chương I, Luật NSNN được Quốc hội ban hành ngày 16/12/2002 thì: NSNN là toàn bộ các khoản thu, chi của Nhà nước đã được cơ quan nhà nước có thẩm quyền quyết định và được thực hiện trong một năm để bảo đảm thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước. Phân loại nguồn vốn NSNN Phân loại theo nguồn NSNN được dựa vào nguồn gốc hình thành nguồn NSNN. Nguồn gốc hình thành nguồn NSNN được phân loại theo nguồn chi từ vốn trong nước và nguồn chi từ vốn ngoài nước để phục vụ yêu cầu kiểm soát chi theo dự toán. 11 z - Nguồn chi từ vốn trong nước là nguồn được xác định trên cơ sở dự toán được Thủ tướng Chính phủ, Chủ tịch Uỷ ban nhân dân giao cho đơn vị dự toán (gồm cả bổ sung hoặc thu hồi trong quá trình điều hành ngân sách) theo quy định của Luật NSNN.
- Nguồn chi từ vốn ngoài nước là nguồn được xác định trên cơ sở dự toán được Thủ tướng Chính phủ, Chủ tịch Uỷ ban nhân dân giao (gồm cả bổ sung hoặc thu hồi trong quá trình điều hành) đối với vốn ngoài nước tài trợ theo nội dung, địa chỉ sử dụng cụ thể theo cam kết của Nhà nước (hoặc Nhà nước chấp thuận cho đơn vị cam kết với nhà tài trợ). Đối với nguồn vốn ngoài nước tài trợ không theo nội dung, địa chỉ sử dụng cụ thể được coi là nguồn vốn trong nước và được hạch toán theo mã nguồn chi từ vốn trong nước. Đặc điểm nguồn vốn NSNN Trong thực tế, nhìn bề ngoài hoạt động NSNN là hoạt động thu chi tài chính của Nhà nước. Hoạt động đó được biểu hiện một cách đa dạng và phong phú, được tiến hành hầu hết trên các lĩnh vực, tác động đến mọi chủ thể kinh tế xã hội.
Tuy vậy, chúng cũng có những đặc điểm chung như sau: - Các hoạt động thu chi của NSNN luôn gắn chặt với quyền lực kinh tế - chính trị của Nhà nước, được Nhà nước tiến hành trên cơ sở những luật lệ nhất định. - Các hoạt động thu chi của NSNN luôn gắn chặt với việc thực hiện các chức năng và nhiệm vụ của Nhà nước trong thời kì. - Hoạt động thu chi của NSNN chứa đựng các quan hệ kinh tế, quan hệ lợi ích, nhất định trong đó lợi ích quốc gia, lợi ích của tổng thể được đặt lên hàng đầu và chi phối các lợi ích khác. - Hoạt động thu chi của NSNN mang tính không hoàn trả trực tiếp là chủ yếu.
- NSNN mang tính kế hoạch và cân đối. - Hoạt động thu chi của NSNN gắn chặt với thực trạng của nền kinh tế và các phạm trù giá trị như giá cả, lãi suất, tỉ giá hối đoái. 12 z - Hoạt động thu chi NSNN thực chất là sự phân chia nguồn lực tài chính quốc gia nhằm giải quyết hài hòa các mối quan hệ về lợi ích kinh tế giữa các chủ thể trong xã hội. Vai trò nguồn vốn NSNN NSNN là một khâu then chốt trong hệ thống tài chính, có vị trí quan trọng trong nền kinh tế thị trường.
Vai trò của NSNN được xác định trên cơ sở các chức năng và nhiệm vụ cụ thể của nó trong giai đoạn đảm bảo cho Nhà nước thực hiện các chức năng, nhiệm vụ và duy trì quyền lực của Nhà nước. NSNN đóng vai trò là công cụ huy động nguồn tài chính để đảm bảo các nhu cầu chi tiêu của Nhà nước, cung cấp nguồn kinh phí để đầu tư xây dựng cơ sở hạ tầng, các ngành kinh tế then chốt, tạo môi trường cho các doanh nghiệp thuộc mọi thành phần kinh tế phát triển. Trong giai đoạn hiện nay, NSNN còn đóng vai trò là công cụ điều tiết vĩ mô nền kinh tế - xã hội. Nhà nước đóng vai trò chủ thể thường xuyên, chủ thể quyền lực trong quan hệ giữa Nhà nước với NSNN.
Điều đó cho thấy Nhà nước tập trung ngân sách, coi ngân sách là công cụ kinh tế quan trọng để định hướng sản xuất kinh doanh, xác lập cơ cấu kinh tế hợp lý của nền kinh tế quốc dân, để điều tiết thị trường, bình ổn giá cả và kiểm soát lạm phát và để điều tiết thu nhập giữa các thành phần kinh tế, các tầng lớp dân cư nhằm đảm bảo công bằng xã hội. Trong mọi mô hình kinh tế, mọi chế độ, NSNN đều được sử dụng để điều chỉnh vĩ mô nền kinh tế xã hội. Trong nền kinh tế thị trường, vai trò nay được thể hiện ở một số lĩnh vực như: Trong lĩnh vực kinh tế: Nhà nước sử dụng ngân sách để điều chỉnh các hoạt động kinh tế, sừ dụng hiệu quả các khoản thu, chi ngân sách. Thông qua các chính sách thuế và chính sách thuế và chính sách chi tiêu chính phủ, Nhà nước sẽ tạọ ra một cơ cấu kinh tế mới phù hợp với tình hình phát triển đất nước, kích thích phát triển sản xuất kinh doanh và chống độc quyền.
Trong lĩnh vực xã hội: Nhà nước sử dụng ngân sách trong việc giải quyết các vấn đề xã hội, duy trì và hoạt động có hiệu quả của bộ máy nhà nước, lực lượng quân đội, công an,. , phát triển các hoạt động xã hội như; giáo dục, y tế, văn hóa. 13 z và thực hiện đảm bảo công bằng xã hội. Việc thục hiện các nhiệm vụ này về cơ bản không vì mục tiêu lợi nhuận.
Trong lĩnh vực thị trường: Chính phủ sử dụng NSNN để điều chỉnh sự bình ổn giá cả, nhằm bình ổn giá cả và khống chế đẩy lùy nạn lạm phát một cách có hiệu quả. Thông qua việc tạo lập, phân phối và sử dụng một cách đúng đắn, hợp lý các nguồn thu tập trung, NSNN đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy tăng trưởng và phát triển kinh tế. Điều này thể hiện cụ thể ở những nội dung sau: a. NSNN là công cụ quan trọng góp phần chuyển dịch cơ cấu kinh tế, kích thích phát triển sản xuất, kinh doanh góp phần tăng trưởng kinh tế bền vững và nâng cao hiệu quả của các hoạt động kinh tế - xã hội.
Bằng việc tạo lập, phân phối và sử dụng một cách đúng đắn, hợp lý các nguồn thu tập trung, NSNN tác động tới việc phân bổ và góp phần nâng cao hiệu quả sử dụng các nguồn tài chính của toàn xã hội, từ đó tác động tới sự phát triển kinh tế - xã hội. Thông qua thu ngân sách mà chủ yếu là công cụ thuế, với các mức thuế suất khác nhau và ưu đãi về thuế, NSNN có vai trò định hướng đầu tư, điều chỉnh cơ cấu của nền kinh tế theo các định hướng phát triển của Nhà nước cả về cơ cấu ngành và cơ cấu vùng lãnh thổ; kích thích hoặc hạn chế sản xuất kinh doanh theo ngành hoặc theo sản phẩm. Thuế là một công cụ chủ yếu của nhà nước trong việc quản lý và điều tiết vĩ mô nền kinh tế, có tác dụng tích cực trong việc giải phóng các tiềm năng của các thành phần kinh tế, góp phần đổi mới cơ chế quản lý và cơ cấu kinh tế, thúc đẩy sắp xếp lại sản xuất, thúc đẩy hạch toán kinh tế, gắn kinh tế thị trường, với kế hoạch kinh tế quốc dân, mở rộng kinh tế đối ngoại, bảo vệ kinh tế nội địa, thực hiện sự cạnh tranh bình đẳng, lành mạnh giữa các thành phần kinh tế để phát triển có lợi cho nền kinh tế. Việc ban hành các quy định về miễn, giảm thuế, thuế suất ưu đãi có tác dụng kích thích mạnh mẽ các doanh nghiệp bỏ vốn đầu tư vào các ngành, các vùng kinh tế theo định hướng phát triển của Nhà nước.
Ngược lại, với việc áp dụng các mức thuế suất cao sẽ có tác dụng hạn chế việc đầu tư phát triển sản xuất, kinh doanh những ngành nghề nhà nước không khuyến khích phát triển. Nhà nước có thể 14 z sử dụng thuế suất thuế xuất khẩu bằng không đối với mặt hàng nào đó để khuyến khích phát triển sản xuất mặt hàng xuất khẩu tương ứng hoặc áp dụng thuế nhập khẩu cao để hạn chế việc nhập khẩu các mặt hàng không thiết yếu, bảo hộ sản xuất trong nước. Thông qua chi NSNN để đầu tư xây dựng kết cấu hạ tầng, đầu tư vào các ngành then chốt, các công trình mũi nhọn, hỗ trợ nguồn vốn cho các doanh nghiệp cần nâng đỡ khuyến khích, NSNN góp phần tạo điều kiện thuận lợi cho phát triển sản xuất kinh doanh, góp phần hình thành và hoàn thiện cơ cấu sản xuất, cơ cấu kinh tế - xã hội, đảm bảo các tỷ lệ cân đối của nền kinh tế, từ đó thúc đẩy kinh tế tăng trưởng và phát triển. NSNN đầu tư cho kết cấu hạ tầng kinh tế và xã hội, tạo môi trường thuận lợi cho đầu tư khai thác tài nguyên, sức lao động, thị trường … Đầu tư vào các ngành kinh tế mũi nhọn, các công trình trọng điểm, các cơ sở kinh tế then chốt để chuyển đổi cơ cấu kinh tế, để có thêm những sản phẩm chủ lực, tạo ra cơ sở vật chất kỹ thuật làm chỗ dựa cho các ngành, các thành phần kinh tế trong phát triển kinh tế.
Với việc gia tăng chi tiêu của chính phủ (tăng chi ngân sách cho dịch vụ và tiêu dùng) sẽ trực tiếp làm tăng GDP một lượng tương ứng, các doanh nghiệp thuê công nhân để sản xuất mức sản lượng tăng thêm này, do đó tiền lương, lợi nhuận và thu nhập tăng lên. Từ đó làm tăng tiêu dùng bổ sung. Tiêu dùng bổ sung tăng, một lần nữa lại làm tăng thu nhập, tiêu dùng tiếp tục tăng. Sự ảnh hưởng của quá trình đó làm nền kinh tế tăng trưởng khuyếch đại theo số nhân trong ngắn hạn.
Sự gia tăng chi tiêu ngân sách làm tăng GDP cũng xảy ra khi giảm thuế. Với cơ chế hoàn toàn tương tự: giảm thuế làm tăng thu nhập khả dụng và do đó khuyến khích tiêu dùng. Ngược lại, với việc tăng thuế làm giảm thu nhập khả dụng của người tiêu dùng, trong ngắn hạn sẽ làm điểm cân bằng của nền kinh tế suy giảm thấp hơn mức tiềm năng, GDP giảm. NSNN là công cụ để điều tiết thị trường, bình ổn giá cả và hạn chế lạm phát.
Trong nền kinh tế thị trường, sự biến động giá cả là do thị trường quyết định, chịu sự tác động của quan hệ cung cầu và nhiều yếu tố khác. Nhà nước chỉ có thể 15 z can thiệp vào thị trường, giá cả thông qua các chính sách tài khoá, tiền tệ. Trong đó, NSNN là một công cụ quan trọng để nhà nước điều tiết thị trường, bình ổn giá cả và hạn chế lạm phát.