LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC TRONG PHÁT TRIỂN KẾT CẤU HẠ TẦNG GIAO THÔNG ĐỊA PHƯƠNG GẮN VỚI YÊU CẦU PHÁT TRIỂN KINH TẾ. Một số khái niệm * Tăng trưởng và phát triển kinh tế địa phương Khái niệm tăng trưởng kinh tế được hiểu là sự tăng lên về kết quả hoạt động sản xuất của một nền kinh tế nào đó được tính trong một thời kỳ nhất định. Khi tính toán tăng trưởng kinh tế người ta chia theo kỳ, quý, năm để thấy rõ sự tăng trưởng trong thời gian nào đó để có phương hướng, mục tiêu cụ thể cho giai đoạn tiếp theo đạt tốc độ nhanh hơn. Phát triển kinh tế là quá trình thay đổi theo hướng tích cực, tiến bộ khi xét mọi mặt kinh tế - xã hội của một quốc gia đặt trong bối cảnh nền kinh tế quốc gia đó đang có sự tăng trường trong giai đoạn nào đó.
Phát triển kinh tế có mối quan hệ mật thiết với tăng trưởng kinh tế. Nền kinh tế có sự tăng trưởng dài hạn là điều kiện tạo ra những thay đổi tích cực của nền kinh tế xã hội, điều này có ý nghĩa rất quan trọng đối với những nước nghèo, đang phát triển, mức thu nhập bình quân đầu người còn thấp, làm thay đổi, nâng cao đời sống kinh tế, xã hội của người dân. Như vậy, tăng trưởng kinh tế là điều kiện cần để phát triển kinh tế. Tuy nhiên, nếu quốc gia nào đó bất chấp mọi phương thức để tăng trưởng kinh tế mà không tính toán đến ảnh hưởng của nó đến xã hội, nghĩa là tăng trưởng không bền vững sẽ không tạo ra sự phát triển kinh tế.
Tăng trưởng kinh tế cần hướng tới nâng cao đời sống kinh tế cho mọi đối tượng, vùng để tạo ra công bằng xã hội, tồn tại lâu dài. Hiện nay đa số quốc gia đều lựa chọn tăng trưởng kinh tế bền vững để phát triển kinh tế bền vững. Khái niệm phát triển kinh tế địa phương hiện nay được định nghĩa theo nhiều cách tiếp cận khác nhau. Ngân hàng Thế giới (WB, 2002) định nghĩa phát triển kinh tế địa phương là quá trình trong đó các cơ quan nhà nước, đơn vị kinh doanh và các tổ chức phi Chính phủ cùng nhau phối hợp để tạo ra điều kiện tốt hơn cho quá trình tăng trưởng kinh tế và tạo công ăn việc làm[51, Tr.
Tổ chức Di trú quốc tế (UN – HAIBITAT, 2004) định nghĩa phát triển kinh tế địa phương là quá trình tham gia của nhiều đối tượng, trong đó người địa phương từ mọi lĩnh vực cùng cộng tác để thúc đẩy hoạt động thương mại của địa phương, tạo ra nền kinh tế có sức bật bền vững. Đây là một công cụ góp phần tạo ra việc làm tốt và nâng cao chất lượng cuộc sống cho mọi người, trong đó có người nghèo và người sống bên lề xã hội. 26] Như vậy, phát triển kinh tế địa phương là quá trình mọi cá nhân, cơ quan, tổ chức, doanh nghiệp sinh sống và làm việc ở địa phương cùng tham gia các hoạt động kinh tế ở nhiều lĩnh vực, ngành nghề khác nhau hướng tới mục tiêu phát triển kinh tế xã hội là nâng cao chất lượng cuộc sống người dân trong cộng đồng địa phương đó. * Phát triển kết cấu hạ tầng giao thông Khái niệm kết cấu hạ tầng giao thông hiện nay được định nghĩa theo nhiều cách khác nhau, tùy vào góc độ tiếp cận nghiên cứu.
Dựa theo các định nghĩa trên, ta có thể hiểu kết cấu hạ tầng giao thông bao gồm những bộ phận đặc thù của cơ sở vật chất kỹ thuật như cầu cống, đường sá, sân bay, bến cảng., do con người xây dựng nên để thực hiện chức năng chính là đảm bảo những điều kiện thiết yếu phục vụ quá trình sản xuất được diễn ra liên tục. Trong đó, việc đảm bảo sự vận hành của các loại phương tiện giao thông như bốc xếp hàng hóa, di chuyển, đón trả khách…diễn ra bình thường được xem là mấu chốt quan trọng của kết cấu hạ tầng giao thông. Cơ sở hạ tầng giao thông không chỉ đơn thuần là những yếu tố mang tính vật chất(hạ tầng kỹ thuật) mà còn bao gồm các yếu tố phi vật chất (thiết chế xã hội, cơ chế hoạt động…). Nó là sản phẩm của quá trình đầu tư, tạo điều kiện nền tảng cho sự phát triển kinh tế xã hội mỗi quốc gia.
Như vậy, nếu ta xem xét ở góc độ kinh tế hàng hóa, kết cấu hạ tầng giao thông được xem là một loại dịch vụ hàng hóa công cộng, phục vụ lợi ích chung của toàn bộ quốc gia. Trên phương diện hình thái, kết cấu hạ tầng giao thông biểu hiện ở dạng những tài sản mà chúng ta có thể nhìn thấy được như bến cảng, cầu cống, đường xá, các công trình phục vụ vận hành giao thông hay thậm chí bao gồm cả những lực lượng lao động phục vụ vận hành, quản lý hệ thống kết cấu hạ tầng thúc đẩy các hoạt động kinh tế, văn hóa, xã hội. Trên phương diện đầu tư, kết cấu hạ tầng chính là sản phẩm được đầu tư xây dựng từ nhiều nguồn ngân sách khác nhau của quốc gia, là sản phẩm được xây dựng, gìn giữ, tích lũy qua nhiều thế hệ của đất nước nhằm mục tiêu phát triển kinh tế xã hội, nâng cao đời sống nhân dân. Dựa theo cách tiếp cận nghiên cứu, người ta chia kết cấu hạ tầng giao thông theo nhiều loại khác nhau: + Nếu căn cứ theo khu vực dân cư, vùng lãnh thổ, kết cấu hạ tầng có thể được phân chia thành: kết cấu hạ tầng đô thị, kết cấu hạ tầng nông thôn; Kết cấu hạ tầng kinh tế biển(ở những nước có kinh tế biển, và nhất là khi kinh tế biển lớn như ở nước ta), kết cấu hạ tầng đồng bằng, trung du, miền núi, vùng trọng điểm phát triển, các thành phố lớn… + Căn cứ theo lĩnh vực kinh tế- xã hội, kết cấu hạ tầng có thể được phân chia thành: kết cấu hạ tầng phục vụ kinh tế, kết cấu hạ tầng phục vụ hoạt động xã hội, và kết cấu hạ tầng phục vụ an ninh - quốc phòng.
Kết cấu hạ tầng kinh tế bao gồm các công trình hạ tầng kỹ thuật như: năng lượng (điện, than, dầu khí) phục vụ sản xuất và đời sống, các công trình giao thông vận tải (đường bộ, đường sắt, đường biển, đường sông, đường hàng không, đường ống), bưu chính- viễn thông, các công trình thuỷ lợi phục vụ sản xuất nông- lâm- ngư nghiệp… Kết cấu hạ tầng kinh tế là bộ phận quan trọng trong hệ thống kinh tế, đảm bảo cho nền kinh tế phát triển nhanh, ổn định, bền vững và là động lực thúc đẩy phát triển nhanh hơn, tạo điều kiện cải thiện cuộc sống dân cư. Kết cấu hạ tầng xã hội gồm nhà ở, các cơ sở khoa học, trường học, bệnh viện, các công trình văn hoá, thể thao… và các trang, thiết bị đồng bộ với chúng. Đây là điều kiện thiết yếu để phục vụ, nâng cao mức sống của cộng đồng dân cư, bồi dưỡng, phát triển nguồn nhân lực phù hợp với tiến trình công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước. Như vậy, kết cấu hạ tầng xã hội là tập hợp một số ngành có tính chất dịch vụ xã hội; sản phẩm do chúng tạo ra thể hiện dưới hình thức dịch vụ và thường mang tính chất công cộng, liên hệ với sự phát triển con người cả về thể chất lẫn tinh thần.
Cách phân loại theo tiêu chí này chưa hoàn toàn sát với thực tiễn, bỡi lẽ, nhìn chung, kết cấu hạ tầng giao thông được xây dựng nên thường kết hợp phục vụ phát triển kinh tế và phục vụ hoạt động xã hội, quốc phòng. Các công trình phục vụ chuyên biệt chiếm tỉ lệ rất ít trong hệ thống kết cấu hạ tầng giao thông. + Dựa theo tiêu chí phân ngành của nền kinh tế, kết cấu hạ tầng được phân chia thành: kết cấu hạ tầng trong công nghiệp, trong nông nghiệp, giao thông vận tải, bưu chính- viễn thông, xây dựng, hoạt động tài chính, ngân hàng, y tế, giáo dục, văn hoá- xã hội… Như vậy, phát triển kết cấu hạ tầng giao thông phục vụ phát triển kinh tế là việc sử dụng, quản lý kết cấu hạ tầng giao thông có sẵn phục vụ cho mục đích phát triển kinh tế hoặc đầu tư xây dựng mới theo hướng hiện đại làm nền tảng kích thích tăng trưởng, phát triển cách ngành kinh tế. Phát triển kết cấu hạ tầng giao thông phục vụ phát triển kinh tế phải đảm bảo tính lâu dài, bền vững.
* Quản lý nhà nước về hạ tầng giao thông. Với sự phát triển nhanh chóng của kết cấu hạ tầng giao thông trong những năm gần đây, công tác quản lý nhà nước cần được quan tâm đặc biệt và đẩy mạnh hơn nữa. Quản lý nhà nước về hạ tầng giao thông được hiểu là quá trình áp dụng những công cụ, biện pháp kết hợp với những phương pháp quản lý khác nhau để tổ chức chỉ đạo, hoạch định, định hướng sự phát triển kết cấu hạ tầng giao thông nhằm phát triển kinh tế xã hội. Thực hiện công tác thanh tra, kiểm tra, thu hút đầu tư, xây dựng chính sách quản lý…nhằm sử dụng hạ tầng giao thông để đạt được các mục tiêu đã định, hướng ý chí và hành động của các chủ thể quản lý vào mục tiêu chung, kết hợp hài hòa lợi ích cá nhân, lợi ích tập thể và lợi ích của Nhà nước.
Trong đó chủ thể quản lý là Nhà nước, chủ thể quản lý có nhiệm vụ sử dụng các công cụ quản lý để quản lý các cá nhân, tổ chức, các thành phần kinh tế, doanh nghiệp trong việc sử dụng có hiệu quả hạ tầng giao thông nhưng không được can thiệp trực tiếp vào hoạt động sản xuất kinh doanh của các cá nhân, đơn vị. Vai trò của phát triển kết cấu hạ tầng giao thông đáp ứng nhu cầu phát triển kinh tế. Kết cấu hạ tầng giao thông đóng vai trò là nên tảng, là điều kiện “cần và đủ” để phát triển kinh tế xã hội. Kết cấu hạ tầng giao thông được đầu tư đi trước một bước nhằm thu hút đầu tư các ngành kinh tế và ổn định cuộc sống cho người dân.
Vai trò quan trọng của kết cấu hạ tầng giao thông đến nay là điều không phải bàn cãi. Có kết cấu hạ tầng đồng bộ và hiện đại, nền kinh tế mới có điều kiện để tăng trưởng nhanh, ổn định và bền vững. Từ thực tiễn cho thấy, kết cấu hạ tầng giao thông có nhiều vai trò quan trọng đối với mỗi quốc gia. - Vai trò đối với sự phất triển kinh tế: + Thứ nhất: phát triển kết cấu hạ tầng giao thông góp phần nâng cao hiệu quả của nền kinh tế.
