Luận văn thạc sĩ về quản lý nhà nước đối với hộ kinh doanh tại quận 1, TP.HCM

Tài liệu chuyên sâu Quản lý nhà nước đối với hộ kinh doanh tại quận 1, TP.HCM, phân tích đa chiều, cung cấp kiến thức nền tảng vững chắc cho kinh tế

• Tác giả: Nguyễn Võ Phương Quỳnh
• Người hướng dẫn: TS. Lê Bí Bo
• Trường học: Học viện Khoa học Xã hội
• Chuyên ngành: Luật Hiến pháp và Luật Hành chính
• Đề tài: Quản Lý Nhà Nước Đối Với Hộ Kinh Doanh Từ Thực Tiễn Quận 1, Thành Phố Hồ Chí Minh
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN, PHÁP LÝ VỀ QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC ĐỐI VỚI HỘ KINH DOANH
• 1.1. Những vấn đề chung về hộ kinh doanh
• 1.1.1. Khái niệm hộ kinh doanh
• 1.1.2. Phân loại hộ kinh doanh
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC ĐỐI VỚI HỘ KINH DOANH TỪ THỰC TIỄN QUẬN 1, THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH
• 3. CHƯƠNG 3: QUAN ĐIỂM VÀ GIẢI PHÁP TĂNG CƯỜNG HIỆU QUẢ QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC ĐỐI VỚI HỘ KINH DOANH

Tóm tắt

I. Giới thiệu về hộ kinh doanh

Hộ kinh doanh (HKD) là một loại hình kinh doanh đặc thù tại Việt Nam, có vai trò quan trọng trong nền kinh tế. Theo quy định pháp luật, HKD được định nghĩa là hình thức kinh doanh do một cá nhân hoặc hộ gia đình làm chủ, chỉ được đăng ký tại một địa điểm và sử dụng không quá mười lao động. Điều này cho thấy HKD có bản chất tương tự như doanh nghiệp nhỏ, nhưng không có tư cách pháp nhân. HKD thường hoạt động trong các lĩnh vực thương mại và dịch vụ, góp phần đáng kể vào sự phát triển kinh tế của địa phương. Tuy nhiên, việc quản lý nhà nước đối với HKD vẫn còn nhiều bất cập, đặc biệt là trong việc áp dụng các quy định pháp luật. Những vấn đề này cần được làm rõ để nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước đối với HKD, từ đó phát huy giá trị thực chất của loại hình kinh doanh này.

1.1. Đặc điểm của hộ kinh doanh

HKD có những đặc điểm riêng biệt, bao gồm quy mô nhỏ, tính linh hoạt trong hoạt động và khả năng thích ứng nhanh với thị trường. HKD thường do cá nhân hoặc hộ gia đình làm chủ, chịu trách nhiệm bằng toàn bộ tài sản của mình đối với hoạt động kinh doanh. Điều này tạo ra một môi trường kinh doanh gần gũi và thân thiện, nhưng cũng đồng thời đặt ra thách thức trong việc quản lý và giám sát hoạt động của các hộ kinh doanh. Các quy định pháp luật hiện hành chưa hoàn toàn phù hợp với thực tiễn hoạt động của HKD, dẫn đến nhiều khó khăn trong việc thực hiện quyền và nghĩa vụ của các hộ kinh doanh. Do đó, việc cải cách chính sách quản lý nhà nước đối với HKD là cần thiết để đảm bảo sự phát triển bền vững của loại hình kinh doanh này.

II. Thực trạng quản lý nhà nước đối với hộ kinh doanh tại Quận 1 TP

Quận 1, TP.HCM là một trong những khu vực có nhiều hộ kinh doanh hoạt động, đóng góp quan trọng vào ngân sách nhà nước và phát triển kinh tế địa phương. Tuy nhiên, thực trạng quản lý nhà nước đối với HKD tại đây vẫn còn nhiều vấn đề cần giải quyết. Các quy định pháp luật về HKD chưa được áp dụng đồng bộ, dẫn đến tình trạng khó khăn trong việc đăng ký kinh doanh và thực hiện nghĩa vụ thuế. Nhiều hộ kinh doanh vẫn chưa nắm rõ các quy định pháp luật, gây ra tình trạng vi phạm và khó khăn trong việc xử lý các tranh chấp phát sinh. Đặc biệt, sự thiếu hụt thông tin và hỗ trợ từ các cơ quan nhà nước đã làm giảm hiệu quả hoạt động của HKD. Việc cải thiện công tác quản lý nhà nước đối với HKD tại Quận 1 là cần thiết để tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của loại hình kinh doanh này.

2.1. Những khó khăn trong quản lý hộ kinh doanh

Một trong những khó khăn lớn nhất trong quản lý HKD là sự thiếu hụt thông tin và hướng dẫn từ các cơ quan nhà nước. Nhiều hộ kinh doanh không biết đến các quy định pháp luật liên quan đến hoạt động của mình, dẫn đến việc không thực hiện đúng nghĩa vụ đăng ký kinh doanh và thuế. Bên cạnh đó, quy trình đăng ký kinh doanh còn phức tạp, gây khó khăn cho các hộ kinh doanh nhỏ lẻ. Hơn nữa, việc thiếu sự phối hợp giữa các cơ quan chức năng trong việc quản lý và giám sát hoạt động của HKD cũng là một nguyên nhân dẫn đến tình trạng này. Do đó, cần có những giải pháp cụ thể để cải thiện tình hình, bao gồm việc đơn giản hóa thủ tục đăng ký và tăng cường công tác tuyên truyền, hỗ trợ cho các hộ kinh doanh.

III. Giải pháp nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước đối với hộ kinh doanh

Để nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước đối với HKD, cần thực hiện một số giải pháp cụ thể. Trước hết, cần hoàn thiện hệ thống pháp luật liên quan đến HKD, đảm bảo tính đồng bộ và khả thi trong thực tiễn. Thứ hai, cần tăng cường công tác tuyên truyền, phổ biến kiến thức pháp luật cho các hộ kinh doanh, giúp họ hiểu rõ quyền và nghĩa vụ của mình. Thứ ba, cần cải cách thủ tục hành chính, đơn giản hóa quy trình đăng ký kinh doanh và thực hiện nghĩa vụ thuế. Cuối cùng, cần tăng cường sự phối hợp giữa các cơ quan chức năng trong việc quản lý và giám sát hoạt động của HKD, từ đó tạo ra một môi trường kinh doanh thuận lợi và minh bạch cho các hộ kinh doanh. Những giải pháp này không chỉ giúp nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước mà còn góp phần thúc đẩy sự phát triển bền vững của HKD tại Quận 1, TP.HCM.

3.1. Đề xuất chính sách hỗ trợ hộ kinh doanh

Để hỗ trợ HKD phát triển, cần có các chính sách hỗ trợ cụ thể từ phía nhà nước. Các chính sách này có thể bao gồm việc cung cấp thông tin, tư vấn pháp lý miễn phí cho các hộ kinh doanh, giúp họ nắm rõ các quy định pháp luật và thực hiện đúng nghĩa vụ của mình. Bên cạnh đó, cần có các chương trình đào tạo, bồi dưỡng kỹ năng quản lý và kinh doanh cho các chủ hộ kinh doanh, giúp họ nâng cao năng lực cạnh tranh. Ngoài ra, việc tạo ra các quỹ hỗ trợ tài chính cho HKD cũng là một giải pháp quan trọng, giúp họ có nguồn vốn để đầu tư và mở rộng hoạt động kinh doanh. Những chính sách này sẽ góp phần tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của HKD, từ đó thúc đẩy sự phát triển kinh tế của Quận 1 và TP.HCM.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong giai đoạn 2015 – 2019, Quận 1, Thành phố Hồ Chí Minh chứng kiến sự phát triển ổn định của khu vực kinh tế tư nhân, trong đó hộ kinh doanh (HKD) đóng vai trò quan trọng. Tổng giá trị sản xuất khu vực này đạt khoảng 263.894 tỷ đồng năm 2019, với ngành thương mại – dịch vụ chiếm 77,9%. Số lượng HKD tăng từ 13.184 hộ năm 2015 lên hơn 20.000 hộ năm 2020, trung bình tăng khoảng 355 hộ/năm. Tuy nhiên, công tác quản lý nhà nước (QLNN) đối với HKD vẫn còn nhiều bất cập, như quy định pháp luật chưa đồng bộ, cơ sở dữ liệu rời rạc, và khó khăn trong kiểm soát hoạt động thực tế của HKD.

Mục tiêu nghiên cứu nhằm hệ thống hóa cơ sở lý luận, đánh giá thực trạng QLNN đối với HKD tại Quận 1, từ đó đề xuất các giải pháp nâng cao hiệu quả quản lý, phù hợp với đặc thù kinh tế – xã hội địa phương. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào giai đoạn 2015 – 2019, với trọng tâm là các quy định pháp luật, phương pháp quản lý và thực tiễn triển khai tại Quận 1. Nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc hoàn thiện chính sách, góp phần phát triển kinh tế địa phương, đồng thời đảm bảo môi trường kinh doanh minh bạch, bền vững.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng các lý thuyết quản lý nhà nước và mô hình quản lý kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Hai lý thuyết chính bao gồm:

1. Lý thuyết quản lý nhà nước: Nhấn mạnh vai trò quyền lực nhà nước trong điều chỉnh các quan hệ xã hội, sử dụng pháp luật và chính sách để định hướng hành vi của các chủ thể kinh tế, trong đó có HKD.

2. Mô hình kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa: Đề cao sự đa dạng thành phần kinh tế, trong đó HKD là một thành phần quan trọng, cần được quản lý linh hoạt, phù hợp với đặc thù quy mô nhỏ, tính chất gia đình và trách nhiệm vô hạn của chủ hộ.

Các khái niệm chính được làm rõ gồm: hộ kinh doanh, tư cách pháp lý của HKD, trách nhiệm vô hạn của chủ hộ, quản lý nhà nước đối với HKD, và các phương pháp quản lý nhà nước (ban hành pháp luật, tổ chức thực hiện, kiểm tra giám sát).

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp kết hợp:

• Phương pháp thống kê mô tả: Thu thập và phân tích số liệu về số lượng HKD, quy mô lao động, doanh thu, số lượt kiểm tra, xử phạt vi phạm hành chính tại Quận 1 giai đoạn 2015 – 2019. Ví dụ, số lượng HKD tăng từ 13.184 hộ năm 2015 lên hơn 20.000 hộ năm 2020; số lượt kiểm tra tăng từ 869 lượt năm 2015 lên hơn 1.000 lượt năm 2016.

• Phương pháp điều tra khảo sát: Khảo sát trực tiếp 115 HKD tại Quận 1 về quy mô lao động, ngành nghề kinh doanh, nhận thức pháp luật và thực tiễn quản lý.

• Phương pháp phân tích tổng hợp: Đánh giá các văn bản pháp luật hiện hành, so sánh kinh nghiệm quản lý nhà nước đối với HKD tại các địa phương tương đồng như Quận Hoàn Kiếm (Hà Nội) và Quận Hải Châu (Đà Nẵng).

Cỡ mẫu khảo sát 115 HKD được chọn theo phương pháp chọn mẫu ngẫu nhiên có chủ đích, nhằm đảm bảo tính đại diện cho các ngành nghề và quy mô khác nhau. Phân tích dữ liệu sử dụng phần mềm thống kê mô tả và so sánh tỷ lệ phần trăm.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Số lượng và quy mô HKD tăng nhanh: Từ 2015 đến 2019, số lượng HKD tại Quận 1 tăng trung bình 355 hộ/năm, với khoảng 1.700 hộ mới đăng ký hàng năm. Tuy nhiên, tỷ lệ HKD ngưng hoạt động cũng dao động từ 500 – 800 hộ/năm, chiếm khoảng 50% số hộ mới đăng ký. Khoảng 1.200 HKD sử dụng trên 10 lao động, vượt quy định pháp luật, gây khó khăn cho quản lý.

2. Đa dạng ngành nghề kinh doanh: Dịch vụ ăn uống chiếm 38%, dịch vụ lưu trú và làm đẹp mỗi ngành chiếm 13%, kinh doanh buôn bán chiếm 23,5%, vui chơi giải trí 10%. Doanh thu HKD dao động từ vài chục triệu đến cả chục tỷ đồng/năm, phụ thuộc vị trí và ngành nghề.

3. Bất cập trong pháp luật và quản lý: Các văn bản pháp luật hiện hành tập trung vào DN, chưa có quy định riêng cho HKD. Việc đăng ký kinh doanh dễ dàng nhưng thiếu kiểm soát thực tế, ví dụ HKD kinh doanh tại chung cư không được phép nhưng vẫn tồn tại. Cơ sở dữ liệu đăng ký và thuế còn rời rạc, gây khó khăn trong quản lý.

4. Công tác kiểm tra và xử lý vi phạm tăng mạnh: Số lượt kiểm tra HKD tăng từ 869 lượt năm 2015 lên hơn 1.000 lượt năm 2016; số quyết định xử phạt vi phạm hành chính tăng từ 52 năm 2015 lên 454 năm 2019. Việc xử lý vi phạm được thực hiện theo quy trình chặt chẽ, minh bạch.

Thảo luận kết quả

Sự tăng trưởng số lượng HKD phản ánh nhu cầu kinh doanh cá thể ngày càng cao, đóng góp tích cực vào phát triển kinh tế – xã hội Quận 1. Tuy nhiên, quy mô nhỏ, tính gia đình và trách nhiệm vô hạn của chủ hộ tạo ra thách thức trong quản lý, đặc biệt khi nhiều HKD sử dụng lao động vượt quy định. So với các nghiên cứu trước đây về quản lý DN nhỏ và vừa, HKD có đặc thù riêng cần chính sách và pháp luật phù hợp hơn.

Việc thiếu văn bản pháp luật riêng biệt cho HKD dẫn đến khó khăn trong kiểm soát hoạt động, gây ra tình trạng trốn thuế, vi phạm quy định về địa điểm kinh doanh. Kinh nghiệm từ Quận Hoàn Kiếm và Hải Châu cho thấy việc xây dựng cơ sở dữ liệu đồng bộ, phối hợp liên ngành và ứng dụng công nghệ thông tin là yếu tố then chốt nâng cao hiệu quả quản lý.

Biểu đồ thể hiện số lượng HKD tăng theo năm và số quyết định xử phạt vi phạm hành chính cũng minh họa rõ xu hướng phát triển và sự siết chặt quản lý. Bảng so sánh tỷ lệ ngành nghề kinh doanh giúp nhận diện các lĩnh vực trọng điểm cần tập trung quản lý.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Hoàn thiện khung pháp lý riêng cho HKD: Ban hành văn bản quy phạm pháp luật riêng biệt, đồng bộ, rõ ràng về quyền, nghĩa vụ, trách nhiệm và phạm vi hoạt động của HKD. Mục tiêu trong 2 năm tới, do Bộ Tư pháp phối hợp với các Bộ ngành liên quan thực hiện.

2. Xây dựng và đồng bộ cơ sở dữ liệu quản lý HKD: Tích hợp dữ liệu đăng ký kinh doanh, thuế, kiểm tra vi phạm vào hệ thống quản lý điện tử chung, tạo điều kiện tra cứu, giám sát hiệu quả. Thời gian triển khai trong 1 năm, do Sở Kế hoạch và Đầu tư phối hợp Chi cục Thuế thực hiện.

3. Tăng cường công tác kiểm tra, hậu kiểm và xử lý vi phạm: Phối hợp liên ngành giữa UBND quận, Chi cục Thuế, Công an và các cơ quan chuyên môn để kiểm tra định kỳ, xử lý nghiêm minh các vi phạm, đặc biệt trong lĩnh vực an toàn vệ sinh thực phẩm và thuế. Thực hiện hàng năm, do UBND Quận 1 chủ trì.

4. Hỗ trợ chuyển đổi HKD thành doanh nghiệp: Tuyên truyền, đào tạo, hỗ trợ thủ tục hành chính và tài chính để các HKD có quy mô lớn, sử dụng nhiều lao động chuyển đổi sang doanh nghiệp, nâng cao năng lực quản lý và phát triển bền vững. Kế hoạch 3 năm, do Phòng Kinh tế Quận 1 phối hợp Chi cục Thuế và các tổ chức hỗ trợ doanh nghiệp thực hiện.

5. Đẩy mạnh cải cách thủ tục hành chính và ứng dụng công nghệ thông tin: Khuyến khích đăng ký kinh doanh trực tuyến, giảm thời gian cấp giấy phép, hỗ trợ HKD tiếp cận các dịch vụ công nhanh chóng, minh bạch. Thời gian thực hiện liên tục, do UBND Quận 1 và Sở Thông tin và Truyền thông phối hợp triển khai.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Cơ quan quản lý nhà nước địa phương: Giúp hiểu rõ thực trạng, khó khăn và đề xuất giải pháp quản lý HKD hiệu quả, từ đó xây dựng chính sách phù hợp.

2. Nhà hoạch định chính sách và luật gia: Cung cấp cơ sở lý luận và thực tiễn để hoàn thiện khung pháp lý về HKD, đảm bảo tính khả thi và đồng bộ.

3. Chủ hộ kinh doanh và doanh nghiệp nhỏ: Nắm bắt các quy định pháp luật, quyền lợi và nghĩa vụ, từ đó nâng cao ý thức tuân thủ và phát triển bền vững.

4. Các tổ chức hỗ trợ phát triển kinh tế: Sử dụng thông tin để thiết kế chương trình đào tạo, hỗ trợ tài chính, tư vấn chuyển đổi mô hình kinh doanh phù hợp với đặc thù HKD.

Câu hỏi thường gặp

1. Hộ kinh doanh có phải là doanh nghiệp không?
   HKD không có tư cách pháp nhân như doanh nghiệp, chủ hộ chịu trách nhiệm vô hạn bằng toàn bộ tài sản cá nhân. Tuy nhiên, HKD có nghĩa vụ đăng ký kinh doanh và hoạt động theo quy định pháp luật, tương tự doanh nghiệp nhỏ.

2. Quy định về số lao động trong hộ kinh doanh là gì?
   Theo pháp luật hiện hành, HKD chỉ được sử dụng dưới 10 lao động. Nếu sử dụng từ 10 lao động trở lên, HKD phải chuyển đổi thành doanh nghiệp để phù hợp với quy mô và quản lý.

3. Làm thế nào để đăng ký hộ kinh doanh tại Quận 1?
   Người dân có thể đăng ký trực tiếp tại Bộ phận Một cửa của UBND Quận 1 hoặc đăng ký trực tuyến qua trang thông tin điện tử của quận. Thời gian cấp giấy chứng nhận đăng ký kinh doanh là khoảng 2 ngày làm việc.

4. Các hộ kinh doanh phải nộp những loại thuế nào?
   HKD chủ yếu phải nộp lệ phí môn bài, thuế giá trị gia tăng và thuế thu nhập cá nhân theo phương pháp khoán. Mức thuế được xác định dựa trên doanh thu khoán và được niêm yết công khai để giám sát.

5. Những khó khăn chính trong quản lý nhà nước đối với hộ kinh doanh là gì?
   Khó khăn gồm: thiếu văn bản pháp luật riêng biệt, cơ sở dữ liệu rời rạc, khó kiểm soát hoạt động thực tế, tình trạng trốn thuế, và việc xử lý vi phạm còn chồng chéo, chưa đồng bộ giữa các cơ quan chức năng.

Kết luận

• HKD tại Quận 1 phát triển nhanh về số lượng và đa dạng ngành nghề, đóng góp quan trọng vào kinh tế địa phương.
• Quy định pháp luật hiện hành chưa hoàn thiện, chưa có văn bản riêng biệt cho HKD, gây khó khăn trong quản lý và kiểm soát.
• Công tác kiểm tra, xử lý vi phạm được tăng cường, góp phần nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước.
• Cần xây dựng cơ sở dữ liệu đồng bộ, hoàn thiện khung pháp lý và đẩy mạnh cải cách thủ tục hành chính để hỗ trợ HKD phát triển bền vững.
• Đề xuất các giải pháp cụ thể nhằm nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước đối với HKD trong 2-3 năm tới, góp phần phát triển kinh tế – xã hội Quận 1.

Các cơ quan quản lý nhà nước và nhà hoạch định chính sách cần phối hợp triển khai các giải pháp đề xuất, đồng thời tăng cường tuyên truyền, đào tạo để nâng cao nhận thức và năng lực quản lý đối với HKD.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN, PHÁP LÝ VỀ QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC ĐỐI VỚI HỘ KINH DOANH 1. Những vấn đề chung về hộ kinh doanh 1. Khái niệm hộ kinh doanh HKD là một loại hình kinh doanh đặc biệt có tính đặc thù của hệ thống tổ chức kinh doanh ở Việt Nam. Loại hình này có một số yếu tố thuộc về lịch sử của Việt Nam và một số yếu tố do Nhà nước tạo nên.

Vì vậy, khó có thể đưa ra một định nghĩa chính xác về bản chất của HKD là cá nhân kinh doanh, thương nhân đơn lẻ hay thương nhân thể nhân. Theo pháp luật Việt Nam quy định về đăng ký kinh doanh qua các giai đoạn thì HKD được khái quát như sau: - Nghị định số 27-HĐBT ngày 09 tháng 3 năm 1988 của Hội đồng Bộ trưởng ban hành bản “Qui định về chính sách đối với kinh tế cá thể, kinh tế tư doanh sản xuất công nghiệp, dịch vụ công nghiệp xây dựng, vận tải”. Các đơn vị kinh tế này được tổ chức theo những hình thức: (1) hộ cá thể; (2) hộ tiểu công nghiệp; và (3) xí nghiệp tư doanh. Theo Điều 1 quy định: + “Hộ cá thể”: Tư liệu sản xuất và các vốn khác thuộc quyền sở hữu của người đứng tên đăng ký kinh doanh; Chủ đăng ký kinh doanh phải là người lao động trực tiếp; Những người lao động khác phải là bố mẹ, vợ chồng, con hoặc những người thân khác có tên trong sổ đăng ký hộ khẩu của người đứng tên đăng ký kinh doanh; Thu nhập sau khi đóng thuế thuộc quyền sở hữu của chủ hộ.

Quy định này có thể hiểu đây chính là cá nhân kinh doanh hay thương nhân thể nhân tiến hành hoạt động kinh doanh cho chính mình. Dấu ấn gia đình Việt Nam và dấu ấn quan niệm về các thành phần kinh tế trong cơ chế cũ vẫn còn cho đến ngày nay, người ta vẫn gọi cá nhân kinh doanh là HKD. 7 Luan van + “Hộ tiểu công nghiệp”: Là các công xưởng hay các cửa hàng; được thuê mướn lao động theo hợp đồng giữa chủ và người làm thuê; và chủ hộ có thể là người đóng vai trò chính về kỹ thuật sản xuất và tự điều hành sản xuất kinh doanh. Quy định này có thể hiểu bản chất của hộ tiểu công nghiệp cũng là cá nhân kinh doanh hay thương nhân thể nhân, nhưng có sản nghiệp thương mại hay cơ sở kinh doanh.

- Khoản 1 Điều 24 Nghị định số 109/2004/NĐ-CP ngày 02 tháng 4 năm 2004 của Chính phủ định nghĩa: “HKD cá thể do một cá nhân hoặc hộ gia đình làm chủ, chỉ được đăng ký kinh doanh tại một địa điểm, sử dụng không quá mười lao động, không có con dấu và chịu trách nhiệm bằng toàn bộ tài sản của mình đối với hoạt động kinh doanh.27] - Khoản 1 Điều 36 Nghị định số 88/2006/NĐ-CP ngày 29 tháng 8 năm 2006 của Chính phủ định nghĩa: “Hộ kinh doanh do một cá nhân là công dân Việt Nam hoặc một nhóm người hoặc một hộ gia đình làm chủ, chỉ được kinh doanh tại một địa điểm, sử dụng không quá mười lao động, không có con dấu và chịu trách nhiệm bằng toàn bộ tài sản của mình đối với hoạt động kinh doanh.31] - Khoản 1 và Khoản 3 Điều 66 của Nghị định số 78/2015/NĐ-CP ngày 14 tháng 9 năm 2015 của Chính phủ về đăng ký doanh nghiệp định nghĩa: “1. Hộ kinh doanh do một cá nhân hoặc một nhóm người gồm các cá nhân là công dân Việt Nam đủ 18 tuổi, có năng lực hành vi dân sự đầy đủ, hoặc một hộ gia đình làm chủ, chỉ được đăng ký kinh doanh tại một địa điểm, sử dụng dưới mười lao động và chịu trách nhiệm bằng toàn bộ tài sản của mình đối với hoạt động kinh doanh. Hộ kinh doanh có sử dụng từ mười lao động trở lên phải đăng ký thành lập DN theo quy định”.53] 8 Luan van Như vậy khái niệm “hộ cá thể” và “hộ tiểu công nghiệp” theo Nghị định số 27-HĐBT ngày 09 tháng 3 năm 1988 đã có nhiều thay đổi qua ba Nghị định vừa dẫn. Bản chất cá nhân kinh doanh và dấu ấn gia đình đã ngày càng mờ đi mặc dù thuật ngữ “hộ gia đình” vẫn được sử dụng trong các định nghĩa.

HKD không hoàn toàn là cá nhân kinh doanh mà đôi khi có sự hùn vốn của các cá nhân khác. Cho nên quan niệm HKD hay HKD cá thể là cá nhân kinh doanh hay thương nhân đơn lẻ là không hoàn toàn đúng. - Theo khoản 4 Điều 170 Luật Doanh nghiệp năm 2005 cho đến khoản 2 Điều 212 Luật Doanh nghiệp năm 2014 vẫn giữ nguyên nội dung quy định: “Hộ kinh doanh sử dụng thường xuyên từ 10 (mười) lao động trở lên phải đăng ký thành lập DN hoạt động theo quy định của Luật này. Hộ kinh doanh có quy mô nhỏ thực hiện đăng ký kinh doanh và hoạt động theo quy định của Chính phủ.

Điều này cho thấy, HKD có bản chất của DN nhưng kinh doanh với quy mô nhỏ, giống với loại hình DN nhỏ và DN siêu nhỏ là một loại hình của DN nhỏ, sử dụng dưới 10 lao động. Vậy có thể xem thuật ngữ HKD là DN theo pháp luật Việt Nam quy định vì nó cũng là một thực thể hay một hình thức kinh doanh và có nghĩa vụ đăng ký kinh doanh. Xét từ nghĩa vụ đăng ký kinh doanh của HKD, có thể thấy HKD có bản chất là thương nhân. Nếu HKD do một cá nhân làm chủ thì có thể coi đó là thương nhân thể nhân.

Mặt khác, HKD do một hộ gia đình hoặc một nhóm người làm chủ thì khó có thể coi đó là thương nhân thể nhân hay thương nhân pháp nhân mặc dù nó cũng được hưởng quyền và thực hiện nghĩa vụ pháp lý. Tuy nhiên, các quy định của pháp luật Việt Nam hiện nay chưa xác định rõ “tư cách pháp lý” của HKD cá thể như DN nên ảnh hưởng đến địa vị pháp lý và làm hạn chế thẩm quyền của loại chủ thể này trong một số lĩnh vực so với DN (như lựa chọn ngành, nghề kinh doanh; giao kết hợp đồng kinh tế, tham gia quan hệ đầu tư trực tiếp với nước ngoài. 9 Luan van Từ những vấn đề pháp lý phân tích nói trên, tác giả tạm thời đưa ra khái niệm về HKD như sau: “Hộ kinh doanh là hình thức kinh doanh do một cá nhân hoặc một nhóm người hoặc một hộ gia đình là người Việt Nam làm chủ và tự chịu trách nhiệm bằng toàn bộ tài sản của mình về mọi hoạt động của hộ kinh doanh. Hộ kinh doanh có quy mô hoạt động nhỏ, chỉ sử dụng dưới mười lao động, phải thực hiện đăng ký kinh doanh và hoạt động theo quy định của Chính phủ.

Hộ kinh doanh không có tư cách pháp nhân và không được phép kinh doanh xuất, nhập khẩu. Phân loại hộ kinh doanh Theo pháp luật Việt Nam hiện nay có thể phân loại HKD thành ba loại căn cứ vào chủ thể tạo lập ra nó: (1) HKD do một cá nhân làm chủ; (2) HKD do hộ gia đình làm chủ; (3) HKD do một nhóm người làm chủ. Cá nhân kinh doanh ở đây được hiểu là từng người cụ thể, là công dân Việt Nam đủ 18 tuổi, có năng lực pháp luật và năng lực hành vi dân sự đầy đủ thì được quyền đăng ký thành lập HKD. Trong hoạt động kinh doanh, cá nhân này phải nhân danh mình và tự chịu trách nhiệm về các hành vi thương mại của mình.

“Hộ gia đình” không phải là cá nhân và cũng không phải là pháp nhân, mà là một chủ thể đặc biệt của pháp luật Việt Nam từ truyền thống đặc trưng của dân tộc Việt Nam, bởi vì phần lớn các quốc gia trên thế giới không thừa nhận hộ gia đình là một thực thể được tiến hành các hoạt động sản xuất kinh doanh giống như một thương nhân hoặc một công ty. Việc quy định “hộ gia đình” được kinh doanh dưới hình thức HKD xuất phát từ Bộ luật Dân sự năm 1995 và Bộ luật Dân sự năm 2005 quy định “hộ gia đình” là chủ thể của quan hệ pháp luật dân sự, cụ thể theo Điều 106 Bộ luật Dân sự năm 2005 định nghĩa: “Hộ gia đình mà các thành viên có tài sản chung, cùng đóng góp công 10 Luan van sức để hoạt động kinh tế chung trong sản xuất, nông, lâm, ngư nghiệp hoặc một số lĩnh vực sản xuất, kinh doanh khác do pháp luật quy định là chủ thể khi tham gia quan hệ dân sự thuộc các lĩnh vực này”.27] Theo pháp luật hiện hành, khái niệm về “hộ gia đình” chưa xác định rõ các điều kiện hay các tiêu chí xác lập một hộ gia đình. Xuất phát từ thực tiễn xã hội Việt Nam cũng như căn cứ vào quy định của pháp luật, thông thường các thành viên trong hộ gia đình phải có quan hệ hôn nhân, quan hệ huyết thống, quan hệ nuôi dưỡng; cùng cư trú ở một nơi, có cùng hoạt động kinh tế chung trên một sản nghiệp chung. Việc xác định tư cách thành viên hộ gia đình là rất quan trọng.

Bởi lẽ, từ đó xác định được các quyền sở hữu khối tài sản chung và nghĩa vụ liên đới phát sinh nếu có rủi ro trong giao dịch. Tuy nhiên, từ Bộ luật Dân sự năm 2005 đến Bộ luật Dân sự năm 2015 cũng chưa có nội dung quy định rõ ràng về vấn đề xác định tư cách thành viên hộ gia đình. Và trên thực tế, số lượng các thành viên trong hộ gia đình có thể thay đổi và hầu như chỉ thỏa thuận bằng miệng với nhau dựa vào tình cảm gia đình, không có cơ sở pháp lý rõ ràng nên việc xác định tập hợp các thành viên của hộ gia đình không dễ dàng, đặc biệt là khi xảy ra tranh chấp sẽ rất khó giải quyết. Ngoài ra, điều đặc biệt ở loại hình kinh doanh này là có thể đăng ký kinh doanh dưới hình thức HKD hoặc không cần đăng ký trong trường hợp tại khoản 2 Điều 66 Nghị định số 78/2015/NĐ-CP ngày 14 tháng 9 năm 2015 của Chính phủ quy định: “Hộ gia đình sản xuất nông, lâm, ngư nghiệp, làm muối và những người bán hàng rong, quà vặt, buôn chuyến, kinh doanh lưu động, làm dịch vụ có thu nhập thấp không phải đăng ký, trừ trường hợp kinh doanh các ngành, nghề có điều kiện, Ủy ban nhân dân tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương quy định mức thu nhập thấp áp dụng trên phạm vi địa phương”.53] 11 Luan van Trước đây, Hội đồng Bộ trưởng đã từng ban hành quy định một nhóm người được đăng ký kinh doanh dưới hình thức HKD theo Nghị định số 66- HĐBT ngày 02 tháng 3 năm 1992.