Tổng quan nghiên cứu

Hoạt động nghiên cứu khoa học trong các cơ sở giáo dục đại học đóng vai trò then chốt nhằm nâng cao chất lượng đào tạo và thúc đẩy đổi mới sáng tạo. Theo thống kê của Bộ Giáo dục và Đào tạo, giai đoạn 2016-2017 cả nước có 72.065 giảng viên trình độ Thạc sĩ và 16.514 giảng viên trình độ Tiến sĩ, tạo ra nguồn nhân lực học thuật dồi dào cho sự phát triển của quốc gia. Trường Đại học Nha Trang là một trung tâm đào tạo đa ngành với quy mô trên 17.000 người học và đội ngũ 626 cán bộ viên chức, trong đó lĩnh vực thủy sản và kinh tế biển giữ vị thế mũi nhọn.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn xuất phát từ thực tiễn công tác quản lý hoạt động khoa học công nghệ tại Trường Đại học Nha Trang giai đoạn 2014-2018 vẫn còn nhiều điểm bất cập. Mặc dù số lượng công trình có chiều hướng gia tăng, tỷ lệ công bố và thực hiện đề tài trên mỗi giảng viên phân bổ không đồng đều giữa 15 khoa và viện đào tạo; nhiều nghiên cứu còn mang tính phong trào, phạm vi dàn trải và thiếu tính ứng dụng thực tiễn.

Mục tiêu nghiên cứu là hệ thống hóa cơ sở lý luận, khảo sát thực trạng hoạt động nghiên cứu khoa học của giảng viên, từ đó xây dựng hệ thống biện pháp quản lý đồng bộ, khả thi trong bối cảnh đổi mới quản lý khoa học công nghệ. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào đội ngũ 467 giảng viên cơ hữu và cán bộ quản lý tại Trường Đại học Nha Trang trong giai đoạn 5 năm từ 2014 đến 2018.

Ý nghĩa thực tiễn của đề tài thể hiện qua việc cung cấp luận cứ khoa học giúp tối ưu hóa nguồn thu tài chính ngoài ngân sách đạt bình quân 166,05 tỷ đồng mỗi năm, đồng thời nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn ngân sách nhà nước 57,38 tỷ đồng mỗi năm để hiện thực hóa tầm nhìn đưa nhà trường trở thành trung tâm đào tạo và nghiên cứu thủy sản hàng đầu khu vực Đông Nam Á vào năm 2030.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng lý thuyết quản lý tổ chức hiện đại dựa trên chu trình bốn chức năng cơ bản: kế hoạch hóa, tổ chức, chỉ đạo và kiểm tra, kết hợp với lý thuyết phân công lao động xã hội của chủ nghĩa Mác. Hệ thống lý luận này nhấn mạnh sự phối hợp đồng bộ giữa chủ thể quản lý (Ban Giám hiệu, Phòng Khoa học và Công nghệ) và đối tượng quản lý (đội ngũ giảng viên, nghiên cứu sinh, học viên).

Mô hình nghiên cứu quản lý hoạt động khoa học công nghệ được cấu trúc qua 4 thành tố trọng tâm: quản lý các yếu tố đầu vào (nhân lực, tài lực, vật lực, tin lực), quản lý quy trình triển khai nhiệm vụ, quản lý sản phẩm đầu ra và quản lý chuyển giao công nghệ. Các khái niệm cốt lõi được chuẩn hóa theo Luật Khoa học và Công nghệ năm 2013, Thông tư số 47/2014/TT-BGDĐT quy định chế độ làm việc của giảng viên, Thông tư liên tịch số 36/2014/TTLT-BGDĐT-BNV và định hướng đổi mới toàn diện theo tinh thần Nghị quyết số 20-NQ/TW của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XI.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu thứ cấp gồm các báo cáo tổng kết khoa học công nghệ giai đoạn 2014-2018, số liệu quản lý 467 giảng viên và hệ thống dữ liệu thư viện số với 48.767 tên tài liệu số, 21.697 tài liệu văn bản. Dữ liệu sơ cấp được thu thập qua phương pháp điều tra bằng phiếu hỏi chuẩn hóa, kết hợp phỏng vấn sâu và tổng kết kinh nghiệm thực tiễn giáo dục.

Cỡ mẫu khảo sát bao gồm toàn bộ cán bộ quản lý từ cấp Trưởng, Phó các đơn vị trực thuộc và đại diện giảng viên thuộc 15 khoa, viện chuyên môn của trường. Phương pháp chọn mẫu phân tầng ngẫu nhiên được áp dụng để đảm bảo tính đại diện cho các khối ngành kỹ thuật, thủy sản, kinh tế và khoa học xã hội.

Phương pháp phân tích sử dụng thống kê toán học để xử lý định lượng điểm trung bình, độ lệch chuẩn, kiểm định mức độ tương quan giữa tính cấp thiết và tính khả thi của các giải pháp. Lý do lựa chọn phương pháp này nhằm giảm thiểu tính chủ quan, phản ánh chính xác thực trạng phân bổ nguồn lực và đo lường độ tin cậy của các chỉ số đánh giá trong suốt timeline khảo sát từ năm 2014 đến 2018.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát thực trạng đội ngũ giảng viên tại thời điểm 31/12/2018 ghi nhận Trường Đại học Nha Trang có 467 giảng viên cơ hữu chiếm 75% tổng nhân sự, bao gồm 19 Phó Giáo sư, 103 Tiến sĩ (đạt tỷ lệ 26%) và 350 Thạc sĩ. Hơn 60% cán bộ có trình độ Thạc sĩ và Tiến sĩ được đào tạo tại các quốc gia phát triển thông qua các chương trình hợp tác quốc tế song phương. Đây là tiềm lực trí tuệ rất lớn để thúc đẩy công tác nghiên cứu chuyên sâu.

Tuy nhiên, việc thực hiện quy định dành tối thiểu 1/3 tổng quỹ thời gian làm việc trong năm học cho nhiệm vụ khoa học công nghệ theo Thông tư 47/2014/TT-BGDĐT vẫn còn nhiều hạn chế. Khoảng 45% giảng viên chưa chủ động đề xuất đề tài nghiên cứu mà chủ yếu tập trung vào nhiệm vụ giảng dạy trên lớp để hoàn thành khối lượng giờ chuẩn.

Cơ sở hạ tầng phục vụ học thuật được đầu tư đáng kể với 24 ha khuôn viên chính, 3 cơ sở thực nghiệm rộng 30 ha tại Cam Ranh, Ninh Hòa, Hòn Rớ và 8 nhà học gồm 155 phòng học diện tích gần 38.000 m2. Dù vậy, hoạt động chuyển giao công nghệ và hợp tác doanh nghiệp chỉ chiếm dưới 20% tổng số kinh phí khoa học, chưa tương xứng với năng lực của hệ thống 4 viện và trung tâm nghiên cứu ứng dụng.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân của những tồn tại trên bắt nguồn từ cơ chế quản lý đề tài cấp cơ sở còn nặng về thủ tục hành chính, quy trình thanh quyết toán kinh phí chưa tạo được động lực vật chất thỏa đáng cho nhà khoa học. Tình trạng này có nét tương đồng với bức tranh chung tại nhiều cơ sở giáo dục đại học trong nước, khi toàn ngành năm 2016 mới chỉ nghiệm thu 274 nhiệm vụ khoa học công nghệ các cấp và công bố 594 bài báo khoa học.

Dữ liệu nghiên cứu có thể được trực quan hóa qua biểu đồ hình cột thể hiện sự biến động số lượng đề tài cấp cơ sở, cấp Bộ qua 5 năm (2014-2018), kết hợp bảng tổng hợp ma trận tương quan giữa trình độ học vị của giảng viên với số lượng bài báo công bố quốc tế. Phân tích này chỉ ra rằng nhóm giảng viên được đào tạo sau đại học ở nước ngoài có năng suất công bố cao gấp khoảng 2,5 lần so với nhóm còn lại, khẳng định vai trò sống còn của môi trường hội nhập học thuật.

Đề xuất và khuyến nghị

  1. Nâng cao nhận thức về đổi mới khoa học công nghệ: Ban Giám hiệu cùng Phòng Khoa học và Công nghệ tổ chức định kỳ 100% các buổi sinh hoạt học thuật, hội thảo đổi mới phương pháp giảng dạy gắn với nghiên cứu cho 15 khoa, viện, hoàn thành triển khai theo từng năm học.
  2. Đổi mới cơ chế tuyển chọn và giao nhiệm vụ: Chuyển đổi từ cơ chế đăng ký thụ động sang phương thức đặt hàng nhiệm vụ khoa học bám sát thực tiễn sản xuất; cắt giảm 30% quy trình hành chính trong phê duyệt đề cương và tạm ứng kinh phí nghiên cứu trong giai đoạn 2019-2021 do Hội đồng Khoa học và Đào tạo phụ trách.
  3. Mở rộng hợp tác doanh nghiệp và địa phương: Ký kết tối thiểu 20 hợp đồng dịch vụ khoa học công nghệ hàng năm với các tỉnh duyên hải Nam Trung Bộ và Tây Nguyên (Khánh Hòa, Ninh Thuận, Phú Yên, Đắk Lắk); tăng trưởng nguồn thu từ dịch vụ chuyển giao công nghệ đạt mức 15% mỗi năm theo định hướng Nghị quyết 20-NQ/TW.
  4. Đa dạng hóa và tối ưu nguồn lực tài chính: Trích lập tối thiểu 10% từ nguồn thu hợp pháp khác (bình quân 166,05 tỷ đồng mỗi năm) để lập Quỹ phát triển khoa học công nghệ nội bộ; đầu tư hiện đại hóa hệ thống phòng thí nghiệm chuyên sâu tại 3 cơ sở thực nghiệm rộng 30 ha trước năm 2023.
  5. Xây dựng cơ chế thương mại hóa và chia sẻ lợi ích: Ban hành quy chế bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ nội bộ, phân chia tỷ lệ lợi nhuận thương mại hóa sáng chế tối thiểu 50% cho nhóm tác giả nhằm kích thích tinh thần sáng tạo trực tiếp của giảng viên.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

  • Ban Giám hiệu và Cán bộ quản lý các trường đại học: Cung cấp khung năng lực và quy trình 4 bước quản lý khoa học công nghệ (đầu vào, quy trình, đầu ra, chuyển giao) nhằm thiết lập chiến lược phát triển đại học định hướng nghiên cứu.
  • Giảng viên và Nghiên cứu viên: Giúp người dạy nhận diện phương pháp cân đối 1/3 quỹ thời gian nghiên cứu theo quy định, nâng cao kỹ năng công bố bài báo khoa học và tham gia các dự án quốc tế.
  • Học viên cao học, Nghiên cứu sinh ngành Quản lý giáo dục: Nguồn tài liệu tham khảo chuẩn mực về cấu trúc luận văn thạc sĩ chuyên ngành Quản lý giáo dục (mã số 8.140114), kỹ thuật thiết kế phiếu khảo sát thực chứng và phương pháp xử lý số liệu toán học.
  • Chuyên viên Phòng Khoa học Công nghệ, Kế hoạch Tài chính: Tham khảo các mẫu biểu quản lý, cơ chế đặt hàng đề tài, quy trình giám sát tiến độ và mô hình hợp tác chuyển giao công nghệ với doanh nghiệp địa phương.

Câu hỏi thường gặp

Luận văn tiếp cận hoạt động quản lý nghiên cứu khoa học của giảng viên theo khung lý thuyết nào?
Luận văn tiếp cận toàn diện theo chu trình quản lý 4 chức năng kết hợp hệ thống 4 thành tố: quản lý yếu tố đầu vào (nhân lực, tài chính, cơ sở vật chất), quy trình thực hiện, sản phẩm khoa học và chuyển giao công nghệ dựa trên Luật Khoa học và Công nghệ năm 2013.

Thực trạng đội ngũ giảng viên tại Trường Đại học Nha Trang có điểm mạnh gì nổi bật?
Trường sở hữu đội ngũ chất lượng cao với 103 Tiến sĩ (chiếm 26% giảng viên cơ hữu), 19 Phó Giáo sư và hơn 60% cán bộ có học vị Thạc sĩ, Tiến sĩ được đào tạo bài bản từ các chương trình hợp tác quốc tế tại các nước tiên tiến.

Định mức thời gian nghiên cứu khoa học bắt buộc của giảng viên được quy định ra sao?
Căn cứ theo Điều 7 Thông tư số 47/2014/TT-BGDĐT, giảng viên đại học bắt buộc phải dành ít nhất 1/3 tổng quỹ thời gian làm việc trong năm học để thực hiện nhiệm vụ nghiên cứu khoa học và tạo ra sản phẩm cụ thể được nghiệm thu.

Tính cấp thiết và tính khả thi của các biện pháp đề xuất được chứng minh như thế nào?
Kết quả khảo nghiệm thực chứng trên nhóm mẫu cán bộ quản lý và giảng viên cho thấy điểm trung bình đánh giá tính cấp thiết và tính khả thi đều đạt mức cao, có mối tương quan thuận chặt chẽ, khẳng định các giải pháp hoàn toàn phù hợp với thực tiễn.

Mô hình quản trị nghiên cứu trong luận văn có áp dụng được cho các trường đại học khác không?
Mô hình hoàn toàn có thể chuyển giao và ứng dụng hiệu quả cho các cơ sở giáo dục đại học công lập trong cả nước, đặc biệt là các trường đa ngành đang thực hiện lộ trình tự chủ tài chính và đẩy mạnh chuyển giao công nghệ.

Kết luận

  • Luận văn đã hệ thống hóa sâu sắc cơ sở lý luận về quản lý hoạt động khoa học công nghệ của giảng viên đại học trong bối cảnh đổi mới thể chế giáo dục.
  • Đánh giá khách quan thực trạng tại Trường Đại học Nha Trang giai đoạn 2014-2018 với quy mô 467 giảng viên, chỉ rõ những thế mạnh về nhân lực và hạn chế trong cơ chế quản lý vận hành.
  • Đề xuất 5 nhóm biện pháp quản lý mang tính đột phá, tập trung vào đổi mới tuyển chọn đề tài, đa dạng hóa nguồn tài chính và thương mại hóa kết quả nghiên cứu.
  • Khảo nghiệm thực chứng khẳng định sự đồng thuận cao về tính cấp thiết và tính khả thi của toàn bộ hệ thống giải pháp đề xuất.
  • Đóng góp nguồn cứ liệu thực tiễn quan trọng phục vụ chiến lược nâng tầm nhà trường đạt chuẩn kiểm định khu vực Đông Nam Á đến năm 2030.

Lộ trình triển khai đồng bộ các giải pháp cần được thực hiện quyết liệt trong giai đoạn 2019-2025. Các nhà quản lý giáo dục và bạn đọc quan tâm có thể khai thác toàn văn công trình nghiên cứu để áp dụng vào thực tiễn quản trị tại đơn vị mình.