chức năng và nhiệm vụ của Nhà nước, phát triển các mối quan hệ xã hội, thỏa mãn nhu cầu tự do báo chí của công dân” của tác giả Hà Đăng (2002), Năng cao năng lực và phẩm chất của phóng viên báo chí trong thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội [16, tr. QLNN về báo chí là hoạt động của bộ máy nhà nước được giao trách nhiệm, quyền hạn QLNN về báo chí; là hoạt động thể chế hóa và hiện thực hóa cương lĩnh, đường lối, nghị quyết của Đảng về báo chí thành pháp luật, chính sách, cơ chế của Nhà nước; là quá trình tác động của các chủ thể quản lý một cách có có tổ chức, có định hướng, mang tính quyền lực đến các hoạt động liên quan đến báo chí của các đối tượng quản lý là báo chí, các cơ quan báo chí, nhà báo theo những yêu cầu nhất định, trong khuôn khổ pháp luật, nhằm phù hợp với thực tiễn hoạt động báo chí trong nước cũng như xu thế hội nhập với báo chí thế giới; bảo đảm cho báo chí thực hiện tốt nhiệm vụ thông tin theo mục tiêu, yêu cầu đề ra.
Từ chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn của hoạt động QLNN và với những khái niệm, đặc thù về báo chí, tác giả cho rằng: "QLNN về báo chí là sự tác động có tổ chức, có định hướng và điều chỉnh bằng quyền lực nhà nước đối với các hoạt động báo chí nhằm bảo đảm cho hoạt động báo chí được ổn định và tự do phát triển trong khuôn khổ Hiến pháp và pháp luật, phù hợp với quy hoạch và xu thế phát triển khoa học công nghệ và thông tin, truyền thông thế giới".5 Phương thức quản lý nhà nước về báo chí - Chủ thể QLNN về báo chí là Nhà nước, mà chủ yếu là các cơ quan trong bộ máy Nhà nước; các cá nhân được Nhà nước trao quyền quản lý chuyên ngành về hoạt động báo chí. Có thể phân chia hệ thống các cơ quan QLNN về báo chí bao gồm: Cơ quan QLNN về báo chí ở Trung ương (Chính phủ, Bộ TT&TT ; các 12 bộ, cơ quan ngang bộ); cơ quan QLNN về báo chí ở địa phương (UBND tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương, các Sở TT&TT).