Luận án: Quản lý nhà nước thúc đẩy xã hội hóa khoa học và công nghệ ở Việt Nam

Luận án phân tích vai trò quản lý nhà nước trong xã hội hóa khoa học công nghệ tại Việt Nam, đánh giá thực trạng và đề xuất các giải pháp hiệu quả.

• Tác giả: Tạ Quang Trung
• Người hướng dẫn: PGS. TS Đào Thị Ái Thi
• Trường học: Học viện Hành chính Quốc gia
• Chuyên ngành: Quản lý công
• Đề tài: Quản lý nhà nước thúc đẩy xã hội hóa khoa học công nghệ ở Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Khái niệm và tầm quan trọng của xã hội hóa KHCN

Xã hội hóa khoa học và công nghệ (KHCN) là quá trình huy động các nguồn lực từ xã hội, doanh nghiệp, và cộng đồng để phát triển lĩnh vực KHCN. Đây là chiến lược quan trọng nhằm tăng cường đầu tư, chia sẻ trách nhiệm giữa nhà nước và các chủ thể kinh tế-xã hội. Tại Việt Nam, xã hội hóa KHCN không chỉ giúp giảm gánh nặng tài chính cho nhà nước mà còn kích thích sáng tạo và ứng dụng công nghệ trong sản xuất kinh doanh. Vai trò của quản lý nhà nước thúc đẩy xã hội hóa KHCN là thiết lập khung chính sách, quy định pháp luật và cơ chế khuyến khích để tạo môi trường thuận lợi cho các doanh nghiệp, tổ chức khoa học tham gia đầu tư và phát triển công nghệ. Sự tham gia của các chủ thể xã hội giúp tạo nên hệ sinh thái KHCN năng động, góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh quốc tế của Việt Nam.

1.1. Định nghĩa xã hội hóa KHCN

Xã hội hóa KHCN là cơ chế huy động nguồn lực từ nhiều chủ thể trong xã hội để phát triển khoa học công nghệ. Theo luận án tiến sĩ quản lý công, xã hội hóa bao gồm việc huy động vốn, nhân lực, cơ sở hạ tầng từ các doanh nghiệp, tổ chức phi chính phủ, và cộng đồng. Điều này khác biệt với mô hình truyền thống nơi nhà nước đảm nhận toàn bộ trách nhiệm phát triển KHCN, giúp tối ưu hóa sử dụng nguồn lực quốc gia.

1.2. Ý nghĩa chiến lược của xã hội hóa KHCN tại Việt Nam

Tại Việt Nam, xã hội hóa KHCN là công cụ quan trọng để đạt mục tiêu trở thành nước có thu nhập cao. Việc huy động vốn xã hội hóa giúp tăng tỷ lệ đầu tư KHCN so với GDP, từ đó tăng cường năng lực sáng tạo. Quản lý nhà nước hiệu quả trong lĩnh vực này sẽ tạo điều kiện cho doanh nghiệp đầu tư vào nghiên cứu phát triển, ứng dụng công nghệ tiên tiến vào sản xuất.

II. Vai trò quản lý nhà nước trong thúc đẩy xã hội hóa KHCN

Quản lý nhà nước đóng vai trò trung tâm trong việc tạo lập môi trường pháp lý và chính sách để xã hội hóa KHCN phát triển. Nhà nước cần xây dựng khung chính sách tín dụng, đất đai, thuế suất hấp dẫn để khuyến khích các doanh nghiệp tư nhân đầu tư vào lĩnh vực KHCN. Vai trò quản lý bao gồm: thiết lập cơ chế tài chính, quy định hỗ trợ doanh nghiệp KHCN, và tạo điều kiện chia sẻ kỹ thuật. Quản lý nhà nước hiệu quả giúp cân bằng giữa lợi ích nhà nước và các chủ thể xã hội, đảm bảo xã hội hóa KHCN không chỉ tăng cường đầu tư mà còn phát triển bền vững. Ngoài ra, nhà nước phải giám sát, đánh giá hiệu quả của các dự án KHCN được xã hội hóa để đảm bảo chất lượng và sự tuân thủ quy định.

2.1. Chức năng điều hành và giám sát

Quản lý nhà nước cần điều hành các hoạt động xã hội hóa KHCN thông qua cơ chế hành chính rõ ràng. Nhà nước lập kế hoạch, hướng dẫn, và giám sát các tổ chức KHCN có đăng ký hoạt động. Công tác giám sát đảm bảo các doanh nghiệp tuân thủ tiêu chuẩn chất lượng, đạo đức khoa học và quy định pháp luật về xã hội hóa KHCN.

2.2. Chính sách hỗ trợ và khuyến khích

Nhà nước cần ban hành các chính sách đầu tư cơ sở hạ tầng, chính sách tín dụng, và chính sách đất đai để khuyến khích xã hội hóa KHCN. Các gói hỗ trợ về tài chính, đào tạo nguồn nhân lực KHCN, và ưu đãi thuế sẽ tạo động lực cho doanh nghiệp tham gia phát triển công nghệ mới.

III. Thực trạng xã hội hóa KHCN ở Việt Nam hiện nay

Tình hình xã hội hóa KHCN ở Việt Nam đã có những tiến bộ đáng kể trong những năm gần đây. Số lượng tổ chức KHCN đã đăng ký hoạt động tăng lên, vốn xã hội hóa phát triển KHCN cũng gia tăng theo từng năm. Tuy nhiên, tỷ lệ đầu tư KHCN so với GDP vẫn còn thấp so với các nước trong khu vực. Đánh giá từ luận án tiến sĩ cho thấy quản lý nhà nước thúc đẩy xã hội hóa KHCN chưa hoàn toàn hiệu quả, các chính sách hỗ trợ còn chưa đầy đủ. Xã hội hóa KHCN tại Việt Nam gồm nhiều hình thức: doanh nghiệp cung cấp dịch vụ KHCN, hợp tác công-tư trong lĩnh vực KHCN, và quỹ phát triển khoa học công nghệ từ các doanh nghiệp. Mặc dù vậy, sự kết nối giữa các chủ thể trong hệ sinh thái KHCN vẫn còn yếu.

3.1. Tiến bộ trong xã hội hóa KHCN

Số lượng tổ chức KHCN và vốn xã hội hóa KHCN tại Việt Nam có sự gia tăng. Dự báo vốn đầu tư cho KHCN đến năm 2030 sẽ tiếp tục tăng lên. Các chính sách đầu tư cơ sở hạ tầng và chính sách tín dụng bắt đầu hỗ trợ hiệu quả hơn cho các doanh nghiệp KHCN.

3.2. Những hạn chế cần khắc phục

Quản lý nhà nước thúc đẩy xã hội hóa KHCN vẫn gặp những thách thức như: cơ chế tài chính chưa hoàn hảo, thiếu sự phối hợp giữa các bộ ngành, và năng lực quản lý chưa đồng bộ. Cơ cấu GDP theo các thành phần kinh tế cho xã hội hóa KHCN cho thấy sự không cân bằng trong huy động vốn từ các doanh nghiệp.

IV. Định hướng và giải pháp nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước

Để nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước thúc đẩy xã hội hóa KHCN, cần triển khai các giải pháp toàn diện. Thứ nhất, hoàn thiện khung pháp lý để xã hội hóa KHCN phát triển bền vững, bao gồm sửa đổi các chính sách tín dụng, đất đai, và đầu tư cơ sở hạ tầng. Thứ hai, tăng cường đào tạo nguồn nhân lực KHCN để đáp ứng nhu cầu của xã hội hóa. Thứ ba, thiết lập cơ chế giám sát và đánh giá hiệu quả của các dự án xã hội hóa KHCN. Thứ tư, tăng cường hợp tác công-tư và phối hợp giữa các bộ ngành trong quản lý nhà nước. Bài học từ kinh nghiệm của các nước trên thế giới cho thấy, sự cam kết chính trị cao và thể chế pháp luật hoàn thiện là chìa khóa thành công.

4.1. Hoàn thiện chính sách hỗ trợ xã hội hóa KHCN

Cần sửa đổi chính sách tín dụng, chính sách đất đai, và các chính sách đầu tư cơ sở hạ tầng để tạo điều kiện tốt hơn cho doanh nghiệp. Quản lý nhà nước phải rà soát, loại bỏ các quy định cản trở xã hội hóa KHCN, và thiết lập các ưu đãi rõ ràng cho các tổ chức KHCN.

4.2. Tăng cường giám sát và đánh giá hiệu quả

Nhà nước cần xây dựng hệ thống đánh giá hiệu quả các dự án xã hội hóa KHCN một cách khoa học. Đánh giá loại hình dịch vụ giai đoạn triển khai sẽ giúp nâng cao chất lượng và hiệu quả. Quản lý nhà nước hiệu quả yêu cầu minh bạch, công khai thông tin và tuân thủ quy định pháp luật về xã hội hóa KHCN.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN 1. Tình hình nghiên cứu trong nước Tăng cường quản lý nhà nước về KHCN nói chung, trong đó có chính sách thúc đẩy XHH KHCN nói riêng là một trong những vấn đề quan trọng được Đảng và Nhà đặc biệt quan tâm, nhất là trong điều kiện hội nhập và cạnh tranh quốc tế ngày càng sâu rộng, đẩy mạnh CNH, HĐH đất nước. Trong thời gian vừa qua, những vấn đề nêu trên cũng nhận được sự quan tâm của đông đảo các giới nghiên cứu, các nhà quản lý và cũng nhận được sự quan tâm của các nhà quản lý KHCN ở các cấp chính quyền khác nhau, Viện nghiên cứu Trung ương và Địa phương. Đã có nhiều công trình được công bố, nghiên cứu ở những mức độ và phạm vi không giống nhau có liên quan đến vấn đề quản lý nhà nước thúc đẩy XHH KHCN, có thể được phân thành các nhóm sau: Thứ nhất, nhóm công trình nghiên cứu lý luận chung về KHCN, sự vận động của KHCN trong mối liên hệ với sự phát triển và những vấn đề đặt ra đối với điều chỉnh chính sách của Nhà nước về KHCN Ở nhóm nghiên cứu, công trình khoa học được công bố tương đối sớm là Luận án phó tiến sỹ khoa học kinh tế (bảo vệ năm 1994) của tác giả Hồ Mỹ Duệ với luận án: "Hoàn thiện pháp luật về nghiên cứu triển khai các hoạt động khoa học - công nghệ trong điều kiện kinh tế thị trường ở Việt Nam.

Bên cạnh đó, phân tích thực trạng quản lý nhà nước về nghiên cứu triển khai các hoạt động KHCN tại Việt Nam trong giai đoạn 1986-1993”. Tác giả đã phân tích nguyên nhân của những hạn chế và đề xuất phương hướng đổi mới công tác quản lý nhà nước về nghiên cứu triển khai các hoạt động KHCN tại Việt Nam trong giai đoạn tới [8]. Cũng là những công trình khá sớm được công bố vào đầu những năm 2000, có liên quan đến KHCN và định hướng vấn đề quản lý nhà nước về KHCN ở Việt Nam, đó là sách “Bước chuyển sang nền kinh tế tri thức ở một số nước trên thế giới hiện nay”, do Viện Kinh tế Thế giới - Trung tâm Khoa học xã hội và nhân văn Quốc gia phát hành, 14 TS. Lưu Ngọc Trịnh (chủ biên), được xuất năm 2002 bởi Nhà xuất bản Giáo dục.

Tại đây, KHCN được nhìn nhận là một yếu tố cấu thành của nền kinh tế tri thức. Sau khi nghiên cứu bước chuyển sang nền kinh tế trí thức của một số quốc gia tiêu biểu trên thế giới (một số nước, Mỹ, EU, Nhật Bản, Trung Quốc, Ấn Độ, Malaixia), tác giả đánh giá mức độ của nền kinh tế tri thức ở Việt Nam, từ đó dự báo những cơ hội để có được nền kinh tế tri thức ở Việt Nam. Trong đó, phát triển KHCN được xác định là then chốt và tất yếu. Đặc biệt, phải kể tên các công trình chuyên sâu về KHCN, các sách chuyên đề nghiên cứu khoa học và công nghệ thế giới do Trung tâm Thông tin tư liệu Khoa học và Công nghệ Quốc gia biên soạn sau năm 2000.

Mỗi năm một chủ đề. Có thể kể đến các công trình sau: “KHCN thế giới - Kinh nghiệm và định hướng chiến lược (năm 2000), Thách thức và vận hội mới (2005), Những năm đầu thế kỷ XXI (2006)”, “KHCN thế giới - Xu thế R&D và chuyển giao công nghệ quốc tế (2009)” “KHCN thế giới - Xu thế đổi mới sáng tạo (2010)”, “KHCN thế giới - Đổi mới sáng tạo phát triển kinh tế tri thức (2011)”, “KHCN thế giới - Tri thức cho phát triển (2014)”, “KHCN thế giới - Kỹ năng cho đổi mới sáng tạo (2015)”, “KHCN thế giới - Những xu hướng mới (2018)”, “KHCN và đổi mới sáng tạo trong kỷ nguyên số (2019)”. Nhóm các sách chuyên khảo này nội dung chứa lượng kiến thức, thông tin lý luận và thực tiễn phong phú, có tính thời sự về tình hình KHCN trên thế giới nói chung cũng như KHCN ở nhiều quốc gia, lãnh thổ tiêu biểu, tham chiếu, từ đó rút ra những gợi mở chính sách đối với Việt Nam. Có thể nói, đây là những công trình rất có ý nghĩa, giá trị tham khảo sâu sắc đối với Luận án.

Sách “Khoa học và công nghệ phục vụ công nghiệp hóa, hiện đại hóa và phát triển bền vững” của Cục Thông tin KHCN quốc gia thực hiện năm 2012 đã giới thiệu khái quát tình hình phát triển KHCN và những xu hướng phát triển KHCN của Việt Nam; chính sách đầu tư cho nghiên cứu phát triển KHCN, chính sách phát triển nhân lực KHCN cho nghiên cứu phát triển và đổi mới sáng tạo. Ngoài ra về đầu tư tài chính cuốn sách còn chỉ ra xu hướng tăng chi tiêu cho nghiên cứu phát triển, đầu tư cho KHCN trên toàn quốc từ năm 2017, Đảng và Nhà nước ban hành chương trình hành 15 động để chủ động ứng phó với cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ 4, có nhiều công trình khoa học có giá trị được công bố, tiêu biểu như: “Cách mạng công nghiệp 4.0 - Vấn đề đặt ra cho phát triển kinh tế - xã hội và hội nhập quốc tế của Việt Nam” (sách chuyên khảo, xuất bản lần thứ hai, có sửa chữa, bổ sung), Nhà xuất bản Chính trị Quốc gia Sự thật, năm 2018. Cuốn sách do PGS. Trần Thị Vân Hoa chủ biên.

Dưới góc độ khoa học, cuốn sách là chuyên khảo có chất lượng về vấn đề công nghệ ở Việt Nam hiện nay dưới góc nhìn quản lý nhà nước. Cuốn sách là tài liệu tham khảo quý báu đối với Luận án. Sách tham khảo “Cạnh tranh công nghệ Hoa Kỳ - Trung Quốc thời đại 4. Nguyễn Việt Lâm, Ths.

Lê Trung Kiên (đồng chủ biên), Nhà xuất bản Chính trị Quốc gia Sự thật, 2021. Tại đây, nhóm tác giả đã nghiên cứu trường hợp điển hình, đó là cuộc cạnh tranh công nghệ gay gắt giữa Mỹ và Trung Quốc (tình hình và triển vọng), từ đó đánh giá các khả năng chịu ảnh hưởng của thế giới và Việt Nam trước cuộc cạnh tranh công nghệ Mỹ - Trung Quốc, từ đó đưa ra những hàm ý chính sách đối với Việt Nam. Cuốn sách có giá trị tham khảo trực tiếp cho việc đánh giá thực trạng, định hướng xây dựng giải pháp phát triển công nghệ ở Việt Nam hiện nay của Luận án. Đề cập trực diện về những nội dung hẹp của KHCN để từ đó phân tích thực trạng, đề xuất giải pháp thúc đẩy phát triển KHCN ở Việt Nam, trong đó có vấn đề XHH KHCN, có thể kể tới một số công trình tiêu biểu là sách chuyên khảo: “Công nghệ và Chuyển giao công nghệ”.

Cuốn sách do TSKH Phan Xuân Dũng - Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường Quốc hội khóa XIII và XIV, làm chủ biên, Nhà xuất bản Khoa học và Kỹ thuật xuất bản năm 2017. Cuốn sách gồm 4 chương lần lượt là: 1-Tổng quan về công nghệ và chuyển giao công nghệ; 2-Công nghệ và chuyển giao công nghệ của một số nước và vùng lãnh thổ trên thế giới; 3-Thực trạng công nghệ và chuyển giao công nghệ ở Việt Nam; 4-Cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư và một số chủ trương, giải pháp về chuyển giao công nghệ của Việt Nam. Với lượng kiến thức, thông tin đồ sộ, phong phú, được hệ thống hóa, phân tích dưới góc độ quản 16 lý nhà nước, đây là công trình khoa học công phu, có giá trị tham khảo về phương pháp luận và nội dung cho việc phân tích thực trạng, kiến nghị giải pháp nhằm thúc đẩy hiệu quả vấn đề XHH KHCN ở Việt Nam những năm tới. Sách chuyên khảo - song ngữ Việt - Anh của tác giả - TS.

Phan Hữu Thắng: “FDI - Nhiệm vụ kép trong bối cảnh mới”. Tác giả vốn là cán bộ quản lý nhà nước - nguyên Cục trưởng Cục Đầu tư nước ngoài - Bộ Kế hoạch và Đầu tư, nên có góc nhìn thực tiễn, sinh động về quá trình phát triển FDI ở Việt Nam; FDI - một hình thức cơ bản của chuyển giao công nghệ ở Việt Nam, góp phần thúc đẩy XHH KHCN nói chung. Nội dung cuốn sách đặt ra vấn đề: Việt Nam cần triển khai một chiến lược FDI thế nào để thu được hiệu quả phát triển cao, đáp ứng được mục tiêu đặt ra trong tương lai, khi thời thế và các điều kiện thực thi đã thay đổi mạnh mẽ. Nghiên cứu nội dung nhóm công trình nghiên cứu này nhận thấy rằng KHCN giữ vai trò then chốt trong phát triển KT-XH của quốc gia hay rộng hơn là đối với khu vực và toàn cầu.

Thông qua các nghiên cứu chúng ta có thể nhận thấy những năm qua Việt Nam cũng đã đạt được nhiều thành tựu to lớn trong quản lý nhà nước về KHCN tuy nhiên thực tiễn cho thấy cần phải có những chính sách phù hợp để khai phóng nhiều hơn, hiệu quả hơn tiềm lực KHCN của khu vực xã hội mà vốn xưa do nhà nước thực hiện. Nhóm các công trình này có giá trị cơ sở lý luận và thực tiễn quan trọng để xem xét cụ thể hơn các chính sách phát triển KHCN ở Việt Nam hiện nay. Thứ hai, nhóm đề tài nghiên cứu quản lý nhà nước về KHCN trong đó có nghiên cứu tác động chính sách nhằm phát triển KHCN Nghiên cứu chung về chính sách phát triển KHCN tiêu biểu có một số đề tài như: - Đề tài nghiên cứu KHCN cấp Bộ nghiên cứu chính sách khoa học và công nghệ của Việt Nam đáp ứng hội nhập kinh tế toàn cầu và khu vực do tác giả Nguyễn Danh Sơn thực hiện năm 2005 đề xuất các giải pháp chính sách KHCN đáp ứng hội nhập kinh tế toàn cầu. Các giải pháp tập trung vào 3 nhóm chính sách bao gồm: i) Các giải pháp chính sách KHCN hướng vào nâng cao năng lực cạnh tranh của nền kinh tế 17 Việt Nam với các giải pháp chính sách về sở hữu trí tuệ; tiêu chuẩn - đo lường - chất lượng và phát triển dịch vụ khoa học công nghệ; ii) Các giải pháp chính sách hướng vào nâng cao năng lực nội sinh về KHCN trong đó bao gồm chính sách về tăng cường tiềm lực, các nguồn lực khoa học công nghệ, chính sách tăng cường khả năng huy động và sử dụng tiềm lực, các nguồn lực KHCN và chính sách tăng cường năng lực nội sinh về KHCN hỗ trợ đổi mới công nghệ của doanh nghiệp; iii) Các giải pháp chính sách hợp tác quốc tế về KHCN bao gồm hỗ trợ phát triển tiềm lực KHCN và tạo cơ hội kết nối, phối hợp hoạt động KHCN trong và ngoài nước.