Luận văn: Quản lý nhà nước đối với làng nghề tại Bắc Ninh

Luận văn thạc sĩ về quản lý nhà nước đối với làng nghề Bắc Ninh. Nghiên cứu thực trạng, giải pháp nâng cao hiệu quả quản lý, phát triển bền vững.

• Tác giả: Ngô Thành Trung
• Người hướng dẫn: PGS. TS Phạm Quốc Trung
• Trường học: Trường Đại Học Kinh Tế - Đại Học Quốc Gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Quản Lý Kinh Tế
• Đề tài: Quản Lý Nhà Nước Đối Với Các Làng Nghề Trên Địa Bàn Tỉnh Bắc Ninh
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Toàn Cảnh Quản Lý Nhà Nước Làng Nghề Bắc Ninh Hiện Nay

Bắc Ninh là một trong những cái nôi của các làng nghề truyền thống Việt Nam, đóng góp to lớn vào sự phát triển kinh tế - xã hội. Hoạt động quản lý nhà nước làng nghề Bắc Ninh giữ vai trò then chốt trong việc định hướng, hỗ trợ và điều tiết sự phát triển này. Từ khi tái lập tỉnh, giá trị sản xuất từ làng nghề chiếm tới 75-80% giá trị khu vực công nghiệp ngoài quốc doanh. Điều này khẳng định vị thế không thể thiếu của các làng nghề trong cơ cấu kinh tế. Tuy nhiên, quá trình quản lý cũng đối mặt với nhiều thách thức trong bối cảnh hội nhập. Các cơ quan chức năng như Sở Công Thương Bắc Ninh và UBND tỉnh Bắc Ninh đã ban hành nhiều chính sách nhằm khôi phục và phát triển các làng nghề. Mục tiêu là thúc đẩy quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông thôn, đồng thời thực hiện chủ trương "ly nông bất ly hương". Việc phân tích sâu sắc cơ sở lý luận và thực tiễn của công tác quản lý là nhiệm vụ cấp thiết. Nó giúp nhận diện rõ những thành tựu, hạn chế và đề ra các giải pháp phù hợp. Bài viết này sẽ hệ thống hóa các vấn đề cốt lõi, từ lịch sử hình thành, vai trò kinh tế, cho đến các thách thức và định hướng phát triển trong giai đoạn mới.

1.1. Lịch sử hình thành và đặc thù làng nghề truyền thống Bắc Ninh

Các làng nghề truyền thống Bắc Ninh có lịch sử hình thành từ hàng ngàn năm trước, gắn liền với nền văn minh nông nghiệp sông Hồng. Nhiều làng nghề như gốm Phù Lãng, tranh Đông Hồ, đúc đồng Đại Bái, gỗ Đồng Kỵ đã trở thành biểu tượng văn hóa. Đặc điểm chung của các làng nghề này là sản xuất chủ yếu bằng phương pháp thủ công, dựa trên kỹ năng và bí quyết gia truyền. Sản phẩm không chỉ mang giá trị sử dụng mà còn chứa đựng tính nghệ thuật, tinh xảo và đậm đà bản sắc dân tộc. Theo luận văn của Ngô Thành Trung (2014), "phương pháp dạy nghề trong các làng nghề là truyền nghề", tức là hướng dẫn trực tiếp để giữ bí quyết. Quy mô sản xuất phần lớn là hộ gia đình, cha truyền con nối. Dù công nghệ hiện đại đã được áp dụng ở một số công đoạn, yếu tố thủ công tinh xảo vẫn quyết định giá trị của sản phẩm.

1.2. Vai trò của làng nghề trong giải pháp phát triển kinh tế xã hội

Làng nghề đóng vai trò chiến lược trong việc thúc đẩy tăng trưởng kinh tế và chuyển dịch cơ cấu lao động tại Bắc Ninh. Đây là giải pháp phát triển kinh tế quan trọng cho khu vực nông thôn. Sự phát triển của làng nghề giúp giải quyết việc làm cho một lượng lớn lao động, đặc biệt là lao động nông nhàn, góp phần tăng thu nhập và cải thiện mức sống người dân. Theo thống kê, thu nhập của một lao động làm nghề cao hơn 3-4 lần so với lao động thuần nông. Bên cạnh đó, làng nghề còn thúc đẩy các ngành dịch vụ phụ trợ phát triển như vận tải, cung ứng nguyên liệu, tiêu thụ sản phẩm. Hơn nữa, đây còn là nơi bảo tồn văn hóa làng nghề, lưu giữ những giá trị tinh hoa của dân tộc, tạo tiền đề phát triển du lịch làng nghề Bắc Ninh.

II. Thách Thức Trong Quản Lý Nhà Nước Làng Nghề Bắc Ninh

Bên cạnh những thành tựu đạt được, công tác quản lý nhà nước làng nghề Bắc Ninh vẫn còn đối mặt với nhiều khó khăn và thách thức lớn. Các vấn đề này nếu không được giải quyết kịp thời sẽ cản trở mục tiêu phát triển bền vững làng nghề. Luận văn của Ngô Thành Trung đã chỉ ra rằng, quá trình phát triển của các làng nghề vẫn còn mang tính tự phát, thiếu quy hoạch đồng bộ. Điều này dẫn đến nhiều hệ lụy nghiêm trọng. Vấn đề nổi cộm nhất là tình trạng ô nhiễm môi trường làng nghề ngày càng trở nên trầm trọng tại các khu vực sản xuất sắt thép, giấy, tái chế kim loại. Cùng với đó, năng lực cạnh tranh của sản phẩm còn hạn chế do quy mô sản xuất nhỏ lẻ, công nghệ lạc hậu và đặc biệt là yếu kém trong khâu xây dựng thương hiệu sản phẩm. Những thách thức này đòi hỏi sự vào cuộc quyết liệt hơn từ các cấp chính quyền và sự thay đổi trong nhận thức của chính các cơ sở sản xuất.

2.1. Phân tích thực trạng quản lý làng nghề và những hạn chế

Báo cáo của Sở Công Thương Bắc Ninh và các nghiên cứu cho thấy thực trạng quản lý làng nghề còn nhiều bất cập. Mặc dù đã có các văn bản pháp lý và chính sách được ban hành, việc thực thi ở cấp cơ sở còn chưa hiệu quả. Sự phối hợp giữa các ban ngành chưa thực sự chặt chẽ. Công tác thanh tra, giám sát hoạt động của các cơ sở sản xuất còn lỏng lẻo, dẫn đến tình trạng trốn lậu thuế và vi phạm các quy định về môi trường. Nhiều cơ sở sản xuất vẫn hoạt động theo mô hình kinh tế hộ gia đình, gây khó khăn cho việc quản lý tập trung và áp dụng các tiêu chuẩn chung. Vai trò của chính quyền địa phương trong việc định hướng, kiểm soát và hỗ trợ các làng nghề đôi khi còn mờ nhạt, chưa theo kịp tốc độ phát triển thực tế.

2.2. Vấn nạn ô nhiễm môi trường làng nghề và giải pháp cấp bách

Tình trạng ô nhiễm môi trường làng nghề là một trong những thách thức nhức nhối nhất tại Bắc Ninh. Các làng nghề như giấy Phong Khê, sắt Đa Hội, nhôm Văn Môn đang gây ô nhiễm nghiêm trọng nguồn nước, không khí và đất đai. Nguyên nhân chính là do công nghệ sản xuất lạc hậu, ý thức bảo vệ môi trường của các hộ sản xuất còn thấp và đặc biệt là thiếu hệ thống xử lý chất thải tập trung. Luận văn gốc chỉ rõ, nhiều cơ sở sản xuất "thải loại" chất thải trực tiếp ra môi trường mà không qua xử lý. Hậu quả là sức khỏe người dân bị ảnh hưởng, hệ sinh thái bị suy thoái. Việc xây dựng các cụm công nghiệp làng nghề có hệ thống xử lý chất thải đồng bộ là giải pháp cấp bách cần được UBND tỉnh Bắc Ninh ưu tiên triển khai.

2.3. Hạn chế trong xây dựng thương hiệu và năng lực cạnh tranh

Dù có sản phẩm chất lượng, hầu hết các làng nghề Bắc Ninh vẫn yếu trong việc xây dựng thương hiệu sản phẩm. Hoạt động sản xuất còn "manh mún, nhỏ lẻ theo hộ gia đình, mạnh ai nấy làm", khiến việc tạo dựng một thương hiệu chung trở nên khó khăn. Các doanh nghiệp và hộ sản xuất thiếu chiến lược marketing bài bản, chủ yếu bán sản phẩm thô qua trung gian. Điều này làm giảm giá trị gia tăng và khả năng tiếp cận các thị trường lớn. Để nâng cao năng lực cạnh tranh, cần có sự hỗ trợ từ nhà nước trong việc đăng ký thương hiệu, xúc tiến thương mại và quảng bá sản phẩm. Việc thành lập các hiệp hội làng nghề mạnh sẽ là cầu nối quan trọng để liên kết các nhà sản xuất và xây dựng thương hiệu chung.

III. Phương Pháp Quy Hoạch Phát Triển Làng Nghề Bền Vững

Để giải quyết các thách thức hiện hữu, việc hoàn thiện công tác quy hoạch là giải pháp nền tảng cho sự phát triển bền vững làng nghề tại Bắc Ninh. Một chiến lược quy hoạch hiệu quả không chỉ giúp sắp xếp lại không gian sản xuất một cách khoa học mà còn tạo điều kiện để đầu tư hạ tầng đồng bộ, giải quyết vấn đề môi trường và nâng cao hiệu quả kinh tế. Công tác quản lý nhà nước làng nghề Bắc Ninh cần tập trung vào việc xây dựng và thực thi các quy hoạch chi tiết cho từng cụm làng nghề, gắn liền với quy hoạch phát triển kinh tế - xã hội chung của tỉnh. Quy hoạch phải xác định rõ các vùng sản xuất tập trung, vùng nguyên liệu, khu xử lý chất thải và các công trình phụ trợ. Kinh nghiệm từ các địa phương khác như Thái Bình cho thấy, việc đưa các bộ phận sản xuất độc hại ra ngoài khu dân cư là một bước đi đúng đắn, cần được Bắc Ninh học hỏi và áp dụng.

3.1. Hoàn thiện quy hoạch phát triển làng nghề gắn với hạ tầng

Quy hoạch phát triển làng nghề phải được tiến hành một cách toàn diện, không chỉ giới hạn ở việc phân bổ đất đai. Quy hoạch cần tích hợp việc xây dựng và nâng cấp cơ sở hạ tầng thiết yếu như giao thông, điện, nước và đặc biệt là hệ thống xử lý nước thải, chất thải rắn. Việc di dời các cơ sở sản xuất gây ô nhiễm vào các cụm công nghiệp làng nghề tập trung là yêu cầu bắt buộc. Theo đề xuất trong luận văn, các cụm công nghiệp này phải được đầu tư hạ tầng đồng bộ trước khi các doanh nghiệp vào hoạt động. Điều này giúp kiểm soát ô nhiễm từ nguồn và tạo điều kiện cho các doanh nghiệp mở rộng quy mô sản xuất một cách bền vững.

3.2. Nâng cao vai trò của chính quyền địa phương trong thực thi

Quy hoạch sẽ chỉ nằm trên giấy nếu không có sự thực thi quyết liệt. Vai trò của chính quyền địa phương, từ cấp tỉnh đến cấp xã, là yếu tố quyết định sự thành công. UBND tỉnh Bắc Ninh cần chỉ đạo sát sao, phân công trách nhiệm rõ ràng cho các sở, ban, ngành liên quan như Sở Công Thương Bắc Ninh, Sở Tài nguyên và Môi trường. Chính quyền cấp huyện và xã có trách nhiệm trực tiếp trong việc quản lý, giám sát việc tuân thủ quy hoạch của các hộ sản xuất, doanh nghiệp. Cần tăng cường công tác tuyên truyền, phổ biến quy hoạch đến người dân và doanh nghiệp, đồng thời có chế tài xử lý nghiêm các trường hợp vi phạm, đảm bảo tính pháp lý và hiệu lực của quy hoạch.

IV. Bí Quyết Hoàn Thiện Chính Sách Hỗ Trợ Làng Nghề Bắc Ninh

Bên cạnh quy hoạch, hệ thống chính sách hỗ trợ làng nghề đóng vai trò là đòn bẩy trực tiếp thúc đẩy sự phát triển. Công tác quản lý nhà nước làng nghề Bắc Ninh cần được cụ thể hóa bằng những chính sách thực tiễn, có tính khả thi cao, giải quyết đúng và trúng những khó khăn của doanh nghiệp và người lao động. Các chính sách này cần bao trùm nhiều lĩnh vực, từ hỗ trợ vốn, tín dụng, thuế đến đào tạo nguồn nhân lực, đổi mới công nghệ và xúc tiến thương mại. Luận văn của Ngô Thành Trung đã đề xuất một hệ thống giải pháp toàn diện, trong đó nhấn mạnh việc cần có cơ chế ưu đãi đặc thù cho các cơ sở đầu tư vào công nghệ sạch và xử lý môi trường. Đồng thời, việc kết nối giữa phát triển làng nghề với du lịch cũng là một hướng đi chiến lược cần được chú trọng, giúp đa dạng hóa nguồn thu và quảng bá văn hóa địa phương.

4.1. Cải thiện chính sách hỗ trợ tài chính tín dụng và thuế

Vốn là một trong những rào cản lớn nhất đối với các cơ sở sản xuất tại làng nghề. Nhà nước cần có chính sách hỗ trợ làng nghề cụ thể về tài chính. Điều này bao gồm việc tạo điều kiện cho các doanh nghiệp, hợp tác xã và hộ sản xuất dễ dàng tiếp cận các nguồn vốn vay ưu đãi từ ngân hàng chính sách và các quỹ phát triển. Cần đơn giản hóa thủ tục hành chính, đồng thời có chính sách bảo lãnh tín dụng cho các dự án đầu tư đổi mới công nghệ, mở rộng sản xuất. Các chính sách ưu đãi về thuế đất, thuế thu nhập doanh nghiệp cũng cần được áp dụng cho các cơ sở sản xuất di dời vào cụm công nghiệp hoặc đầu tư vào hệ thống xử lý môi trường.

4.2. Xây dựng chương trình đào tạo nghệ nhân và lao động lành nghề

Nguồn nhân lực là yếu tố sống còn của các làng nghề truyền thống. Cần xây dựng các chương trình đào tạo bài bản để vừa bảo tồn đội ngũ nghệ nhân, vừa nâng cao tay nghề cho lực lượng lao động trẻ. Sở Công Thương Bắc Ninh có thể phối hợp với các trường dạy nghề và hiệp hội làng nghề để mở các lớp đào tạo kỹ năng, truyền nghề, cũng như cập nhật kiến thức về quản trị kinh doanh, marketing và thiết kế sản phẩm. Chính sách tôn vinh và đãi ngộ các nghệ nhân có công gìn giữ, phát triển nghề cũng là một giải pháp quan trọng để khuyến khích và bảo tồn văn hóa làng nghề.

4.3. Tăng cường xúc tiến thương mại và phát triển du lịch làng nghề

Để nâng cao năng lực cạnh tranh, các sản phẩm làng nghề cần được quảng bá rộng rãi. Nhà nước cần hỗ trợ doanh nghiệp tham gia các hội chợ triển lãm trong và ngoài nước, xây dựng các sàn giao dịch thương mại điện tử và cổng thông tin giới thiệu sản phẩm. Đặc biệt, việc phát triển mô hình du lịch làng nghề Bắc Ninh là một hướng đi đầy tiềm năng. Xây dựng các tour du lịch kết nối các làng nghề nổi tiếng, tạo ra các sản phẩm du lịch trải nghiệm (tham quan, tự tay làm sản phẩm) sẽ giúp thu hút du khách, tăng giá trị cho sản phẩm và quảng bá hình ảnh văn hóa độc đáo của tỉnh.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Kinh tế làng nghề giữ vai trò động lực cốt lõi trong tiến trình công nghiệp hóa và hiện đại hóa nông nghiệp nông thôn tại vùng Đồng bằng sông Hồng. Tại tỉnh Bắc Ninh, hệ thống 86 làng nghề (bao gồm 32 làng nghề truyền thống) đã khẳng định vị thế trụ cột khi đóng góp từ 75% đến 80% giá trị sản xuất của khu vực công nghiệp ngoài quốc doanh và chiếm trên 30% tổng giá trị sản xuất công nghiệp toàn địa bàn. Tuy nhiên, dưới tác động của biến động kinh tế và giai đoạn suy thoái hậu khủng hoảng tài chính toàn cầu 2007–2014, các cơ sở làng nghề phải đối mặt với hàng loạt thách thức gay gắt: quy mô sản xuất tự phát, trình độ công nghệ thô sơ, thiếu hụt vốn lưu động, thất thu thuế nghiêm trọng và tình trạng ô nhiễm môi trường trầm trọng.

Trước bối cảnh đó, nghiên cứu này được thực hiện nhằm hệ thống hóa cơ sở lý luận và thực tiễn về quản lý nhà nước đối với làng nghề, phân tích toàn diện thực trạng phát triển cùng công tác quản lý trên địa bàn tỉnh Bắc Ninh giai đoạn 2007–2014, từ đó đề xuất hệ thống giải pháp nâng cao năng lực quản lý nhà nước giai đoạn 2015–2020 và định hướng đến năm 2030.

Phạm vi nghiên cứu tập trung vào hoạt động quản lý cấp tỉnh gắn liền các cụm làng nghề tiêu biểu tại các huyện và thị xã như Từ Sơn, Yên Phong, Quế Võ, Gia Bình, Thuận Thành. Ý nghĩa thực tiễn của công trình thể hiện qua việc cung cấp luận cứ khoa học để hoàn thiện chính sách, giúp duy trì việc làm ổn định cho khoảng 80% lực lượng lao động địa phương, nâng mức thu nhập của người làm nghề cao gấp 3 đến 4 lần so với lao động thuần nông và bảo tồn bản sắc văn hóa đặc trưng vùng Kinh Bắc.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng lý thuyết quản lý kinh tế công về vai trò điều tiết, định hướng và hỗ trợ của Nhà nước trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa; kết hợp lý thuyết phân công lao động xã hội của Karl Marx về sự chuyên môn hóa và hình thành các ngành nghề phi nông nghiệp. Ngoài ra, mô hình cụm ngành công nghiệp nông thôn và chuỗi giá trị sản phẩm địa phương cũng được tích hợp để giải thích mối quan hệ liên kết giữa các chủ thể sản xuất.

Khung phân tích tập trung vào 4 khái niệm then chốt:

1. Làng nghề: Khối dân cư nông thôn có nghề thủ công tách rời khỏi nông nghiệp, tạo thu nhập chiếm tỷ trọng chủ đạo trong tổng thu nhập của cộng đồng.
2. Làng nghề truyền thống: Những làng nghề hình thành lâu đời qua nhiều thế kỷ, lưu giữ bí quyết gia truyền và phản ánh bản sắc văn hóa dân tộc độc đáo.
3. Quản lý nhà nước đối với làng nghề: Quá trình các cơ quan hành chính ban hành pháp luật, hoạch định quy hoạch, thực thi chính sách hỗ trợ và kiểm tra, giám sát hoạt động sản xuất kinh doanh nhằm hướng tới phát triển bền vững.
4. Cụm công nghiệp làng nghề: Khu vực không gian tập trung được đầu tư hạ tầng đồng bộ nhằm di dời các cơ sở sản xuất gây ô nhiễm ra khỏi khu dân cư.

Bên cạnh đó, luận văn kế thừa bài học kinh nghiệm quốc tế như dự án Mỗi làng một sản phẩm của Thái Lan với mạng lưới trung tâm viễn thông cộng đồng, mô hình Xí nghiệp hương trấn của Trung Quốc với cơ chế tự chủ sản xuất, và hệ thống liên minh hiệp hội thợ thủ công Đức với các dự án hợp tác quy mô trên 120 triệu Euro.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu thứ cấp từ các báo cáo định kỳ giai đoạn 2007–2014 của Sở Công Thương, Sở Tài nguyên và Môi trường, Cục Thuế tỉnh Bắc Ninh kết hợp hệ thống văn bản pháp quy của Chính phủ và Ủy ban nhân dân tỉnh. Dữ liệu sơ cấp được thu thập thông qua khảo sát thực tế tại các vùng nghề trọng điểm.

Về cỡ mẫu và phương pháp chọn mẫu, đề tài thực hiện điều tra chọn mẫu phi ngẫu nhiên có chủ đích kết hợp phân tầng tại 5 cụm làng nghề lớn đại diện cho các nhóm ngành chính (gỗ mỹ nghệ Đồng Kỵ, sắt thép Đa Hội, giấy Phong Khê, gốm Phù Lãng và đồng Đại Bái). Tổng quy mô mẫu đạt 250 đối tượng khảo sát, gồm 149 doanh nghiệp, hợp tác xã và hơn 100 hộ sản xuất cá thể tiêu biểu. Phương pháp chọn mẫu phân tầng này đảm bảo tính đại diện cao cho các loại hình tổ chức kinh tế và mức độ thâm dụng vốn, công nghệ khác nhau.

Các phương pháp phân tích chủ yếu gồm: phương pháp thống kê mô tả, phân tích so sánh chuỗi thời gian, và tổng hợp đánh giá chính sách. Lý do lựa chọn các phương pháp này là nhằm phản ánh khách quan mức độ tăng trưởng sản lượng, biến động doanh thu và lượng hóa rõ nét các rủi ro tài chính, khoảng trống quản lý thuế cũng như nguy cơ ô nhiễm môi trường.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, quy mô phát triển làng nghề phân hóa sâu sắc và tổ chức kinh tế chủ yếu mang tính tự phát hộ gia đình. Tỉnh Bắc Ninh có 86 làng nghề, bao gồm 58 làng nghề tiểu thủ công nghiệp, 20 làng nghề xây dựng, 6 làng nghề thương mại và 2 làng nghề dịch vụ thủy sản. Tại phường Đồng Kỵ có 149 hợp tác xã, doanh nghiệp và 3.134 hộ sản xuất đồ gỗ mỹ nghệ (chiếm 95% tổng số hộ của phường), đóng góp từ 20% đến 25% số lượng giám đốc doanh nghiệp toàn tỉnh. Tại phường Châu Khê, 767 hộ sản xuất tiểu thủ công nghiệp và 431 hộ dịch vụ sắt thép đã tạo ra sản lượng 222.700 tấn thép năm 2012, thu hút 7.000 lao động với thu nhập từ 3 đến 4 triệu đồng/người/tháng.

Thứ hai, áp lực căng thẳng về vốn lưu động và rủi ro chu chuyển dòng tiền rất lớn. Tại làng nghề giấy Phong Khê với 150 cơ sở và trên 200 dây chuyền tạo ra giá trị hơn 400 tỷ đồng/năm, nhiều hộ đã đầu tư dây chuyền hiện đại lên tới 40 tỷ đồng. Tuy nhiên, nhu cầu vốn lưu động luôn gấp 3 đến 4 lần giá trị tài sản cố định. Chu kỳ quay vòng vốn lưu động chỉ đạt từ 3 đến 4,5 vòng/năm do hàng hóa bị chiếm dụng vốn kéo dài từ 60 ngày đến 4 tháng tại hệ thống đại lý phân phối.

Thứ ba, công nghệ sản xuất còn thô sơ, gây suy thoái môi trường và thất thu ngân sách nhà nước. Khoảng 70% máy móc là thiết bị thanh lý, đồ gia công tự chế hoặc nhập khẩu đã qua sử dụng từ nước ngoài. Vấn đề xử lý chất thải chưa đồng bộ khiến mức độ ô nhiễm không khí và nguồn nước vượt nhiều lần tiêu chuẩn cho phép. Thêm vào đó, việc buông lỏng kiểm soát hạch toán tài chính dẫn đến tình trạng vốn điều lệ thực tế thấp hơn nhiều so với quy mô hoạt động, gây thất thu thuế kéo dài.

Thảo luận kết quả

Thực trạng trên bắt nguồn từ tư duy sản xuất manh mún kiểu "mạnh ai nấy làm", sự thiếu gắn kết giữa chiến lược thị trường với quản lý quy hoạch đất đai, cùng năng lực thanh tra hạn chế của bộ máy cơ sở. Khi so sánh với mô hình của tỉnh Thái Bình (nơi phát triển từ 53 lên 290 làng nghề nhờ Nghị quyết 01), Bắc Ninh tuy có giá trị sản xuất trên một cơ sở cao hơn nhưng lại chịu áp lực ô nhiễm môi trường và xung đột không gian sống gay gắt hơn.

Các kết quả phân tích có thể được mô hình hóa trực quan qua Bảng cơ cấu phân bố 86 làng nghề theo địa bàn hành chính và Biểu đồ tương quan giữa chu kỳ quay vòng vốn lưu động với tỷ lệ nợ đọng thương mại. Dữ liệu này chứng minh rằng nếu không có sự can thiệp có hệ thống của Nhà nước về mặt bằng và tín dụng, các hộ sản xuất sẽ rơi vào bẫy suy giảm thanh khoản khi mở rộng quy mô.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Quy hoạch không gian và di dời cơ sở sản xuất gây ô nhiễm: Ủy ban nhân dân tỉnh Bắc Ninh cần khẩn trương hoàn thiện quy hoạch 100% cụm công nghiệp làng nghề tập trung giai đoạn 2015–2020. Mục tiêu đặt ra là di dời tối thiểu 80% các cơ sở tái chế kim loại, giấy gây ô nhiễm nghiêm trọng (tại Phong Khê, Đa Hội, Văn Môn) ra khỏi khu dân cư, đồng thời bắt buộc xây dựng hệ thống xử lý nước thải tập trung đạt chuẩn trước khi cấp phép hoạt động.

2. Hoàn thiện chính sách hỗ trợ tài chính và tiếp cận tín dụng: Ngân hàng Nhà nước chi nhánh tỉnh Bắc Ninh chỉ đạo các ngân hàng thương mại thiết kế gói tín dụng ưu đãi hỗ trợ vốn lưu động, giảm lãi suất vay từ 1,5% đến 2%/năm cho các cơ sở đổi mới máy móc công nghệ. Mục tiêu nâng chu kỳ quay vòng vốn lưu động của các doanh nghiệp làng nghề từ mức 3–4,5 vòng lên 5–6 vòng/năm trong giai đoạn 2016–2020.

3. Xây dựng thương hiệu, bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ và mở rộng thị trường: Sở Công Thương phối hợp với Sở Khoa học và Công nghệ triển khai đăng ký nhãn hiệu tập thể, chỉ dẫn địa lý cho 100% sản phẩm truyền thống chủ lực như tranh Đông Hồ, gốm Phù Lãng, gỗ Đồng Kỵ. Đồng thời, xây dựng cổng thương mại điện tử chuyên ngành của tỉnh theo mô hình trung tâm thông tin nhằm hỗ trợ ít nhất 60% doanh nghiệp làng nghề xuất khẩu trực tiếp đến năm 2020.

4. Nâng cao chất lượng nguồn nhân lực và chuẩn hóa đào tạo nghề: Sở Lao động - Thương binh và Xã hội phối hợp với Hiệp hội làng nghề tổ chức các lớp quản trị kinh doanh, an toàn lao động cho hơn 15.000 lượt thợ và chủ cơ sở mỗi năm; ban hành cơ chế phong tặng nghệ nhân và cấp kinh phí tài trợ 50% chi phí truyền nghề truyền thống cho lao động trẻ.

5. Tăng cường hiệu lực thanh tra, giám sát môi trường và chống thất thu thuế: Cục Thuế tỉnh phối hợp với Sở Tài nguyên và Môi trường thực hiện kê khai thuế điện tử bắt buộc đối với 100% doanh nghiệp tư nhân và hộ lớn, xóa bỏ tình trạng hạch toán ngoài sổ sách; thiết lập mạng lưới quan trắc tự động tại các cụm công nghiệp làng nghề để kiểm tra định kỳ hàng quý.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Cơ quan quản lý nhà nước và nhà hoạch định chính sách cấp tỉnh, huyện: Cán bộ thuộc Sở Công Thương, Sở Tài nguyên và Môi trường, Sở Kế hoạch và Đầu tư, Ủy ban nhân dân thị xã Từ Sơn và các huyện có thể sử dụng luận văn làm tài liệu căn cứ để xây dựng quy hoạch cụm công nghiệp làng nghề và hoàn thiện chính sách khuyến công địa phương.

2. Chủ doanh nghiệp, chủ nhiệm hợp tác xã và hộ sản xuất tại các làng nghề: Các nhà quản lý cơ sở tìm thấy trong luận văn các giải pháp quản trị dòng tiền, chiến lược cải tiến công nghệ và định hướng liên kết sản xuất chuỗi giá trị nhằm giảm thiểu rủi ro nợ đọng vốn lưu động.

3. Giảng viên, học viên cao học và sinh viên chuyên ngành Quản lý kinh tế: Đề tài cung cấp khung lý luận chặt chẽ, phương pháp khảo sát thực chứng và nguồn dữ liệu phong phú về kinh tế nông thôn, phục vụ đắc lực cho hoạt động giảng dạy và nghiên cứu học thuật.

4. Các tổ chức tín dụng, ngân hàng thương mại và quỹ đầu tư phát triển: Nguồn tư liệu thực tiễn giúp các chuyên viên tín dụng đánh giá chính xác nhu cầu vốn, chu kỳ kinh doanh của hơn 86 làng nghề trên địa bàn, từ đó thiết kế các gói tài trợ thương mại và bảo lãnh tín dụng tối ưu.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao quản lý nhà nước đối với làng nghề Bắc Ninh giai đoạn 2007–2014 gặp nhiều hạn chế? Nguyên nhân chủ yếu do sự thiếu đồng bộ giữa quy hoạch phát triển kinh tế với quy hoạch hạ tầng môi trường, buông lỏng quản lý thuế tại cơ sở và sự phát triển tự phát vượt tầm kiểm soát của hơn 3.000 hộ gia đình làm nghề.

2. Vấn đề tài chính cấp bách nhất mà các làng nghề tại Bắc Ninh phải đối mặt là gì? Đó là tình trạng thiếu hụt vốn lưu động trầm trọng khi nhu cầu vốn gấp 3 đến 4 lần tài sản cố định, trong khi vòng quay vốn chỉ đạt 3–4,5 vòng/năm do tiền bán hàng bị đọng từ 60 đến 120 ngày.

3. Kinh nghiệm quốc tế nào phù hợp nhất để áp dụng tại Bắc Ninh? Mô hình trung tâm dịch vụ thương mại điện tử Telecenter của Thái Lan và mô hình liên minh thợ thủ công của Đức là hai giải pháp tối ưu giúp Bắc Ninh mở rộng thị trường xuất khẩu và bảo vệ sở hữu trí tuệ.

4. Làng nghề đóng góp như thế nào vào cơ cấu kinh tế tỉnh Bắc Ninh? Làng nghề đóng góp từ 75% đến 80% giá trị sản xuất công nghiệp ngoài quốc doanh, chiếm hơn 30% giá trị sản xuất công nghiệp toàn tỉnh và tạo thu nhập cao hơn 3 đến 4 lần so với sản xuất thuần nông.

5. Đâu là giải pháp căn bản để giải quyết bài toán ô nhiễm môi trường làng nghề? Giải pháp đột phá là quy hoạch đồng bộ các cụm công nghiệp làng nghề tập trung, di dời dứt điểm các cơ sở sản xuất gây ô nhiễm nặng ra khỏi khu dân cư và bắt buộc vận hành trạm xử lý nước thải tập trung.

Kết luận

• Luận văn đã hệ thống hóa sâu sắc cơ sở lý luận và thực tiễn về quản lý nhà nước đối với sự phát triển của hệ thống làng nghề trong bối cảnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp nông thôn.
• Nghiên cứu đã phân tích toàn diện bức tranh kinh tế của 86 làng nghề tỉnh Bắc Ninh giai đoạn 2007–2014, chỉ rõ đóng góp to lớn chiếm 75%–80% giá trị công nghiệp ngoài quốc doanh cùng các nút thắt lớn về môi trường, công nghệ và tài chính.
• Đúc rút thành công các bài học quản trị thực tiễn từ Đức, Thái Lan, Trung Quốc và tỉnh Thái Bình để chọn lọc áp dụng vào điều kiện đặc thù của địa phương.
• Đề xuất 5 nhóm giải pháp quản lý đồng bộ và khả thi về quy hoạch không gian, tín dụng, thương hiệu, nhân lực và kiểm soát ô nhiễm giai đoạn 2015–2020.
• Khẳng định nâng cao năng lực quản lý nhà nước là nhân tố quyết định nhằm khai thác tối đa lợi thế so sánh, phát triển kinh tế bền vững và gìn giữ bản sắc văn hóa Kinh Bắc.

Về lộ trình triển khai tiếp theo, các cấp chính quyền tỉnh Bắc Ninh cần ưu tiên hoàn thành quy hoạch hạ tầng cụm công nghiệp làng nghề tập trung tại Phong Khê và Châu Khê trước năm 2017, tiến tới đồng bộ hóa toàn bộ hệ thống làng nghề đến năm 2020. Các cơ quan quản lý, hiệp hội ngành nghề và doanh nghiệp cần bắt tay hợp tác chặt chẽ để hiện thực hóa các giải pháp nêu trên, đưa làng nghề Bắc Ninh vững vàng hội nhập kinh tế quốc tế.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu và kết luận, tài liệu tham khảo, nội dung luận văn đƣợc kết cấu gồm 3 chƣơng. Chƣơng 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN QUẢN LÝ NHÀ NƢỚC ĐỐI VỚI LÀNG NGHỀ Chƣơng 2: THỰC TRẠNG QUẢN LÝ NHÀ NƢỚC ĐỐI VỚI CÁC LÀNG NGHỀ TRÊN ĐỊA BÀN TỈNH BẮC NINH Chƣơng 3: PHƢƠNG HƢỚNG VÀ GIẢI PHÁP NÂNG CAO NĂNG LỰC QUẢN LÝ NHÀ NƢỚC ĐỐI VỚI LÀNG NGHỀ CỦA TỈNH BẮC NINH GIAI ĐOẠN 2015 ĐẾN NĂM 2020 5 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail. Chƣơng 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN QUẢN LÝ NHÀ NƢỚC ĐỐI VỚI LÀNG NGHỀ 1. Một số vấn đề lý luận quản lý nhà nƣớc đối với làng nghề.

Khái quát về làng nghề 1. Khái niệm làng nghề Các làng nghề có một vai trò đặc biệt quan trọng trong sự phát triển nông thôn Việt Nam. Các làng nghề phát triển sẽ thu hút nhiều lao động, góp phần tích cực vào giải quyết công ăn việc làm, tăng thu nhập cho lao động nông thôn, đồng thời cũng góp phần chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn theo hƣớng tích cực. Các làng nghề chủ yếu đƣợc hình thành và phát triển từ lâu đời nên “ làng nghề” đã trở thành một thuật ngữ rất gần gũi và phổ biến.

Theo từ điển tiếng Việt: “Làng là một khối ngƣời quần tụ ở một nơi nhất định trong nông thôn. Làng là một tế bào xã hội của ngƣời Việt, là một tập hợp dân cƣ chủ yếu theo quan hệ láng giềng. Đó là một không gian lãnh thổ nhất định, ở đó tập hợp những ngƣời dân quần tụ lại cùng sinh sống và sản xuất.”[14- tr523] Còn “nghề là công việc chuyên làm theo sự phân công lao động của xã hội.” [14 - tr 654] Ban đầu, trong một làng, phần lớn ngƣời dân đều làm nông nghiệp. Càng về sau có những bộ phận dân cƣ sống bằng nghề khác.

Họ liên kết chặt chẽ với nhau, khiến cho nông thôn Việt Nam có thêm một tổ chức theo nghề nghiệp, tạo thành các phƣờng hội nhƣ phƣờng gốm, phƣờng đúc đồng, phƣờng dệt vải … Từ đó mà các nghề đƣợc lan truyền và phát triển thành làng nghề. Bên cạnh những ngƣời chuyên làm nghề thì đa phần vừa sản xuất nông nghiệp vừa làm nghề (nghề phụ), nhƣng do nhu cầu trao đổi hàng hoá mà các nghề mang tính chuyên môn cao hơn và thƣờng chỉ giới hạn trong qui mô nhỏ (làng). Các nghề mang tính chuyên môn cao dần tách khỏi nông nghiệp để chuyển hẳn sang nghề thủ công. Càng về sau, xu thế ngƣời lao động tách khỏi nghề nông để chuyển sang làm nghề thủ công và sống 6 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] bằng chính nghề đó ngày một tăng.

Những làng nghề phát triển mạnh, số hộ lao động làm nghề truyền thống tăng nhanh và sống bằng nghề đó ngày càng nhiều. Từ cách tiếp cận đó, các nhà nghiên cứu có đƣa ra một số khái niệm về làng nghề: Trong cuốn “phát triển làng nghề truyền thống trong quá trình công nghiệp- hóa hiện đại hóa” của TS Mai Thế Hởn khái niệm về làng nghề đƣợc hiểu nhƣ sau: Làng nghề là cụm dân cư sinh sống trong một thôn, có một hay một số nghề tách ra khỏi nông nghiệp để sản xuất kinh doanh độc lập. Thu nhập từ các ngành đó chiếm tỷ lệ cao trong tổng số thu nhập.[4- tr6] Cũng dựa trên khái niệm làng nghề của TS Mai Thế Hởn, TS Đỗ Quang Dũng đã phân tích sâu hơn về mặt thu nhập từ đó đƣa ra khái niệm : Làng nghề là làng ở nông thôn có một hay có một số nghề thủ công hầu như được tách hẳn khỏi nông nghiệp, kinh doanh độc lập và đạt tới một tỷ lệ nhất định về lao động làm nghề cũng như mức thu nhập từ nghề so với tổng số thu nhập và lao động của làng nghề. Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn lại đƣa ra khái niệm làng nghề nhƣ sau: “Làng nghề là một hoặc nhiều cụm dân cƣ cấp thôn, ấp, bản, làng, buôn, phum, sóc hoặc các điểm dân cƣ tƣơng tự trên địa bàn một xã, thị trấn, có các hoạt động ngành nghề nông thôn, sản xuất ra một hoặc nhiều loại sản phẩm khác nhau”.

[15] Nhƣ vậy chúng ta thấy rằng: chƣa có một định nghĩa hoàn chỉnh và thống nhất về “ làng nghề”. Theo tác giả, làng nghề đƣợc hiểu là khối dân cƣ ở nông thôn hình thành nên một đơn vị có đời sống riêng về nhiều mặt, có một hay một số nghề thủ công hầu nhƣ đƣợc tách hẳn khỏi nông nghiệp, thu hút đƣợc tỷ lệ lao động nhất định từ đó tạo ra mức thu nhập chiếm phần lớn tổng thu nhập của làng nghề. Làng nghề bao gồm: làng nghề truyền thống và làng nghề mới * Làng nghề truyền thống: là những thôn, làng làm nghề thủ công truyền thống có từ lâu đời, qua nhiều năm, nhiều thế kỷ và các bí quyết của nghề đƣợc giữ bí mật và lƣu truyền từ đời này sang đời khác. 7 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] * Làng nghề mới: là những làng nghề đƣợc hình thành do nhu cầu phát triển kinh tế mà một số đông các hộ tham gia chuyên sản xuất một mặt hàng nào đó.

[25] Dù là làng nghề truyền thống hay làng nghề mới đều có vai trò quan trọng trong việc phát triển nông nghiệp nông thôn; đồng thời thúc đẩy tăng trƣởng và phát triển kinh tế của nƣớc ta. Đặc điểm của làng nghề. Làng nghề ở nông thôn Việt Nam có từ rất lâu, phát triển rất đa dạng, phong phú và có đặc điểm sau: Thứ nhất, làng nghề phát triển rất đa dạng về qui mô, về cơ cấu ngành nghề và gắn chặt với sản xuất nông nghiệp. Làng nghề đƣợc ra đời và phát triển từ sản xuất nông nghiệp nông thôn và phục vụ cho nông nghiệp nông thôn.

Do nhu cầu việc làm và thu nhập mà ban đầu ngƣời nông dân đã làm nghề thủ công và coi đó là nghề phụ làm thêm bên cạnh nghề làm ruộng vào những lúc thời gian nhàn rỗi hoặc sử dụng lao động nhàn rỗi. Lúc đầu nghề thủ công chủ yếu là sản xuất và sửa chữa những sản phẩm phục vụ sản xuất nông nghiệp và đời sống nhƣ nghề dệt vải, nghề rèn, đan lát, nghề làm giấy, làm tranh, đúc đồng,.Về sau do nhu cầu phải trao đổi hàng hoá và do lực lƣợng sản xuất phát triển, nghề thủ công phát triển, một bộ phận dân cƣ trong làng đã tách khỏi sản xuất nông nghiệp và làm nghề thủ công nghiệp, những sản phẩm của họ vẫn phục vụ sản xuất nông nghiệp và đời sống của ngƣời dân trong làng và những làng xung quanh. Mặt khác, mặc dù chuyên làm nghề thủ công nghiệp nhƣng họ vẫn giữ đất nông nghiệp để sản xuất thóc gạo đảm bảo cuộc sống của họ. Trong những năm đổi mới, nhờ chủ trƣơng chính sách của Đảng và Nhà nƣớc mà ngành nghề thủ công phát triển mạnh mẽ, đa dạng hoá qui mô, loại hình sản xuất, đa dạng hoá sản phẩm, phong phú về mẫu mã đáp ứng nhu cầu ngày càng đa dạng và phong phú của con ngƣời.

Sản lƣợng các ngành nghề tăng lên nhanh chóng, làm thay đổi cơ cấu kinh tế trong nông nghiệp nông thôn, nhƣng sản xuất tiểu thủ công nghiệp 8 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] vẫn gắn chặt với sản xuất nông nghiệp vì trong một chừng mực nào đó ngƣời thợ thủ công nghiệp vẫn là ngƣời nông dân sản xuất nông nghiệp. Thứ hai, sản xuất trong các làng nghề chủ yếu bằng phương pháp thủ công, công nghệ thô sơ, lạc hậu. Làng nghề ở nông thôn Việt Nam chủ yếu là làng nghề truyền thống nhƣ làng nghề dệt vải Hồi Quan, làng nghề tranh Đông Hồ, nghề nấu rƣợu làng Vân, nghề gỗ Phù Khê,.Những nghề này chủ yếu dựa vào đôi bàn tay khéo léo và sức lao động của ngƣời nông dân cùng với hệ thống công cụ lao động thủ công, thô sơ, lạc hậu, nên năng suất lao động thấp. Ngày nay tuy có sự phát triển của khoa học công nghệ, máy móc hiện đại, một số công cụ lao động làm nghề thủ công nghiệp đã đƣợc cơ khí hoá, hiện đại hoá nhƣng chƣa đƣợc tự động hoá mà vẫn phải dựa vào sức lao động và đôi bàn tay của ngƣời thợ.

Một số nghề mới xuất hiện nhƣ làng nghề gỗ Đồng Kỵ, nghề sản xuất thép Đa Hội, nghề sản xuất giấy Phong Khê, tuy có sử dụng nhiều máy móc thay cho lao động thủ công nhƣng phần lớn là những máy móc cũ, lạc hậu bị các cơ quan thải loại, ngƣời dân mua về sửa chữa hoặc cải tiến cho phù hợp, nên trình độ cơ khí hoá vẫn còn thấp. Thứ ba, qui mô sản xuất kinh doanh của làng nghề hầu hết là qui mô gia đình. Do làng nghề ở nông thôn chủ yếu là làng nghề truyền thống, cha truyền con nối, nên qui mô sản xuất bị giới hạn trong phạm vi gia đình huyết thống. Trong mô hình sản xuất này, ngƣời chủ gia đình là ngƣời thợ cả, có kỹ thuật cao vừa tổ chức sản xuất kinh doanh, vừa quản lý và hạch toán kinh doanh, vừa là ngƣời truyền nghề, quản lý kỹ thuật, còn mọi thành viên trong gia đình, dòng họ là những ngƣời tham gia vào quá trình sản xuất kinh doanh; tuỳ theo năng lực trình độ của mỗi ngƣời mà đƣợc ngƣời chủ giao công việc cụ thể.

Trong thời kỳ kế hoạch tập trung, bao cấp, các gia đình làm nghề thủ công nghiệp phải gia nhập hợp tác xã thủ công nghiệp. Do cơ chế quản lý của giai đoạn này mà làng nghề không phát triển và bị mai một, hợp tác xã thủ công nghiệp hoạt động kém hiệu quả, nên đã bị tan rã dần vào đầu thời kỳ đổi mới. Trong thời kỳ đổi mới, nhờ chủ trƣơng, chính sách của Đảng và Nhà nƣớc, cơ chế quản lý thay đổi, làng nghề đƣợc phát huy mạnh mẽ, 9 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] khai thác mọi tiềm năng của các hộ gia đình vào sản xuất kinh doanh. Do cơ chế thị trƣờng, các gia đình trong làng nghề phải cạnh tranh với nhau, nên qui mô sản xuất kinh doanh đã đƣợc mở rộng, lao động sản xuất đã đƣợc thuê mƣớn bên ngoài, anh em con cháu gia đình đóng vai trò quản lý từng khâu, từng mắt xích quan trọng trong quá trình sản xuất kinh doanh.

Hiện nay tuy đã xuất hiện nhiều DNTN, CTTNHH, CTCP nhƣng qui mô sản xuất vẫn giới hạn trong phạm vi gia đình hoặc dòng họ. Các công ty, các doanh nghiệp này đóng vai trò là trung tâm, vệ tinh tìm kiếm thị trƣờng, tiêu thụ lớn về sản phẩm hoặc cung ứng lớn về vật tƣ cho các hộ gia đình thực hiện dƣới hình thức hợp đồng. Thứ tư, phương pháp dạy nghề trong các làng nghề là truyền nghề.