Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA VẤN ĐỀ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG NGHIÊN CỨU KHOA HỌC Ở TRƯỜNG ĐẠI HỌC 1. Tổng quan vấn đề nghiên cứu 1. Một số nghiên cứu ở nước ngoài Tuy tác giả đề tài chưa nghiên cứu được một cách hệ thống vấn đề quản lý hoạt động nghiên cứu khoa học, nhưng cũng có tham khảo tài liệu về các phạm trù, các vấn đề liên quan đến hoạt động nghiên cứu khoa học như về quản lý, quản lý giáo dục, phương pháp luận nghiên cứu khoa học. sau đây là một số tài liệu chúng tôi đã nghiên cứu và vận dụng: “Quản lý công tác nghiên cứu khoa học” của tác giả K.deisen, Xlasinxki do Nguyễn Văn Lâm dịch từ bản tiếng Nga [17].
Dù tài liệu đã cũ nhưng nội dung có nhiều vấn đề vẫn còn giá trị. Chẳng hạn có tác giả đề cao vai trò của hoạt động nghiên cứu khoa học trong sự phát triển của xã hội và chỉ ra những điểm đặc thù của công tác quản lý hoạt động nghiên cứu khoa học so với quản lý các lĩnh vực khác. Trong đó, đáng lưu ý việc cần xây dựng chính sách ưu tiên đặc biệt về điều kiện làm việc và chế độ đãi ngộ thoả đáng để động viên các nhà khoa học toàn tâm, toàn ý cho việc nghiên cứu. “How to Study Science”, Drewes F - 2nd - Dubuque: Wm.Brown Publisher, 2000 là tài liệu thích hợp cho sinh viên và những người bước đầu tập sự nghiên cứu khoa học.
Đó là những chỉ dẫn cơ bản bước đầu về phương pháp luận nghiên cứu khoa học. Tình hình nghiên cứu ở Việt Nam Từ việc nhận thức đúng đắn về vai trò quyết định của công tác quản lý đối với hoạt động nghiên cứu khoa học và những khó khăn vướng mắc trong quá trình hoạt động nghiên cứu khoa học ở các trường đại học và cao đẳng, các nhà khoa học đã có những nghiên cứu với nhiều góc độ, ở nhiều khía cạnh và cấp độ khác nhau. 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Trước năm 1990, Viện Nghiên cứu đại học và giáo dục chuyên nghiệp có đề tài:’’Tổ chức và quản lý nghiên cứu triển khai trong các trường đại học phục vụ sản xuất, đời sống và quốc phòng” do Lê Thạc Cán chủ nhiệm, chương trình cấp Nhà nước, mã số 60A. Năm 1991, Viện Nghiên cứu Phát triển giáo dục hoàn thành đề tài: “Nghiên cứu những biện pháp để phát triển và nâng cao hiệu quả hoạt động khoa học và công nghệ và lao động sản xuất trong nhà trường’’, mã số B91- 38-14 do Vũ Tiến Trinh làm chủ nhiệm.
Các đề tài trên đã đóng góp những lí luận và giải pháp của công tác quản lý hoạt động khoa học và công nghệ của ngành Giáo dục - Đào tạo, gắn với đặc điểm tình hình trong gia đoạn đó. Năm 1998, Ninh Đức Nhận hoàn thành luận văn thạc sĩ “Một số giải pháp đổi mới công tác quản lý hoạt động khoa học và công nghệ ở trường đại học trong giai đoạn mới”. Đề tài đã đề ra một số giải pháp đổi mới công tác quản lý hoạt động khoa học và công nghệ ở hệ thống các trường đại học nhằm nâng cao hiệu quả của công tác quản lý hoạt động khoa học và công nghệ cho các trường đại học. Nguyễn Thị Kim Chung bảo vệ thành công luận văn thạc sỹ chuyên ngành quản lý giáo dục với đề tài: “Một số biện pháp quản lý hoạt động nghiên cứu khoa học giáo dục của Trường Cao đẳng Sư phạm Hưng Yên’’.
Trên cơ sở phân tích thực trạng, tìm ra những nguyên nhân ảnh hưởng kết quả của hoạt động nghiên cứu khoa học ở trường Cao đẳng Sư phạm Hưng Yên, tác giả đã đưa ra 7 biện pháp quản lý để nâng cao chất lượng, hiệu quả cho nghiên cứu khoa học giáo dục của nhà trường. Tạp chí Giáo dục gần đây có nhiều nhà khoa học và nhà quản lý giáo dục đăng những công trình nghiên cứu và bài viết về hoạt động nghiên cứu khoa học ở giáo dục đại học như: - “Nghiên cứu khoa học góp phần đổi mới phương pháp dạy học nhằm nâng cao chất lượng đào tạo đại học” của Đỗ Thị Châu (Đại học Quốc gia). 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - “Logic nội dung và các nhiệm vụ nghiên cứu đề tài khoa học về giải pháp quản lý giáo dục” của Nguyễn Phúc Châu (Học viện Cán bộ quản lý giáo dục - Đào tạo Trung ương) số 143, kì 1 tháng 8/2006 Nhìn chung, các tác giả đã đóng góp lý luận và hướng giải quyết nhiều vấn đề thực tiễn trong công tác quản lý hoạt động nghiên cứu khoa học ở các trường đại học và cao đẳng. Các tác giả đều đề cao ý nghĩa, vai trò của nghiên cứu khoa học đối với việc nâng cao chất lượng dạy học,, đào tạo trong các nhà trường.
Tuy nhiên, mỗi công trình hoặc chỉ giải quyết một vài vấn đề riêng lẻ, hoặc chỉ có giá trị gắn với một nhà trường trong một giai đoạn lịch sử ngắn với những hoàn cảnh chính trị, kinh tế xã hội nhất định. Bối cảnh kinh tế xã hội gần đây có nhiều biến đổi nhanh chóng. Giáo dục nói chung, công tác quản lý giáo dục nói riêng đang đứng trước những yêu cầu mới cao hơn. Điều đó đòi hỏi hoạt động nghiên cứu khoa học, nhất là khoa học về quản lý giáo dục phải được đổi mới mạnh mẽ.
Cần phải có những nghiên cứu mới thích ứng và có giá trị thực tiễn cao. Đề tài này nhằm đề xuất những biện pháp quản lý cụ thể, phù hợp để hoạt động nghiên cứu khoa học của giảng viên Trường Đại học Công đoàn đạt kết quả cao hơn, góp phần xây dựng nhà trường lớn mạnh. Mặc dù có nhiều khó khăn nhưng chúng tôi mạnh dạn đưa ra các biện pháp có tính chất cải tiến mạnh mẽ hiện trạng của công tác quản lý nghiên cứu khoa học vốn còn nhiều bất cập hiện nay ở Trường Đại học Công đoàn. Những khái niệm cơ bản của đề tài 1.
Hoạt động nghiên cứu khoa học “Khoa học” và “ hoạt động nghiên cứu khoa học” là những khái niệm được sử dụng khá phổ biến trong cuộc sống, đặc biệt là trong các nhà trường đại học và cao đẳng. Tuy nhiên, cho đến nay vẫn tồn tại không ít những quan niệm khác nhau về chúng. Khoa học 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Thuật ngữ “khoa học’’ được hiểu theo nhhiều góc độ và mức độ nhận thức khác nhau. - Hướng thứ nhất quan niệm rằng khoa học là hệ thống kiến thức, tri thức của con người về thế giới mà họ đã tìm kiếm, phát hiện và tích luỹ được trong lịch sử phát triển của xã hội.
Khoa học chính là “…toàn bộ hệ thống kiến thức mà nhân loại đã tích luỹ được về những quy luật trong sự phát triển của tự nhiên, của xã hội và tư duy, về những biện pháp tác động có kế hoạch đến thế giới xung quanh và làm biến đổi thế giới đó nhằm phục vụ đời sống con người. Khoa học là quy luật của hiện thực vốn ẩn náu. Trong quyển XIX của Đại Bách khoa toàn thư Liên Xô có viết: “Khoa học là tri thức về tự nhiên, về xã hội và tư duy, về những quy luật khách quan của tự nhiên, xã hội và tư duy, hệ thống tri thức này được hình thành trong lịch sử và không ngừng phát triển trên cơ sở… thực tiễn xã hội.” [dẫn theo 36,142] Như vậy, theo quan điểm này thì khoa học là một dạng sản phẩm hoạt động của con người, do con người tích luỹ dược. - Hướng thứ hai quan niệm khoa học là một hình thức tìm tòi, phát hiện các quy luật của sự vật, hiện tượng và vận dung các quy luật đó để sáng tạo ra các giải pháp tác động vào thế giới, phục vụ lợi ích của con người.
- Dưới góc độ triết học, khoa học là một bộ phận hợp thành của ý thức xã hội. Ở đây, khoa học đươc hiểu như một phạm trù triết học… - Khoa học là một hoạt động mang tính chất nghề nghiệp xã hội đặc thù. Cụ thể hơn: “Khoa học là một hoạt động có tính chất hệ thống, thông qua việc nghiên cứu, nhằm tìm ra những kiến giải mang tính khái quát, chính xác và khách quan hóa được về hiện thực.”[26, tr31] Trong đề tài này, chúng tôi sử dụng khái niệm khoa học theo định nghĩa của Luật Khoa học và Công nghệ hiện hành như sau: - “Khoa học là hệ thống tri thức về các hiện tượng, sự vật, quy luật của tự nhiên, xã hội và tư duy.”[6, tr15] 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Nghiên cứu khoa học “Nghiên cứu khoa học là quá trình nhận thức chân lí khoa học, một hoạt động trí tuệ đặc thù bằng những phương pháp nghiên cứu nhất định để tìm kiếm, để chỉ ra một cách chính xác và có mục đích những điều mà con người chưa biết đến hoặc biết chưa đầy đủ, tức là tạo ra sản phẩm mới dưới dạng tri thức mới có giá trị mới về nhận thức hoặc phương pháp”.
Phạm Viết Vượng cho rằng nghiên cứu khoa học là hoạt động nhận thức thế giới khách quan, là quá trình sáng tạo, phát hiện chân lí, phát hiện những quy luật của thế giới, do đội ngũ các nhà khoa học thực hiện, nhằm vận dụng những hiểu biết ấy vào cuộc sống. Theo lí thuyết công nghệ thì “Nghiên cứu khoa học là quá trình tìm tòi, phát hiện thông tin mới, gia công chế biến thông tin cũ để lưu trữ và sử dụng thông tin vào mục đích phục vụ cuộc sống và sản xuất”. Luật khoa học và Công nghệ 2000 quy định: “Nghiên cứu khoa học là hoạt động phát hiện, tìm hiểu các hiện tượng, sự vật, quy luật của tự nhiên, xã hội và tư duy; sáng tạo các giải pháp nhằm ứng dụng vào thực tiễn. Nghiên cứu khoa học bao gồm nghiên cứu cơ bản, nghiên cứu ứng dụng”.
Như vậy, có thể nói, nghiên cứu khoa học là hoạt động để sáng tạo ra khoa học, trong đó: - Bản chất của nghiên cứu khoa học là hoạt động sáng tạo của các nhà khoa học nhằm nhận thức thế giới, tạo ra hệ thống tri thức để sử dụng vào cải tạo thế giới. - Chủ thể của nghiên cứu khoa học là các nhà khoa học với những phẩm chất trí tuệ và tài năng đặc biệt, được đào tạo chu đáo. - Khách thể của nghiên cứu khoa học là các sự vật, hiện tượng của tự nhiên, xã hội và tư duy mà nhà khoa học nghiên cứu để khám phá, sáng tạo ra tri thức khoa học. - Đối tượng của nghiên cứu khoa học là tri thức khoa học.
Tri thức khoa học có những điểm khác với tri thức thông thường.